Mô hình quản trị dữ liệu tài sản trí tuệ độc đáo của Trung Quốc

Là một trong những quốc gia tạo ra và tiêu thụ dữ liệu lớn nhất thế giới, Trung Quốc đang đi đầu trong sự chuyển đổi toàn cầu này. Hiện nay, Trung Quốc đang nhanh chóng phát triển một cấu trúc quản trị độc đáo để coi dữ liệu không chỉ là một nguồn lực chiến lược, mà còn là một loại tài sản mới có giá trị độc quyền.

Từ việc thử nghiệm chính sách tại các khu vực thí điểm đến các nỗ lực lập pháp và hướng dẫn tư pháp, Trung Quốc đang vạch ra một lộ trình nhằm định nghĩa dữ liệu như một dạng TSTT hoàn chỉnh với các quyền, trách nhiệm và tiềm năng thương mại.

Khái niệm hóa dữ liệu tài sản trí tuệ

Trong các cơ chế sở hữu trí tuệ (SHTT) truyền thống, quyền lợi gắn liền với các phát minh, tác phẩm sáng tạo, nhận diện thương hiệu, bằng sáng chế cho các công nghệ mới, bản quyền cho các tác phẩm văn học hoặc nhãn hiệu cho các logo đặc trưng.

Ngược lại, dữ liệu thô chỉ đơn giản là một tập hợp các sự kiện không có cấu trúc (các chỉ số cảm biến, nhật ký giao dịch hoặc các lần nhấp chuột của người dùng) mà bản thân nó thiếu “tính sáng tạo” hoặc “tính biểu đạt” cần thiết để đủ điều kiện được bảo hộ bằng sáng chế hoặc bản quyền.

Để lấp đầy khoảng trống này, các quy định thí điểm của Trung Quốc đã tạo ra một cơ chế quyền sở hữu dữ liệu đặc thù, coi một số tập dữ liệu nhất định là tài sản có thể đăng ký. Khuôn khổ mới này vạch ra sự khác biệt rõ ràng giữa 3 giai đoạn tạo ra giá trị dữ liệu.

Dữ liệu thô là đầu ra chưa được lọc từ máy móc hoặc hệ thống - ví dụ, một luồng dữ liệu đo nhiệt độ hoặc nhật ký các lần nhấp chuột trên trang thương mại điện tử.

Tiếp đến, sau khi được làm sạch, cấu trúc, ẩn danh hóa hoặc tổng hợp, nó trở thành dữ liệu đã được xử lý, sẵn sàng cho việc phân tích hoặc huấn luyện trí tuệ nhân tạo (AI).

Giai đoạn cuối cùng tạo ra các sản phẩm dữ liệu: những hiểu biết hoặc dịch vụ có giá trị gia tăng như dự báo giao thông thời gian thực, phân tích hành vi người tiêu dùng hoặc cảnh báo bảo trì dự đoán, có thể được thương mại hóa theo chế độ quyền sở hữu dữ liệu của Trung Quốc.

Mô hình quản trị dữ liệu độc đáo

Trên phạm vi toàn cầu, cách tiếp cận của Trung Quốc nằm giữa mô hình chia sẻ dữ liệu do cơ quan quản lý của Liên minh châu Âu (EU) điều khiển và mô hình thị trường dựa trên các quy định theo từng lĩnh vực của Mỹ.

Theo đó, Luật Quản trị dữ liệu của EU tập trung vào việc thúc đẩy chia sẻ dữ liệu giữa các lĩnh vực, đặc biệt là các bộ dữ liệu của khu vực công, bằng cách cấp phép cho “các trung gian dữ liệu” và áp đặt các yêu cầu về tính minh bạch, trong khi vẫn để dữ liệu cá nhân thuộc phạm vi Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR).

Tại Mỹ, hiện không có một hệ thống đăng ký dữ liệu thống nhất. Thay vào đó, quản trị dữ liệu dựa trên sự kết hợp giữa luật liên bang và luật tiểu bang - HIPAA cho thông tin sức khỏe, Đạo luật Gramm-Leach-Bliley cho dữ liệu tài chính và Đạo luật Bảo vệ Quyền riêng tư người tiêu dùng California cho các quyền riêng tư rộng hơn - cùng với các hợp đồng tư nhân và tiêu chuẩn ngành.

“

Theo Cục Sở hữu trí tuệ quốc gia Trung Quốc (CNIPA), với 500.000 bằng sáng chế đã được cấp phép trong năm 2024, Trung Quốc đã đứng đầu thế giới về số lượng bằng sáng chế được cấp trong các ngành công nghiệp cốt lõi của nền kinh tế số, với tốc độ tăng trưởng vượt trội so với mức trung bình toàn cầu.

Sự khác biệt là rất rõ ràng: EU ưu tiên việc tái sử dụng dữ liệu khu vực công thông qua các trung gian được quản lý, còn Mỹ dựa vào các lực lượng thị trường, các hợp đồng riêng biệt và các cơ quan quản lý ngành.

Trong khi đó, các cơ chế thí điểm về dữ liệu - SHTT của Trung Quốc tạo ra một quy trình đăng ký chính thức, được hỗ trợ bởi các cơ quan nhà nước - Cục Quản lý Dữ liệu quốc gia, Cục SHTT quốc gia Trung Quốc (CNIPA) và chính quyền địa phương - cấp quyền sử dụng có thể chứng nhận đối với các tập dữ liệu đã được xử lý.

Do đó, mô hình của Trung Quốc mang tính chất độc đáo do nhà nước dẫn dắt, phản ánh triết lý quản trị kỹ thuật số rộng lớn hơn của nước này, đồng thời vẫn tìm cách khai thác giá trị thương mại bằng cách coi các tập dữ liệu đã được tinh chỉnh như là một loại tài sản vô hình mới.

Những dự án thí điểm

Ở cấp địa phương, các chương trình thí điểm đang định hình khuôn khổ “quyền sở hữu dữ liệu” của Trung Quốc. Được triển khai tại 8 tỉnh và thành phố (Bắc Kinh, Thượng Hải, Giang Tô, Chiết Giang, Phúc Kiến, Sơn Đông, Quảng Đông và Thâm Quyến), Sáng kiến Dữ liệu là tài sản trí tuệ sau đó đã được mở rộng sang 9 khu vực khác như Thiên Tân, Hà Bắc, Sơn Tây, An Huy, Hà Nam, Hồ Bắc, Hồ Nam, Quý Châu và Thiểm Tây.

Tại Thâm Quyến, quy định tạm thời về đăng ký quyền sở hữu dữ liệu của Ủy ban Phát triển và Cải cách (có hiệu lực từ tháng 7-2023) thiết lập một hệ thống đăng ký “quyền sở hữu dữ liệu” chính thức.

Hệ thống này tạo ra một “khuôn khổ có cấu trúc cho quyền sở hữu dữ liệu” và thúc đẩy luồng dữ liệu mở bằng cách bảo vệ các quyền hợp pháp và tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch.

Các biện pháp này của Thâm Quyến hướng đến việc xử lý tài sản dữ liệu giống như các tài sản vô hình khác, bằng cách cấp giấy chứng nhận cho phép người sở hữu sử dụng dữ liệu và kiếm lợi nhuận từ đó, thậm chí là giao dịch hoặc thế chấp các quyền đó.

Thành phố Bắc Kinh đã áp dụng một cách tiếp cận tương tự thông qua Quy định về đăng ký quyền SHTT dữ liệu (được tiến hành thử nghiệm vào năm 2023). Theo đó, Văn phòng SHTT thành phố cho phép cả “chủ sở hữu dữ liệu” và “người xử lý dữ liệu” đăng ký các tập dữ liệu được bảo hộ.

Theo quy định thí điểm của Bắc Kinh, một tập dữ liệu đã đăng ký cần phải được “chứng nhận hoặc công chứng” và không được tiết lộ. Điều quan trọng là, khung pháp lý của Bắc Kinh “giảm thiểu quyền sở hữu dữ liệu và nhấn mạnh quyền sử dụng dữ liệu”: sau khi đăng ký, chứng chỉ SHTT dữ liệu có thể được giao dịch, cấp phép hoặc sử dụng làm tài sản thế chấp, với các thay đổi được ghi nhận thông qua việc sáp nhập hoặc chuyển nhượng.

Trên thực tế, điều này có nghĩa là một công ty biên soạn hoặc tinh chỉnh một cơ sở dữ liệu có giá trị có thể nhận được chứng chỉ để chứng minh quyền của mình, giúp đưa dữ liệu ra thị trường hoặc bảo đảm nguồn tài chính.

Tương tự, tỉnh Chiết Giang đã tiên phong trong mô hình riêng của địa phương: hướng dẫn cải cách quyền SHTT dữ liệu cấp tỉnh ban hành tháng 6-2024 đặt ra các mục tiêu đầy tham vọng: hơn 10.000 quyền SHTT dữ liệu được đăng ký (trị giá khoảng 696,5 triệu USD) vào cuối năm 2024, và tăng lên 30.000 (2,78 tỷ USD) vào năm 2027. Kế hoạch này của Chiết Giang liệt kê 20 biện pháp hỗ trợ dựa trên triết lý “người đóng góp sẽ được hưởng lợi”.

Tóm lại, các dự án thí điểm địa phương này đang tạo ra một bức tranh tổng thể về các quy tắc “tài sản dữ liệu”, theo đó coi các tập dữ liệu được quản lý tốt như vốn, tách biệt với quyền sở hữu thô.

Lộ trình thương mại hóa và kết nối toàn cầu

Chính phủ Trung Quốc tích cực khuyến khích việc chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu, đặc biệt là dữ liệu khu vực công. Các quy định quốc gia mới (có hiệu lực từ ngày 1-8-2025) buộc các cơ quan chính phủ phải kết nối vào một “hệ thống dữ liệu lớn” thống nhất và cấm thu thập dữ liệu trùng lặp.

Theo các quy định này, khi một cơ quan cần thông tin nhất định, họ phải lấy thông tin đó từ các nền tảng chia sẻ hiện hành thay vì khảo sát lại người dân. Cơ quan yêu cầu dữ liệu chịu trách nhiệm duy trì tính bảo mật của dữ liệu trong quá trình sử dụng.

Chính sách này nhấn mạnh rằng dữ liệu của chính phủ, từ quy hoạch đô thị đến sổ đăng ký sức khỏe, phải được coi là tài sản chung để cải thiện dịch vụ, chứ không phải bị lưu trữ riêng lẻ.

Đồng thời, Trung Quốc đang tiến hành mở rộng quan hệ đối tác dữ liệu công - tư. Ví dụ, các sáng kiến như “Thung lũng Dữ liệu Trung Quốc” và các cảng dữ liệu khu vực mời các công ty công nghệ hợp tác với chính quyền địa phương trong việc chia sẻ dữ liệu công nghiệp và dữ liệu huấn luyện AI.

Bên cạnh đó, ngay cả hợp tác quốc tế cũng đang được xem xét: chính quyền Thượng Hải gần đây đã thông báo rằng Sàn Giao dịch dữ liệu của thành phố đang hợp tác với các nền tảng dữ liệu thay thế toàn cầu (như BattleFin) để tạo ra một “cầu nối an toàn và hiệu quả” cho các công ty nước ngoài giao dịch dữ liệu tại Trung Quốc.

Thượng Hải đặt mục tiêu mở rộng phạm vi giao dịch của thành phố với nhiều dữ liệu nước ngoài hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho dòng chảy dữ liệu hai chiều nhằm “thúc đẩy quốc tế hóa thị trường tài chính Trung Quốc”.

Các nền tảng trao đổi dữ liệu của Trung Quốc đang đi đầu trong việc thương mại hóa. Tại các thành phố như Thượng Hải, Thâm Quyến, Quý Dương và Quảng Châu, các sàn giao dịch chính thức đóng vai trò trung gian niêm yết, chứng nhận và giao dịch các sản phẩm dữ liệu. Các sàn giao dịch này kiểm tra nguồn dữ liệu, xác minh người bán có quyền hợp pháp và thậm chí thực hiện thẩm định chất lượng dữ liệu.

Đáng chú ý, Sàn Giao dịch dữ liệu Thâm Quyến đã bắt đầu liên kết tài sản dữ liệu với tài chính: vào năm 2023, sàn này đã làm trung gian cho một khoản vay từ Ngân hàng Everbright Trung Quốc cho một công ty trí tuệ nhân tạo (Công nghệ Thâm Quyến Weiyan) bằng cách sử dụng các sản phẩm dữ liệu của công ty làm tài sản thế chấp.

Các sàn giao dịch cũng giải quyết vấn đề định giá: các cơ quan quản lý Trung Quốc đang làm việc với các chuyên gia để phát triển các phương pháp định giá (chẳng hạn như tính toán chi phí thu thập dữ liệu so với doanh thu dự kiến trong tương lai) và thử nghiệm chúng trên thị trường thực tế.

Một số sàn giao dịch thậm chí còn cung cấp các dịch vụ của bên thứ ba (đóng dấu thời gian blockchain, kiểm toán tuân thủ) để xây dựng lòng tin đối với các kho dữ liệu ở Trung Quốc.

Cách tiếp cận của Trung Quốc cho thấy tầm nhìn coi dữ liệu là “dầu mỏ mới”. Mô hình quản trị dữ liệu của Trung Quốc không chỉ là một sự đổi mới về mặt pháp lý, mà còn là một chiến lược kinh tế bài bản nhằm tối ưu hóa nguồn lực số.

Bằng cách định nghĩa lại dữ liệu đã qua xử lý là một loại TSTT đặc thù, Trung Quốc đã tạo ra “chiếc chìa khóa” để giải quyết bài toán hài hòa giữa bảo mật thông tin và thúc đẩy thương mại hóa.

Việc chuyển dịch từ quản lý dữ liệu thô sang cấp quyền khai thác tài sản dữ liệu có chứng nhận đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn và thúc đẩy đổi mới sáng tạo mạnh mẽ.

Đây là một hình mẫu đáng tham khảo cho các quốc gia đang trong quá trình chuyển đổi số, nhằm biến dữ liệu thực sự trở thành “vốn” đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế trong kỷ nguyên AI./.