Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp: Bước ngoặt cải cách và yêu cầu đổi mới quản trị

Bước ngoặt cải cách

Việc sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh - gọn - mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, trong đó có xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được xem là chủ trương, quyết sách đúng đắn của Đảng, Nhà nước, thể hiện quyết tâm chính trị cao, được triển khai đồng bộ, thống nhất và tạo được sự đồng thuận trong nhân dân.

Xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính là bước ngoặt trong cải cách hành chính, góp phần giảm tầng nấc trung gian, đưa chính quyền gần dân, nâng cao chất lượng phục vụ và hiệu quả quản trị, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững. 

Việc giảm tầng nấc trung gian sẽ tạo điều kiện cho chính quyền sâu sát thực tiễn, xử lý nhanh những vấn đề đặt ra của cuộc sống. Qua đây, tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của các cấp chính quyền được nâng lên. 

Mặt khác, việc giảm tầng nấc, giảm biên chế sẽ tiết kiệm được ngân sách, tạo điều kiện có thêm nguồn chi cho an sinh xã hội, y tế, giáo dục, chăm lo nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân.

Hiện nay, cùng cả nước, TPHCM đang tích cực triển khai chủ trương này với quyết tâm cao của Đảng bộ, chính quyền, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và sự đồng lòng của người dân. Sau hợp nhất, TPHCM trở thành một “siêu đô thị” có diện tích 6.773km2, dân số trên 14 triệu người. Quy mô kinh tế đạt 123 tỷ USD, chiếm 23,5% GDP cả nước, GRDP bình quân đầu người đạt trên 8.900 USD - bằng 1,7 lần bình quân cả nước. Kinh tế số đóng góp trên 25% GRDP. Thu ngân sách đạt 36,7% tổng thu ngân sách quốc gia.

Các phường, xã trên địa bàn sau hợp nhất được sắp xếp lại, từ 441 đơn vị còn 168 phường, xã, đặc khu. Hiện có một số phường, xã dân số trên 200.000 dân, như phường Dĩ An có 234.000 dân, phường Hiệp Bình có 215.600 dân, phường Tăng Nhơn Phú có 208.200 dân, xã Bà Điểm có 204.300 dân...

Trong quá trình triển khai thực hiện mô hình chính quyền đại phương hai cấp, nhiều cán bộ, công chức, viên chức đã tự nguyện rời khu vực công, nhiều cán bộ lãnh đạo thực hiện việc nghỉ hưu trước tuổi, nhiều người tình nguyện về công tác tại phường, xã. 

Thời gian đầu, khi không còn cấp quận, huyện, công việc dồn nhiều xuống phường, xã, không ít nơi gặp lúng túng nhưng sớm được khắc phục. Tất cả đều thể hiện sự quyết tâm, chấp nhận khó khăn, vượt qua những bất cập, không để chậm trễ công việc của người dân và doanh nghiệp.

Hiện nay, công việc nhìn chung là trôi chảy, tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hẹn đạt cao, nhiều nơi tiếp tục đề xuất giảm thủ tục hành chính để nâng cao hiệu quả làm việc. Nhiều cấp ủy đã chủ động đề xuất xử lý tài sản công trên địa bàn sao cho có lợi nhất, đặc biệt là dùng vào việc phục vụ lợi ích cộng đồng, tăng cường cơ sở hạ tầng cho giáo dục, y tế, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, nơi vui chơi, sinh hoạt cho thanh thiếu nhi...

Mặc dù mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại TPHCM bước đầu đã phát huy hiệu quả, song thực tiễn triển khai trong những tháng đầu cho thấy, với quy mô “siêu đô thị” cùng khối lượng công việc chuyển mạnh xuống cơ sở đã và đang tạo ra những áp lực rất lớn đối với hệ thống quản trị mới.

Thứ nhất, hệ thống cơ chế, chính sách vẫn chưa được hoàn thiện, đặc biệt ở các lĩnh vực liên quan đến phân cấp, phân quyền còn thiếu rõ ràng, dẫn đến tình trạng “xin - cho” chưa được khắc phục triệt để và làm hạn chế tính chủ động của chính quyền địa phương, cơ sở.

Thứ hai, tình trạng thừa - thiếu cán bộ diễn ra ở cả hai cấp. Nhiều cơ quan, đơn vị cấp thành phố có nhiều lãnh đạo cấp phó. Thiếu cán bộ nhiều nhất ở cơ sở, phần lớn ở những lĩnh vực đòi hỏi chuyên sâu như công nghệ thông tin, quản lý đất đai, tài chính, xây dựng, giao thông, kinh tế, nông nghiệp, nội vụ, giáo dục - đào tạo...

Thứ ba, hạ tầng, công nghệ chưa được đáp ứng, nhiều nơi trụ sở làm việc chưa phù hợp, còn chấp vá, hạ tầng số liên thông chưa đồng bộ nhất là các lĩnh vực đất đai, hộ tịch, bảo hiểm xã hội... Sự phối hợp chưa được nhịp nhàng, có những khâu bị đứt gãy và cũng còn sự chồng chéo.

Thứ tư, chế độ, chính sách hỗ trợ cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức còn chưa tương xứng, đặc biệt đối với những người phải làm việc xa nơi cư trú, chịu áp lực về chi phí đi lại, điều kiện sinh hoạt; đồng thời chưa có cơ chế theo dõi và chính sách đãi ngộ phù hợp dành cho lực lượng cán bộ công tác lâu năm tại cơ sở, đặc biệt là đội ngũ cán bộ trẻ, có trình độ trên đại học, đã gắn bó và trưởng thành từ cơ sở nhưng chưa được tạo điều kiện xứng đáng để phát huy và tiếp tục phát triển.

Yêu cầu đổi mới quản trị

Việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp ở một đô thị lớn như TPHCM đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện, trong đó có nhiều việc nên xã hội hóa. Cái gì doanh nghiệp và người dân làm được thì để doanh nghiệp và người dân làm, tạo cơ chế và chính sách cho họ. Cái gì doanh nghiệp và người dân không làm được thì Nhà nước mới làm. 

Nhà nước không ôm quá nhiều việc, cấp trên không ôm nhiều việc mà cấp dưới làm được. Khi giao việc cho cấp dưới thì cũng tạo điều kiện về con người, nguồn lực cần thiết để có thể thực hiện theo thẩm quyền. Trên tinh thần như vậy, bộ máy sẽ tinh - gọn - mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng niềm tin và kỳ vọng của nhân dân. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chúng ta nên:

Một là, tiếp tục phân cấp, phân quyền, tạo điều kiện để triển khai công việc gắn với thẩm quyền được giao, phát huy tính chủ động, sáng tạo của địa phương, khắc phục tình trạng xin - cho. Thực hiện mô hình “Tự quyết, tự làm, tự chịu trách nhiệm”. Trong quá trình thực hiện phân cấp, cấp trên cần sâu sát, tạo điều kiện và giúp bên dưới kịp thời tháo gỡ khó khăn.

Hai là, nghiên cứu tăng thẩm quyền cho người đứng đầu cơ quan hành chính - Chủ tịch Ủy ban nhân dân để xử lý nhanh hơn những chủ trương đã quyết, tránh thời gian chờ hội họp, xin ý kiến qua lại, gắn trách nhiệm giải trình.

Ba là, tiếp tục rà soát, bố trí cán bộ sao cho phù hợp ở cả hai cấp. Về số lượng cán bộ, công chức cấp xã không phải nơi nào cũng có số lượng theo vị trí việc làm như nhau mà cần tính đến những nơi đặc thù, diện tích lớn, dân số đông, tính chất và đặc điểm phức tạp để có thêm định biên (một vị trí việc làm có thể có nhiều người)... Quan tâm đào tạo, huấn luyện cho cán bộ, công chức ở một số lĩnh vực chuyên sâu và kỹ năng đa ngành theo vị trí việc làm (ví dụ trưởng phòng văn hóa - xã hội ở phường phụ trách: khoa học công nghệ, du lịch, văn hóa, y tế, giáo dục, dân tộc, lao động - thương binh - xã hội...).

Bốn là, có chính sách hỗ trợ cho cán bộ cấp tỉnh, cấp xã phải làm thêm nhiều việc và cán bộ đi làm việc xa; tuyển chọn, thu hút người tài, cùng với việc tạo điều kiện, môi trường làm việc phù hợp để họ phát huy tính chủ động, sáng tạo và làm việc có hiệu quả.

Năm là, nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng nhân dân trong xem xét quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương và hoạt động giám sát. Gắn với phát huy vai trò của Mặt trận - đoàn thể chính trị - xã hội trong hoạt động giám sát và phản biện xã hội.

Sáu là, đẩy mạnh thực hiện chính quyền điện tử, chính quyền số, tăng tính công khai, minh bạch trong thực thi công vụ. Quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo, làm việc, các cấp lãnh đạo cần dành thời gian sâu sát, lắng nghe góp ý, phản biện xây dựng của người dân để kịp thời xử lý linh hoạt những vấn đề đặt ra sát với thực tiễn và cuộc sống./.