Lời cảnh báo cuối cùng và bài học cần rút ra từ thảm họa thiên nhiên

Cú sốc khí hậu toàn cầu

Ngay từ những tháng đầu năm 2025, các mô hình dự báo thời tiết tiên tiến nhất như các siêu máy tính tại châu Âu và Mỹ đã bắt đầu đưa ra những tín hiệu nhiễu loạn. Thực tế đã chứng minh sự bất lực của công nghệ trước sự thay đổi chóng mặt của thiên nhiên.

Mùa hè năm nay tại Bắc Bán cầu không còn là mùa của những chuyến du lịch rực rỡ nắng vàng, mà trở thành cuộc trốn chạy khỏi những “vòm nhiệt” khổng lồ bao trùm từ Nam Âu sang Bắc Mỹ. Châu Âu chứng kiến những hình ảnh ám ảnh khi nhiệt độ ở nhiều thành phố vốn ôn hòa vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể con người.

Hệ thống y tế tại các quốc gia phát triển vốn tự hào là hiện đại bậc nhất rơi vào tình trạng quá tải không phải vì dịch bệnh mà vì số bệnh nhân nhập viện do sốc nhiệt gia tăng đột biến. Những con số không biết nói dối khi thống kê về người tử vong do nắng nóng, đặc biệt là người già luôn nằm ở mức báo động.

Chưa dừng lại ở đó, hạn hán kéo dài đã làm trơ đáy những dòng sông huyết mạch của thương mại toàn cầu. Dòng sông Rhine ở Đức hay kênh đào Panama một lần nữa oằn mình vì cạn nước, làm đứt gãy chuỗi cung ứng, đẩy giá lương thực và năng lượng leo thang, biến khủng hoảng khí hậu thành khủng hoảng kinh tế - xã hội sâu sắc. Đây chính là hồi chuông báo động về sự mong manh của sự sống trong thời kỳ biến đổi khí hậu và đô thị hóa.

Thiên nhiên năm 2025 không chỉ biết thiêu đốt, nó còn biết nhấn chìm, cho thấy sự cực đoan của thời tiết thể hiện ở tính 2 mặt tàn khốc: nơi khô cằn nứt nẻ, nơi lũ lụt lấy đi tất cả. Các trận lũ quét kinh hoàng tại Nam Á và một phần Nam Mỹ trong quý III-2025 cuốn trôi thành quả phát triển của nhiều thập niên chỉ trong vài giờ đồng hồ.

Nước lũ dâng cao không theo quy luật mùa vụ truyền thống mà ập đến bất ngờ sau những trận mưa có lưu lượng vượt xa mọi kịch bản thoát nước. Những siêu đô thị ven biển - nơi tập trung tinh hoa kinh tế của thế giới - bỗng chốc trở nên yếu ớt lạ thường.

Những ga tàu điện ngầm hiện đại ngập trong biển nước đục ngầu, những tòa nhà chọc trời bị cô lập như những ốc đảo giữa dòng nước lũ phơi bày sự thật trần trụi rằng, cơ sở hạ tầng của nhân loại dường như chưa đủ khả năng đối phó và thích ứng với những thảm họa thiên tai có sức tàn phá càng ngày càng khủng khiếp.

Khái niệm “tị nạn khí hậu” không còn là chuyện của tương lai hay của các quốc đảo xa xôi, mà bắt đầu nhen nhóm ngay trong lòng các quốc gia lục địa, tạo nên những làn sóng di cư đầy bất ổn. Lịch sử khí tượng thế giới chắc chắn sẽ phải dành một chương riêng biệt và đậm nét để nói về năm 2025, năm mà thuật ngữ “kỷ lục” trở nên vô nghĩa vì nó bị phá vỡ liên tục theo từng ngày.

Nếu những năm trước, chúng ta nói về sự nóng lên toàn cầu như một tiến trình từ từ, thì năm 2025 giống như một cú sốc phản vệ của hành tinh. Những số liệu và thảm họa thiên tai trong năm 2025 cho thấy, thế giới đang bước vào giai đoạn rủi ro cao chưa từng có. Biến đổi khí hậu không còn là dự báo mà đã hiện hữu, tác động trực tiếp đến kinh tế, xã hội và an ninh lương thực toàn cầu.

Các chuyên gia nhấn mạnh, chỉ bằng những hành động quyết liệt trong giảm phát thải, tăng cường thích ứng và nâng cao khả năng phục hồi, nhân loại mới có thể hạn chế những tổn thất ngày càng khốc liệt trong tương lai.

Việt Nam trong tâm bão

Ngay từ đầu năm nay, đồng bằng sông Cửu Long đã phải đối mặt với đợt hạn mặn lịch sử, khốc liệt hơn cả đợt hạn mặn năm 2016 hay năm 2020. Dòng Mekong cạn kiệt từ thượng nguồn cộng hưởng với nước biển dâng đã đẩy ranh giới mặn vào sâu trong đất liền, biến những cánh đồng lúa trù phú thành những vùng đất khô héo, cằn cỗi.

Nỗi đau của người nông dân miền Tây không chỉ là mất mùa, mà là sự bất lực nhìn nguồn nước ngọt dần biến mất. Những vườn cây trái đặc sản chết đứng vì khát nước đã trở thành hình ảnh buồn của một vùng châu thổ đang chìm dần trước tác động kép của con người và thiên nhiên.

Khi nỗi lo hạn mặn ở phía Nam chưa nguôi, miền Bắc và miền Trung lại bước vào mùa bão lũ đầy ám ảnh. Nhìn lại một năm qua, dải đất hình chữ S đã phải oằn mình gánh chịu chuỗi thiên tai dồn dập, đa dạng và khó lường hơn bất cứ giai đoạn nào trong lịch sử quan trắc.

Vị trí địa lý trải dài bên bờ Biển Đông, vốn là lợi thế kinh tế, nay lại phải hứng chịu những cơn cuồng nộ của đại dương. Năm 2025 chứng kiến sự thay đổi bất thường về quy luật hoạt động của bão. Không chỉ gia tăng về số lượng, các cơn bão năm nay có quỹ đạo dị thường và cường độ tăng cấp nhanh khủng khiếp ngay trên Biển Đông.

Chúng ta chắc chắn chưa thể quên cơn siêu bão đổ bộ vào miền Trung vào giữa tháng 10 (Bualoi). Dù công tác dự báo và chuẩn bị được thực hiện rốt ráo, nhưng sức tàn phá của gió giật và mưa lớn cục bộ vẫn gây ra thiệt hại nặng nề về người và của. Những ngôi nhà kiên cố bị tốc mái, những vườn tược bị san phẳng, và đau xót nhất là những vụ sạt lở đất kinh hoàng tại các huyện miền núi.

Đất đá bão hòa nước sau nhiều ngày mưa đã đổ ập xuống trong đêm, vùi lấp những bản làng yên bình, để lại nỗi đau xé lòng cho người ở lại. Công tác khắc phục hậu quả sau lũ cũng gặp nhiều trở ngại khi ở nhiều nơi nước rút chậm, đất đá sạt lở với khối lượng rất lớn, cản trở việc cứu nạn cứu hộ.

Không chỉ vùng núi hay nông thôn, các đô thị lớn của Việt Nam trong năm 2025 cũng bộc lộ rõ những điểm yếu trước thiên tai. Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã trải qua những ngày “phố cũng như sông”. Những trận mưa lớn cực đoan vượt xa năng lực thiết kế của hệ thống thoát nước, kết hợp với triều cường đạt đỉnh tại phía Nam làm cản trở giao thông và sinh hoạt, hàng ngàn chiếc xe chết máy, tài sản trong nhiều ngôi nhà bị hư hại...

Ngập lụt đô thị năm 2025 không còn chỉ mang tính dự báo, mà nó trở thành thảm họa kinh tế và vệ sinh môi trường, gây thiệt hại nặng nề và đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, năm 2025 cũng là năm chúng ta chứng kiến sự kiên cường và tình nghĩa đồng bào trỗi dậy mạnh mẽ. Tinh thần Việt Nam tỏa sáng với những chuyến xe cứu trợ nối đuôi nhau về vùng lũ; những chiến sĩ bộ đội, công an dầm mình trong mưa lũ để cứu dân, người dân cùng nhau quyên góp, chia sẻ từng bữa ăn, manh áo... Tất cả đã dệt nên một tấm khiên tinh thần vững chắc để che chắn cho những số phận kém may mắn.

Nhưng lòng tốt và sự dũng cảm thôi là chưa đủ. Thảm họa năm 2025 đặt ra thách thức lớn cho Việt Nam: chúng ta không thể mãi chạy theo khắc phục hậu quả, mà phải chuyển sang chiến lược thích ứng chủ động và thông minh.

Việc quy hoạch lại dân cư tại các vùng có nguy cơ sạt lở cao không còn là dự án trên giấy mà phải là hành động cấp bách; chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi tại đồng bằng sông Cửu Long để sống chung với hạn mặn phải được thực hiện quyết liệt hơn.

Hạ tầng đô thị cần được thiết kế lại với tư duy “đô thị bọt biển” để dành không gian cho nước; ứng dụng công nghệ để dự báo sớm và cảnh báo rủi ro chi tiết đến từng khu dân cư là điều kiện tiên quyết để giảm thiểu thiệt hại cả về người và của.

Năm 2025 đang dần khép lại với rất nhiều thiên tai để lại hậu quả nặng nề. Nhưng nhìn vào mặt tích cực, đây cũng là một cú hích mạnh mẽ, buộc chúng ta phải thay đổi tư duy quản lý và phát triển đất nước. Thiên nhiên đã đưa ra lời cảnh báo cuối cùng và con người cần rút ra được bài học rằng cái giá của sự chậm trễ trong hành động bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu sẽ được tính không chỉ bằng tiền, mà bằng sinh mạng và tương lai của nhân loại./.