Lisbon và những sự thực thú vị

Nếu bạn không muốn phải bay hàng chục ngàn ki-lô-mét để đến ngắm tượng Chúa Cứu Thế ở Rio de Jareiro (Brazil) rồi thêm vài ngàn ki-lô-mét nữa đến chiêm ngưỡng cầu Cổng Vàng ở San Francisco (Mỹ), bạn chỉ cần đến với Thủ đô Lisbon của Bồ Đào Nha là bạn có thể có 1 combo "2 trong 1" kỳ quan này tại đây, khi mà cây cầu 25/4 và tượng Chúa ở đây giống y hệt 2 kiến trúc kia, chỉ khác chút về màu sắc và kích thước.

Bồ Đào Nha có lẽ cũng là hiện tượng hiếm gặp ở châu Âu, giống như Mông Cổ ở lục địa Á - Âu, khi một đất nước bé nhỏ hiện nay lại đã từng là một cường quốc thống trị các đại dương trên thế giới trong nhiều thế kỷ, tạo ra nhiều kỳ tích và phát kiến về khoa học, thiên văn, địa lý và làm thay đổi lịch sử nhân loại.

Nói không ngoa, Bồ Đào Nha cùng với Thủ đô Lisbon sở hữu một trong những dòng chảy lịch sử hấp dẫn nhất châu Âu. Vừa giữ vị thế của một quốc gia dân tộc cổ xưa, Bồ Đào Nha vừa là cái nôi khởi nguồn cho thời đại khám phá làm thay đổi bản đồ thế giới.

Quốc gia - dân tộc ổn định lâu đời nhất châu Âu

Ranh giới lãnh thổ lục địa của Bồ Đào Nha được định hình gần như hoàn chỉnh từ Hiệp ước Alcanices năm 1297. Khác với nhiều quốc gia châu Âu liên tục thay đổi biên giới qua các cuộc chiến bang hội hay liên minh gia tộc, Bồ Đào Nha duy trì biên giới ổn định suốt hơn 7 thế kỷ.

Sự đồng nhất về ngôn ngữ, văn hóa và bộ máy hành chính tập trung từ sớm đã tạo tiền đề vững chắc giúp quốc gia nhỏ bé bên bờ Đại Tây Dương này vươn mình ra thế giới.

Lisbon là thủ đô còn cổ xưa hơn cả La Mã, là một trong những thành phố lâu đời nhất thế giới, cổ hơn La Mã khoảng 4 thế kỷ và vượt qua London hay Paris về độ tuổi.

Nằm ở cửa sông Tagus mở ra Đại Tây Dương, Lisbon từng qua tay người Phoenicia, La Mã, Visigoth và hơn 400 năm cai trị của người Moor (Hồi giáo) để trở thành một giao lộ văn hóa giữa châu Âu và Bắc Phi.

Chính vì thế, ảnh hưởng Hồi giáo vẫn hiện hữu rõ nét qua kiến trúc ngói gốm Azulejo đặc trưng, những con hẻm ngoằn ngoèo tại quận cổ Alfama và tên gọi địa danh bắt đầu bằng "Al-" tại Lisbon.

Chắc không nhiều người biết bình minh của thời đại khám phá (Age of Discovery) của thế giới lại bắt đầu từ chính đất nước nhỏ bé này.

Vào thế kỷ XV và XVI, Bồ Đào Nha bước vào kỷ nguyên hoàng kim, tiên phong mở ra các tuyến đường biển toàn cầu với các nhà hàng hải lừng danh ghi tên tuổi mình vào lịch sử. Đó là Vasco da Gama, người khởi hành từ cảng Belém (Lisbon) năm 1497, mở ra tuyến đường biển trực tiếp từ châu Âu sang Ấn Độ.

Đó là Pedro Álvares Cabral, người đặt chân đến Brazil năm 1500, mở rộng lãnh thổ đế quốc sang Nam Mỹ. Đó là Ferdinand Magellan, người Bồ Đào Nha chỉ huy chuyến hải hành đầu tiên vòng quanh thế giới (dưới cờ Tây Ban Nha).

Thời kỳ này biến Lisbon thành trung tâm thương mại sầm uất nhất châu Âu, nơi tập trung gia vị, vàng, lụa và đồ gốm từ châu Á, châu Phi và Nam Mỹ.

Và những người Việt Nam cũng biết rằng, chính các giáo sĩ Bồ Đào Nha de la Pina và Alexander de Rhode mới là những nhà truyền giáo đầu tiên đến Việt Nam và sáng tạo ra chữ Quốc ngữ cho chúng ta từ thế kỷ thứ XVII, chứ không phải người Pháp.

Vào ngày 1-11-1755, một trận động đất dữ dội kèm theo sóng thần và hỏa hoạn đã phá hủy gần như toàn bộ Lisbon. Dưới sự chỉ đạo của Tướng quân Pombal (Marquês de Pombal), trung tâm Lisbon (Baixa) được quy hoạch lại theo mô hình lưới bàn cờ - một trong những quy hoạch đô thị chống động đất đầu tiên trên thế giới.

Các tòa nhà thời kỳ này (thế hệ Pombaline) sử dụng khung gỗ linh hoạt chôn dưới đất để giảm chấn động, đặt nền móng cho kỹ thuật xây dựng hiện đại.

Bí ẩn vương triều "hải ngoại" duy nhất của Bồ Đào Nha tại Brasil

​Bí ẩn này gắn liền với sự kiện có một không hai trong lịch sử thế giới: một đế chế châu Âu chuyển toàn bộ bộ máy hoàng gia, thủ đô và kho báu sang một thuộc địa ở Nam Mỹ để cai trị ngược về chính quốc.

​Năm 1807, quân đội Napoleon Bonaparte tràn vào Bồ Đào Nha, do quốc gia này từ chối phong tỏa thương mại với Anh. Trước nguy cơ mất nước, Hoàng tử nhiếp chính João (sau này là Vua João VI) đã đưa ra quyết định táo bạo: chuyển toàn bộ Vương triều Braganza sang Brazil tạo ra một cuộc tẩu thoát " vô tiền khoáng hậu" còn hơn cả cuộc đào thoát của Hoàng tử Lý Long Tường (Việt Nam) cùng gia quyến sang đất Cao Ly thế kỷ XII.

Khoảng 15.000 người, gồm hoàng gia, quý tộc, quan chức, quân đội cùng thư viện quốc gia, kho báu và cả máy in nhà nước, lên 36 con tàu vượt Đại Tây Dương dưới sự bảo vệ của hạm đội Anh.

Sau sự kiện này, Rio de Janeiro trở thành Thủ đô của Đế quốc Bồ Đào Nha. Đây là lần duy nhất trong lịch sử, một Thủ đô châu Âu nằm bên ngoài lãnh thổ châu Âu.

​Trong 13 năm Hoàng gia Bồ Đào Nha đóng đô tại Rio de Janeiro (1808 - 1821), Brazil thay đổi toàn bộ vị thế, biến đổi thành một thành phố hàng đầu ở Nam Mỹ.

Vua João VI xóa bỏ độc quyền thương mại thuộc địa, mở cửa các cảng biển Brazil cho thế giới. Năm 1815, Brazil được nâng từ cấp "thực dân/thuộc địa" lên thành "vương quốc", ngang hàng với Bồ Đào Nha trong cấu trúc "Vương quốc Liên hợp Bồ Đào Nha, Brazil và Algarves".

Trong thời kỳ này, Hoàng gia cho xây dựng Ngân hàng Trung ương, Học viện Quân sự, Thư viện Quốc gia, Vườn Bách thảo và các trường y khoa tại Rio.

​Sau khi Napoleon thất bại, Vua João VI buộc phải trở về Lisbon năm 1821 do áp lực của quý tộc tại chính quốc. Tuy nhiên, ông đã để lại con trai mình là Hoàng tử Pedro làm Thái tử cai trị Brazil, kèm theo một lời dặn dò bí mật mang tính dự báo: ​"nếu Brazil tách ra, hãy để nó thuộc về con, hơn là rơi vào tay một kẻ phiêu lưu nào khác".

​Đúng như dự đoán, năm 1822, khi Nghị viện Bồ Đào Nha tìm cách tước bỏ quyền lực của Brazil và biến nơi đây trở lại làm thuộc địa, Thái tử Pedro đã rút gươm bên bờ sông Ipiranga và hô vang khẩu hiệu nổi tiếng: "Độc lập hay là chết!" (Grito do Ipiranga).

Brazil tuyên bố độc lập khỏi Bồ Đào Nha, nhưng không trở thành một nước cộng hòa như các quốc gia Nam Mỹ khác, mà trở thành Đế quốc Brazil (Empire of Brazil) do chính Hoàng tử Bồ Đào Nha (Pedro I) làm Hoàng đế.

​Đây là cuộc tuyên bố độc lập hiếm hoi trên thế giới do chính người thừa kế vương vị của nước đi cai trị đứng đầu.

***

Chỉ được "cưỡi ngựa xem hoa" trong 2 ngày ngắn ngủi, chúng tôi cũng có thể cảm nhận được sự nồng hậu của người dân nơi đây, nhất là các cháu thiếu nhi đối với các du khách.

Tại mỗi điểm dừng chân, các cháu đều ùa ra chào đón, xin chụp ảnh chung, đặc biệt khi biết chúng tôi đến từ Việt Nam, có cháu còn biết chào bằng tiếng Việt "xin chào" rất sõi.

Có thể nói, lịch sử một dân tộc, một đất nước không chỉ được định hình bằng diện tích và số dân. Bồ Đào Nha có số dân hiện nay chỉ hơn 10 triệu người, nhưng với quá khứ oanh liệt, những nhân vật lịch sử kiệt xuất đã có những đóng góp đầy dấu ấn vào nền văn minh nhân loại khiến chúng ta phải ngả mũ thán phục./.