Liên minh châu Âu giữa “sóng gió” và “cơ hội”

Đối ngoại và vị thế quốc tế

Năm 2025 đánh dấu nỗ lực rõ nét của EU trong việc củng cố vai trò và vị thế quốc tế thông qua thúc đẩy chủ nghĩa đa phương, tăng cường quan hệ đối tác chiến lược và khẳng định lập trường trong các vấn đề an ninh toàn cầu.

Hội nghị thượng đỉnh EU - Liên minh châu Phi được tổ chức tại Thủ đô Luanda (Angola) vào tháng 11-2025 đã thể hiện cam kết của EU trong việc thúc đẩy sâu sắc hợp tác kinh tế, an ninh và phát triển bền vững với châu Phi, qua đó khẳng định vai trò của EU như một đối tác phát triển có trách nhiệm trong bối cảnh trật tự quốc tế đối mặt nhiều bất ổn.

EU tiếp tục duy trì lập trường đối với cuộc xung đột tại Ukraina thông qua việc thành lập Ủy ban Khiếu nại quốc tế để bồi thường những thiệt hại do chiến tranh gây ra, phản ánh nỗ lực sử dụng công cụ pháp lý để bảo vệ các nguyên tắc của luật pháp quốc tế và trật tự dựa trên luật lệ.

Đồng thời, EU vẫn thể hiện các động thái nhằm gia tăng sức ép chiến lược đối với Nga. Có thể thấy, trong năm 2025, EU vừa chủ động định hình môi trường đối ngoại, vừa linh hoạt thích ứng nhằm bảo vệ lợi ích chiến lược trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động.

Quốc phòng - an ninh và các chính sách chung

Năm 2025 ghi dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và thực tiễn quốc phòng - an ninh của EU, thể hiện nỗ lực xây dựng một khuôn khổ an ninh toàn diện, kết hợp giữa năng lực tự vệ truyền thống, tự chủ chiến lược và các mục tiêu chính sách chung dài hạn.

Việc EU đạt được thỏa thuận về mục tiêu cắt giảm 90% lượng phát thải khí nhà kính vào năm 2040 được xem là một trong những cam kết khí hậu tham vọng nhất trên toàn cầu tính đến thời điểm hiện nay. Cam kết này không chỉ mang ý nghĩa môi trường, mà còn gắn chặt với an ninh năng lượng và an ninh kinh tế, trong bối cảnh EU tìm cách giảm phụ thuộc vào các nguồn năng lượng bên ngoài, đặc biệt là từ các khu vực tiềm ẩn rủi ro địa - chính trị.

Theo cách tiếp cận mới, chuyển đổi xanh được coi là một cấu phần của an ninh chiến lược, góp phần nâng cao khả năng tự chủ và sức chống chịu của Liên minh trước các cú sốc bên ngoài.

Song song với đó, EU tăng cường năng lực quốc phòng thông qua việc phê duyệt và triển khai Chương trình Công nghiệp quốc phòng châu Âu (EDIP). Chương trình này hướng tới củng cố nền tảng công nghiệp quốc phòng chung, thúc đẩy hợp tác sản xuất, nghiên cứu và đổi mới công nghệ quốc phòng giữa các quốc gia thành viên, đồng thời giảm thiểu tình trạng phân mảnh trong mua sắm và phát triển năng lực quân sự.

Ở cấp độ định hướng dài hạn, Sáng kiến chiến lược “Sẵn sàng 2030” (European Readiness 2030) được EU đề xuất tháng 3-2025 tiếp tục được đặt ở trung tâm các cuộc thảo luận chính sách quốc phòng - an ninh.

“Sẵn sàng 2030” không chỉ nhấn mạnh đến khía cạnh quân sự thuần túy, mà còn bao hàm các yếu tố, như khả năng huy động nguồn lực, bảo đảm chuỗi cung ứng quốc phòng, an ninh không gian mạng và khả năng ứng phó với các mối đe dọa phi truyền thống. Có thể nói, EU đang từng bước chuyển sang mô hình một liên minh có năng lực quốc phòng - an ninh thực chất hơn, nhằm thích ứng với môi trường an ninh ngày càng phức tạp và khó lường.

Kinh tế - thị trường

Trong năm 2025, bức tranh kinh tế - thị trường của EU thể hiện rõ xu hướng phục hồi có chọn lọc, đi kèm với những điều chỉnh quan trọng về thể chế và quy định nhằm thích ứng với bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Theo các dự báo kinh tế, tốc độ tăng trưởng kinh tế của EU tiếp tục được duy trì ở mức tích cực, song tốc độ tạo việc làm có dấu hiệu chậm lại, phản ánh những thách thức mang tính cơ cấu của thị trường lao động châu Âu, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, già hóa dân số và áp lực cạnh tranh từ các nền kinh tế lớn ngoài khu vực.

Trên phương diện cải cách nội bộ, việc triển khai gói cải cách thuế giá trị gia tăng “VAT in the Digital Age” (ViDA) từ tháng 3-2025 đánh dấu bước đi quan trọng trong hiện đại hóa hệ thống thuế, hướng tới tăng cường minh bạch, chống gian lận và điều chỉnh khung thuế phù hợp với sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và kinh tế số.

Đồng thời, EU thúc đẩy điều chỉnh khung quy định kỹ thuật số, trong đó có các đề xuất giảm bớt gánh nặng tuân thủ đối với doanh nghiệp trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và dữ liệu, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và đổi mới công nghệ của khối.

Tuy nhiên, các đề xuất này đã làm dấy lên tranh luận sâu sắc liên quan đến vấn đề bảo vệ quyền riêng tư, an ninh dữ liệu và vai trò điều tiết của nhà nước. Bên cạnh đó, vào cuối năm 2025, Nghị viện châu Âu trở thành tâm điểm của các cuộc tranh cãi chính sách khi một số quy định về trách nhiệm môi trường và nghĩa vụ báo cáo bền vững của doanh nghiệp bị thu hẹp, phản ánh sự “giằng co” giữa mục tiêu bảo vệ môi trường và yêu cầu duy trì sức cạnh tranh của các doanh nghiệp châu Âu.

Quan hệ thương mại EU - Trung Quốc cũng cho thấy tín hiệu điều chỉnh theo hướng thực dụng hơn khi Trung Quốc quyết định giảm thuế chống bán phá giá đối với thịt lợn EU sau quá trình điều tra kéo dài, góp phần ổn định hoạt động xuất khẩu của EU tại một trong những thị trường lớn nhất thế giới.

Môi trường - chuyển đổi xanh

EU tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong toàn cầu trong lĩnh vực môi trường và chuyển đổi xanh, đồng thời bộc lộ rõ những thách thức nội tại xoay quanh tốc độ và chi phí của quá trình chuyển đổi này. Việc EU xác lập mục tiêu cắt giảm 90% lượng phát thải khí nhà kính vào năm 2040 so với mức năm 1990, thông qua một cơ chế pháp lý mới, phản ánh cam kết dài hạn mạnh mẽ đối với vấn đề trung hòa carbon và thực hiện Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu.

Mục tiêu đầy tham vọng này không chỉ nhằm định hướng chính sách khí hậu của EU trong nhiều thập niên tới, mà còn đóng vai trò như một công cụ chiến lược để thúc đẩy đổi mới công nghệ, tái cơ cấu ngành năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh xanh của nền kinh tế châu Âu.

Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa mục tiêu này cũng làm gia tăng các tranh luận trong nội bộ EU, đặc biệt liên quan đến việc phân bổ gánh nặng chi phí giữa các quốc gia thành viên, tác động đến ngành công nghiệp truyền thống và khả năng bảo đảm an sinh xã hội trong giai đoạn chuyển tiếp.

Một minh chứng điển hình cho sự điều chỉnh chính sách theo hướng cân bằng là việc EU xem xét lại quy định cấm bán xe chạy xăng và diesel từ năm 2035, theo đó cho phép mức độ linh hoạt lớn hơn dựa trên tiến trình điện khí hóa và việc sử dụng các loại nhiên liệu xanh.

Sự điều chỉnh này cho thấy EU đang tìm cách dung hòa giữa mục tiêu bảo vệ môi trường, yêu cầu giảm phát thải và nhu cầu duy trì sức cạnh tranh của ngành công nghiệp ô tô - một trụ cột quan trọng của kinh tế châu Âu - trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gia tăng.

Quan hệ quốc tế - hội nhập và mở rộng

Năm 2025 cho thấy nỗ lực gia tăng của EU trong việc mở rộng không gian chiến lược và củng cố vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực và toàn cầu thông qua các cơ chế đối thoại, hợp tác và hội nhập.
Việc EU tổ chức Hội nghị thượng đỉnh EU - Trung Á đầu tiên (tháng 4-2025) đã đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quan hệ với khu vực Trung Á, mở ra khuôn khổ đối thoại chiến lược với các quốc gia như Kazakhstan và Uzbekistan, đồng thời thúc đẩy hợp tác kinh tế, đầu tư và kết nối khu vực trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc ngày càng gia tăng.

Song song với đó, các Hội nghị Cộng đồng chính trị châu Âu (EPC) tiếp tục được duy trì như một diễn đàn linh hoạt, quy tụ không chỉ các quốc gia thành viên EU mà còn nhiều đối tác châu Âu, tập trung thảo luận các vấn đề an ninh, kinh tế và di cư mang tính xuyên biên giới, qua đó góp phần tăng cường phối hợp chính sách và ổn định khu vực.

Bên cạnh đó, EU tiếp tục thúc đẩy tiến trình mở rộng thông qua việc duy trì động lực gia nhập đối với một số đối tác tiềm năng, phản ánh tầm nhìn chiến lược hướng tới một Liên minh có quy mô lớn hơn và sức ảnh hưởng sâu rộng hơn trong trung hạn, đồng thời đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về cải cách thể chế, khả năng hấp thụ và sự đồng thuận nội khối.

Năm 2025 có thể được xem là năm mà EU đang trong quá trình thích ứng và cấu trúc lại, khi Liên minh vừa phải ứng phó với những thách thức địa - chính trị, kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp, vừa tìm kiếm cơ hội khẳng định lại vai trò và vị thế của mình trên trường quốc tế và định hình quỹ đạo phát triển trong những năm tiếp theo./.