Liên hợp quốc: Nền tảng của hợp tác và phát triển trong một thế giới nhiều biến động

“Mái nhà chung” của hòa bình, hợp tác và phát triển

Kể từ khi Hiến chương Liên hợp quốc ra đời, tổ chức đa phương lớn nhất hành tinh được kiến lập với sứ mệnh ngăn ngừa thảm họa chiến tranh, duy trì hòa bình, thúc đẩy hợp tác quốc tế và bảo vệ các giá trị phổ quát. Trải qua 8 thập niên phát triển, Liên hợp quốc tiếp tục khẳng định vai trò không thể thay thế, thể hiện ở 3 trụ cột lớn:

Về hòa bình - an ninh, Liên hợp quốc là diễn đàn trung tâm để các quốc gia xử lý tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, thúc đẩy giải trừ quân bị, ngăn chặn phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đồng thời điều phối các hoạt động gìn giữ hòa bình và hỗ trợ nhân đạo.

Tại những điểm nóng xung đột, dù kết quả đôi khi còn bị giới hạn do đối đầu chính trị và cơ chế phủ quyết, thực tiễn vẫn cho thấy không có một thể chế nào khác có đầy đủ năng lực tập hợp tương tự như Liên hợp quốc để tạo lập kênh đối thoại rộng nhất, tạo cơ sở pháp lý, chính danh để hợp thức hóa và huy động các nỗ lực quốc tế.

Về phát triển, Liên hợp quốc vừa là không gian kiến tạo các khuôn khổ, chuẩn mực và cam kết toàn cầu, vừa là hệ thống điều phối nguồn lực thông qua các quỹ, chương trình và tổ chức chuyên môn. Các mục tiêu phát triển toàn cầu tạo lập tiêu chuẩn chung để các quốc gia soi chiếu, điều chỉnh chính sách và huy động nguồn lực; đồng thời góp phần định hình chuẩn mực quản trị phát triển theo hướng bao trùm, lấy con người làm trung tâm.

Về quyền con người, Liên hợp quốc giữ vai trò trung tâm trong việc hình thành các chuẩn mực và thiết lập các cơ chế đối thoại - hợp tác, tạo không gian để các quốc gia trao đổi, rà soát và cải thiện chính sách, qua đó hạn chế xu hướng chính trị hóa và đối đầu. Chính sự kết hợp hiệu quả giữa hòa bình - phát triển - quyền con người tạo nên giá trị nền tảng của Liên hợp quốc như một cấu phần kiến trúc quản trị toàn cầu.

Thông điệp “Hòa bình và Niềm tin”, củng cố chủ nghĩa đa phương

Trong bối cảnh niềm tin về chủ nghĩa đa phương có thời điểm suy giảm, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Nghị quyết tuyên bố năm 2025 là “Năm của Hòa bình và Niềm tin quốc tế”. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu giải quyết xung đột bằng đối thoại và đàm phán toàn diện; coi việc củng cố hòa bình và niềm tin giữa các quốc gia thành viên là giá trị nền tảng, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững, hòa bình, an ninh và nhân quyền trên thế giới.

Thông điệp hàm chứa ý nghĩa quan trọng:

1- Hòa bình không thể được hiểu đơn thuần là trạng thái “vắng xung đột”, mà phải là sự ổn định dựa trên tôn trọng luật pháp quốc tế, bảo đảm an ninh con người và năng lực hợp tác thực chất giữa các quốc gia;

2- Niềm tin là điều kiện tiên quyết của hợp tác. Khi niềm tin suy giảm, cam kết quốc tế dễ bị xói mòn, các cơ chế chung bị suy yếu. Vì vậy, củng cố niềm tin là củng cố năng lực quản trị toàn cầu;

3- Hòa bình và niềm tin gắn trực tiếp với phát triển bền vững. Xung đột kéo dài không chỉ phá hủy thành quả kinh tế - xã hội, mà còn làm đứt gãy chuỗi cung ứng, gia tăng nghèo đói và tạo vòng xoáy bất ổn, làm chậm tiến trình thực hiện các mục tiêu phát triển của thế giới.

Cải tổ để thích ứng biến động thế giới

Trước những sức ép gia tăng từ một thế giới phân mảnh, cải tổ Liên hợp quốc trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm tổ chức duy trì năng lực hành động và vai trò điều phối toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều năm qua, cải tổ Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an vẫn khó tạo đột phá; trong khi đó, cải tổ hệ thống phát triển với sáng kiến “Thống nhất hành động” chưa đạt kỳ vọng, một phần do những ràng buộc mang tính cấu trúc của mô hình tài chính chủ yếu phụ thuộc vào đóng góp tự nguyện từ các quốc gia, các nhà tài trợ.

Trong bối cảnh khủng hoảng tài chính chưa từng có, Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres đề xuất Sáng kiến UN80 nhằm xây dựng một tổ chức hiệu quả hơn, giảm sự phân tán và bảo đảm tài chính bền vững. UN80 đồng thời chỉ ra tình trạng khủng hoảng thanh khoản nghiêm trọng, cùng sự chồng chéo về chức năng, cơ chế triển khai rườm rà, nguồn lực thiếu hụt.

Các chỉ dấu vận hành và quản trị cho thấy áp lực tích tụ đã đến mức hệ thống. Liên hợp quốc có hơn 40.000 nghị quyết và quyết định cần triển khai thực hiện. Kể từ năm 2020, độ dài trung bình nghị quyết Đại hội đồng tăng 55%, nghị quyết của Hội đồng Bảo an dài gấp 3 lần so với 30 năm trước; 85% số nhiệm vụ đang hoạt động không có hướng dẫn xem xét hoặc chấm dứt.

Do vậy, UN80 gợi mở cách tiếp cận “tái thiết hiệu năng”, theo đó giảm trùng lặp, tối ưu hóa quy trình, nâng cao năng lực phản ứng nhanh và củng cố nền tảng tài chính. Điều then chốt là cải tổ phải giữ được bản sắc của Liên hợp quốc, đó là tính trung lập tương đối, tính phổ quát, tính bao trùm và vai trò kiến tạo luật pháp, chuẩn mực quốc tế. Cải tổ, vì thế, không chỉ được hiểu là tinh giản bộ máy, giảm chi phí hoạt động..., mà là tái cấu trúc để Liên hợp quốc thích ứng tốt hơn với yêu cầu của một thế giới số hóa, phân mảnh và biến động nhanh, qua đó khôi phục niềm tin và nâng cao hiệu lực của chủ nghĩa đa phương.

Quản trị và hợp tác toàn cầu, khẳng định nền tảng không thể thay thế

Dù đối mặt với nhiều thách thức, Liên hợp quốc tiếp tục khẳng định rõ các lợi thế chiến lược:

Kiến tạo và củng cố luật pháp quốc tế, chuẩn mực về các vấn đề toàn cầu. Liên hợp quốc vẫn là cơ chế quan trọng nhất trong hình thành và củng cố luật pháp quốc tế, các khuôn khổ và chuẩn mực về những vấn đề toàn cầu, nhất là các thách thức an ninh phi truyền thống. Đồng thời, Liên hợp quốc có thể đi đầu trong xây dựng các khuôn khổ toàn cầu đối với các vấn đề mới nổi và công nghệ mới, như quản trị toàn cầu về trí tuệ nhân tạo và các công nghệ khác.

Duy trì đối thoại và ngăn ngừa leo thang căng thẳng trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn. Khi cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng, Liên hợp quốc có thể có vai trò khiêm tốn trong kiểm soát trực tiếp cạnh tranh, đối đầu. Tuy nhiên, với “quyền lực tập hợp”, Liên hợp quốc vẫn là diễn đàn then chốt để thúc đẩy thảo luận các giải pháp hòa bình, ngăn ngừa xung đột và hạn chế nguy cơ leo thang căng thẳng.

Kiểm soát xung đột, gìn giữ hòa bình và hỗ trợ nhân đạo. Liên hợp quốc tiếp tục giữ vai trò không thể thiếu trong kiểm soát xung đột, triển khai hoạt động gìn giữ hòa bình và hỗ trợ nhân đạo cho dân thường ở các khu vực chiến tranh, xung đột. Trong các lĩnh vực này, các tổ chức quốc tế khác và các tổ chức phi chính phủ khó có khả năng thay thế về quy mô, năng lực huy động và uy tín. Thực tiễn cho thấy, các khu vực đối mặt nạn đói và xung đột vẫn cần sự vào cuộc nhanh chóng, hiệu quả của các cơ quan như Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên hợp quốc (FAO), Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) và các lực lượng gìn giữ hòa bình.

Phối hợp bổ trợ với các cơ chế đa phương nhỏ và cấu trúc linh hoạt. Với một số vấn đề chuyên sâu hoặc đòi hỏi phản ứng nhanh hơn, các cơ chế đa phương quy mô nhỏ, các tập hợp lực lượng linh hoạt có thể phát huy hiệu quả. Nếu được thiết kế theo hướng bổ trợ, các cơ chế này vừa bù đắp những hạn chế của một số cơ quan Liên hợp quốc, vừa thử nghiệm cách làm và nội dung hợp tác mới, qua đó góp phần củng cố quản trị toàn cầu.

Huy động nỗ lực toàn cầu ứng phó các thách thức an ninh phi truyền thống. Liên hợp quốc có thể phát huy mạnh vai trò điều phối và huy động nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế trong ứng phó các thách thức ngày càng phức tạp - các lĩnh vực mà các nước lớn cũng có nhu cầu hợp tác và toàn thế giới buộc phải phối hợp vì không quốc gia nào có thể tự giải quyết, như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, năng lượng và xây dựng tiêu chuẩn cho các vấn đề mới nổi.

Tựu trung, trong một thế giới biến động và phân mảnh, Liên hợp quốc vừa là “phao neo” của chủ nghĩa đa phương, vừa là nền tảng thể chế quan trọng để duy trì hòa bình, thúc đẩy hợp tác và phát triển. Năm 2025 với thông điệp “Hòa bình và Niềm tin” đặt ra yêu cầu khôi phục năng lực hợp tác toàn cầu trong bối cảnh niềm tin bị xói mòn. Đồng thời, các thách thức về phân mảnh địa - chính trị, kinh tế, các vấn đề toàn cầu phức tạp đòi hỏi Liên hợp quốc phải cải tổ mạnh mẽ theo hướng nâng cao hiệu quả và tính bền vững tài chính, như tinh thần của sáng kiến UN80. Với Việt Nam, kiên định ủng hộ Liên hợp quốc và chủ nghĩa đa phương không chỉ là trách nhiệm quốc tế, mà còn là lựa chọn chiến lược để bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, tranh thủ nguồn lực phát triển và đóng góp vào hòa bình, hợp tác của cộng đồng quốc tế./.