Lá chắn pháp lý với sở hữu trí tuệ công nghệ số

Đạo luật Bản quyền thiên niên kỷ kỹ thuật số của Mỹ

Sự phát triển của công nghệ trong thời đại kỹ thuật số thực sự mang tính cách mạng. Nhưng chính những công nghệ đã thúc đẩy sự tiến bộ lại đang làm đảo lộn các phương thức truyền thống trong việc bảo vệ quyền của các nhà phát minh và tác giả.

Trong khi các hiệp ước quốc tế như Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật (năm 1886) cung cấp một nền tảng cơ bản, việc hoàn thiện hành lang pháp lý để chống lại hành vi vi phạm bản quyền, đặc biệt là trong việc sao chép, deepfake (công nghệ này có thể tạo ra các sản phẩm âm thanh, hình ảnh hoặc thậm chí là cả video giả, nhờ vào trí tuệ nhân tạo tinh vi) và sử dụng trái phép trên không gian mạng, là điều cần thiết.

Mỹ là một trong những nước đi đầu với các đạo luật nghiêm ngặt về bản quyền số, trong đó nổi lên là Đạo luật Bản quyền thiên niên kỷ kỹ thuật số (DMCA).

Mục đích của các nhà lập pháp thông qua DMCA là cung cấp cho chủ sở hữu bản quyền các công cụ pháp lý để bảo vệ tài sản trí tuệ của họ khỏi sự xâm phạm trực tuyến, đồng thời tôn trọng quyền của người tiêu dùng trong việc sử dụng hợp lý các sản phẩm có bản quyền.

DMCA được Quốc hội Mỹ thông qua năm 1998 với sự nhất trí tuyệt đối và nhanh chóng được Tổng thống Bill Clinton ký ban hành để điều chỉnh luật pháp Mỹ phù hợp với các hiệp ước quốc tế về mạng kỹ thuật số.

Đạo luật mang tính bước ngoặt này cập nhật luật bản quyền của Mỹ để đáp ứng nhu cầu của kỷ nguyên kỹ thuật số và phù hợp với các yêu cầu của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) và các hiệp ước mà Mỹ đã ký kết.

Trước hết, Đạo luật này hình sự hóa hành vi phá vỡ các biện pháp bảo vệ công nghệ được chủ sở hữu bản quyền sử dụng để bảo vệ tác phẩm của họ.

Theo DMCA, việc phá vỡ các hệ thống quản lý quyền kỹ thuật số hoặc bất kỳ phương pháp nào khác điều chỉnh quyền truy cập vào thông tin có bản quyền là bất hợp pháp. Điều khoản này của DMCA giúp ngăn chặn việc truy cập trái phép vào tài liệu có bản quyền.

Thứ hai, DMCA đưa ra các quy định về “vùng an toàn” dành cho các nhà cung cấp dịch vụ trực tuyến, bảo vệ họ khỏi việc phải chịu trách nhiệm cá nhân về hành vi vi phạm bản quyền do người dùng gây ra.

Để đủ điều kiện được bảo vệ theo quy định này, các nhà cung cấp phải đáp ứng một số tiêu chí nhất định, chẳng hạn như phải áp dụng cơ chế “thông báo và gỡ bỏ” (notice-and-takedown), cho phép chủ sở hữu quyền thông báo vi phạm và yêu cầu gỡ nội dung vi phạm bản quyền trực tuyến, cũng như chấm dứt tài khoản của những người thường xuyên vi phạm.

Thứ ba, Đạo luật này khuyến khích chủ sở hữu bản quyền cung cấp nhiều hơn các tác phẩm của họ ở định dạng kỹ thuật số bằng cách bảo vệ họ về mặt pháp lý trước các hành vi truy cập trái phép vào các tác phẩm đó (ví dụ: hack mật khẩu hoặc phá mã hóa).

Cuối cùng, Đạo luật này quy định việc tiết lộ thông tin quản lý bản quyền sai lệch (ví dụ: tên tác giả và chủ sở hữu bản quyền, tiêu đề tác phẩm) hoặc xóa bỏ hay sửa đổi thông tin đó là bất hợp pháp.

Trên thực tế, tác động của DMCA rộng hơn nhiều, cho phép các nhà phát triển trò chơi, hãng phim và âm nhạc, cùng những người sở hữu bản quyền giám sát chặt chẽ cách khách hàng sử dụng các tác phẩm của họ.

Trong nhiều trường hợp, khách hàng bị cấm sao chép những thứ họ mua hoặc sử dụng điện thoại di động và các thiết bị khác theo những cách mà nhà sản xuất cho là không phù hợp.

Chỉ thị Bản quyền, Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số của châu Âu

Cũng như Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) tập trung vào việc tạo ra một thị trường số công bằng và đồng bộ bằng việc quản lý chặt chẽ và thiết lập tiêu chuẩn, đặc biệt là về trách nhiệm pháp lý, với nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong số các quy định quan trọng trong lĩnh vực này có Chỉ thị Bản quyền (DSM), Đạo luật Dịch vụ kỹ thuật số (DSA) và sắp tới là Đạo luật Công bằng kỹ thuật số.

Với DSM, mục đích của các nhà lập pháp là tạo ra một thị trường nội dung số công bằng hơn, tăng cường bảo vệ tác giả, nhà báo và nhà xuất bản, đồng thời quy định trách nhiệm rõ ràng hơn cho các nền tảng trực tuyến lớn.

Theo DSM, các nền tảng chia sẻ nội dung trực tuyến như YouTube, Facebook, TikTok,... phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với nội dung có bản quyền do người dùng tải lên. Các nền tảng này phải gỡ bỏ nội dung vi phạm khi được thông báo.

DSM cũng buộc các nền tảng tin tức trực tuyến như Google News, Facebook phải trả phí cho các nhà xuất bản tin tức với những nội dung của họ được các nền tảng trên sử dụng, đồng thời tăng cường tính minh bạch trong các hợp đồng, giúp tác giả và người biểu diễn được hưởng thù lao công bằng và hợp lý hơn từ việc các tác phẩm của họ được sử dụng.

Trong khi đó, DSA đưa ra các quy định buộc các nền tảng trực tuyến phải áp dụng những biện pháp bắt buộc kiểm duyệt nội dung bất hợp pháp, cũng như ngăn chặn phát tán những nội dung độc hại, nhất là với trẻ em, trên mọi nền tảng trực tuyến của các công ty.

Cùng với DMS, DSA đã thay đổi đáng kể cách thức các nền tảng lớn xử lý nội dung người dùng tại châu Âu, chuyển trách nhiệm kiểm soát bản quyền từ chủ sở hữu quyền sang các nền tảng trực tuyến.

Châu Âu cũng rất quan tâm khuyến nghị các chủ sở hữu bản quyền đăng ký và quản lý bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ kỹ thuật số xuyên biên giới theo các thỏa thuận quốc tế như Hiệp ước Hợp tác sáng chế (đối với bằng sáng chế) và Nghị định thư Madrid (đối với nhãn hiệu thương mại).

Nâng cao khung pháp lý, siết chặt quy định ở Trung Quốc

Luật pháp Trung Quốc đặc biệt quan tâm đến việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến công nghệ số. Tính đến năm 2026, Trung Quốc đã xây dựng một hệ thống pháp lý bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ công nghệ số rất nghiêm ngặt và toàn diện, chuyển dịch từ việc tập trung quan tâm về số lượng sang chất lượng và thương mại hóa, đặc biệt trong bối cảnh nước này đang nỗ lực tự chủ công nghệ cao, nhất là với các ngành công nghiệp mới nổi như AI, dữ liệu lớn và chip bán dẫn.

Để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ công nghệ số, Trung Quốc nâng cao vai trò các khung pháp lý và các quy định liên quan. Đáng chú ý là việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ (năm 2025), có hiệu lực từ ngày 1-4-2026. Trong đó, quyền sở hữu trí tuệ được coi như một nguồn lực kinh tế (thương mại hóa) hơn là để bảo hộ.

Tiếp đó là siết chặt tiêu chuẩn bằng sáng chế AI. Theo quy định mới, từ ngày 1-1-2026, các ứng dụng bằng sáng chế liên quan đến AI phải tuân thủ nghiêm ngặt hơn về tính sáng tạo, đạo đức và công khai kỹ thuật.

Các doanh nghiệp phải công khai chi tiết kỹ thuật về mô hình AI và dữ liệu huấn luyện, bao gồm tính minh bạch thuật toán và các khía cạnh đạo đức. Các mô hình AI chỉ áp dụng lại mà không có cải tiến kỹ thuật thực chất sẽ không được cấp bằng.

Cùng với siết chặt luật pháp, Trung Quốc còn tăng cường thực thi tư pháp và hành chính. Các thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu đều vận hành các tòa án sở hữu trí tuệ chuyên biệt để xử lý các vụ kiện công nghệ phức tạp.

Với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, Trung Quốc áp dụng cơ chế bồi thường nghiêm khắc, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi như chip và phần mềm.

Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Trung Quốc cũng tăng cường xử lý hình sự đối với các tội phạm vi phạm sở hữu trí tuệ. Chỉ riêng trong năm 2025, hơn 9.100 vụ việc liên quan đến sở hữu trí tuệ đã bị truy tố và xử lý.

Cục Quản lý Sở hữu trí tuệ quốc gia Trung Quốc (CNIPA) được yêu cầu tăng cường hợp tác với WIPO và các nước khác để xây dựng các quy tắc sở hữu trí trí tuệ theo chuẩn quốc tế cho các ngành mới nổi./.