Kích hoạt tăng trưởng: Chính sách vi mô đột phá và mục tiêu 2 con số

Diễn đàn thu hút sự tham gia của lãnh đạo các cơ quan Trung ương, chuyên gia kinh tế, nhà khoa học, đại diện các viện nghiên cứu, trường đại học, hiệp hội doanh nghiệp và cộng đồng doanh nghiệp.

Cải cách vi mô tạo động lực tăng trưởng mới

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, GS, TS Lê Văn Lợi - Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam - nhấn mạnh mục tiêu tăng trưởng 2 con số không chỉ là yêu cầu về quy mô hay tốc độ, mà còn đòi hỏi bước chuyển căn bản về chất lượng thể chế, năng suất, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Theo GS, TS Lê Văn Lợi, muốn đạt được mục tiêu này, tăng trưởng phải được hình thành trên một nền tảng mới: năng suất cao hơn, doanh nghiệp mạnh hơn, thị trường thông suốt hơn, công nghệ hiện đại hơn và bộ máy thực thi hiệu quả hơn.

Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, nền kinh tế sẽ khó có thể bứt phá nếu doanh nghiệp vẫn mất quá nhiều thời gian và chi phí để hoàn tất thủ tục hành chính; nguồn vốn chưa được phân bổ đến các dự án có năng suất cao; đất đai, dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực chưa được khai thác hiệu quả; hay các mô hình kinh doanh mới vẫn phải vận hành trong khuôn khổ thể chế đã lỗi thời.

Chính vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục củng cố nền tảng vĩ mô, Việt Nam cần chuyển trọng tâm sang cải cách vi mô mang tính đột phá. Theo GS, TS Lê Văn Lợi, chính sách vi mô đột phá không phải là những gói hỗ trợ nhỏ lẻ dành cho một số doanh nghiệp, mà là những cải cách đủ sức tác động trực tiếp vào các điểm nghẽn của hoạt động sản xuất, kinh doanh, qua đó làm thay đổi đáng kể chi phí, năng suất, khả năng tiếp cận nguồn lực và động lực đổi mới sáng tạo của hàng triệu chủ thể kinh tế.

GS, TS Lê Văn Lợi dẫn chứng, những cải cách này có thể là cơ chế khuyến khích mạnh mẽ hơn đối với nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới công nghệ; hệ thống tín dụng dựa trên dòng tiền và dữ liệu thay vì tài sản thế chấp; xây dựng thị trường dữ liệu minh bạch; phát triển các khu thương mại tự do có quyền tự chủ cao; hay thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) để các mô hình kinh doanh mới được triển khai trước khi pháp luật hoàn thiện.

Để các chính sách vi mô thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng 2 con số, theo GS, TS Lê Văn Lợi, cần đặc biệt quan tâm 3 yêu cầu:

Thứ nhất, phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển. Thể chế không chỉ nhằm ngăn ngừa rủi ro mà còn phải mở đường cho sáng tạo, cạnh tranh và đầu tư. Những gì thị trường và doanh nghiệp có thể làm tốt thì Nhà nước cần tăng cường giám sát, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, thay vì can thiệp quá sâu vào các quyết định kinh doanh;

Thứ hai, phải chuyển từ chính sách bình quân sang chính sách có trọng tâm, trọng điểm. Nguồn lực cần được ưu tiên cho những ngành, doanh nghiệp, địa bàn và dự án có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn; đồng thời, phải có cơ chế sàng lọc, đánh giá và chấm dứt những chính sách không còn hiệu quả... Đột phá không thể được tạo ra bằng cách phân tán nguồn lực;

Thứ ba, phải coi chất lượng thực thi là một bộ phận cấu thành của chính sách. Một chủ trương đúng nhưng triển khai chậm, thiếu nhất quán hoặc phát sinh thêm thủ tục thì chưa thể được coi là một chính sách thành công.

Nâng cao năng lực và sức cạnh tranh của doanh nghiệp

Trong Phiên thảo luận, với tham luận “Bối cảnh kinh tế và tình hình phát triển doanh nghiệp Việt Nam gần đây và hàm ý chính sách”, TS Phạm Anh Tuấn - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới - cho rằng, mục tiêu tăng trưởng bình quân 10% trong giai đoạn 2026 - 2030 là thách thức rất lớn khi trong suốt 20 năm qua, tốc độ tăng trưởng bình quân của các giai đoạn 5 năm chỉ dao động khoảng 6,2% - 6,3%.

Để đạt mục tiêu này, Việt Nam cần dựa trên 2 động lực cốt lõi là nâng cao năng suất lao động và phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Trong đó, doanh nghiệp sẽ là trung tâm của quá trình tăng trưởng.

Theo TS Phạm Anh Tuấn, Nghị quyết số 68-NQ/TW, ngày 4-5-2025, của Bộ Chính trị, “Về phát triển kinh tế tư nhân” là bước đi đúng hướng, nhưng mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động trong nền kinh tế sẽ không dễ thực hiện.

Hiện nay, Việt Nam có hơn 1 triệu doanh nghiệp. Để đạt mốc 2 triệu vào năm 2030, mỗi năm cần tăng thêm ít nhất 200.000 doanh nghiệp, trong khi giai đoạn 2016 - 2025 chưa năm nào số doanh nghiệp tăng ròng vượt 100.000.

Không chỉ số lượng, "sức khỏe" doanh nghiệp cũng là vấn đề đáng lo ngại. Theo số liệu của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trong 6 tháng đầu năm 2026, số doanh nghiệp báo lỗ vẫn cao hơn số doanh nghiệp báo lãi; số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường ở mức cao, trong đó số doanh nghiệp hoàn tất giải thể tăng 94,7% so với cùng kỳ.

Khoảng 70% số doanh nghiệp có vốn dưới 10 tỷ đồng, hơn 81% số doanh nghiệp sử dụng dưới 10 lao động và tỷ suất lợi nhuận bình quân năm 2024 chỉ đạt 2,2%.

Bốn nhóm điểm nghẽn lớn nhất đối với doanh nghiệp hiện nay là thể chế, tiếp cận nguồn lực, thị trường và đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp vẫn phải chịu chi phí tuân thủ lớn; doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và dữ liệu; các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng cao tạo áp lực lớn; nguồn lực dành cho đổi mới sáng tạo còn rất hạn chế.

Để hỗ trợ doanh nghiệp, TS Phạm Anh Tuấn đề xuất 6 nhóm chính sách: tiếp tục cải cách thể chế nhằm giảm chi phí tuân thủ; khơi thông các nguồn lực, nhất là cho doanh nghiệp nhỏ và vừa; phát triển thị trường vốn theo hướng đa dạng hóa các kênh huy động; hoàn thiện chính sách thuế để thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển dữ liệu và hạ tầng số; nâng cao năng lực hấp thụ của doanh nghiệp trong nước thông qua liên kết chặt chẽ hơn với khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Tiếp cận từ chính sách tiền tệ và tín dụng, với tham luận “Chính sách tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó những bất định kinh tế”, PGS, TS Phạm Thị Hoàng Anh - Phó Giám đốc Thường trực Học viện Ngân hàng - cho biết: năm 2026, Ngân hàng Nhà nước tiếp tục điều hành chính sách tiền tệ chủ động, linh hoạt, phối hợp chặt chẽ với chính sách tài khóa nhằm kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và hỗ trợ tăng trưởng.

Cùng với việc duy trì mặt bằng lãi suất hợp lý, ngành ngân hàng đang từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, mở rộng khả năng tiếp cận vốn và hướng dòng tín dụng vào sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các động lực tăng trưởng mới.

Đáng chú ý, các khoản vay phục vụ nhà ở xã hội và một số dự án quy mô lớn, có tác động lan tỏa đối với tăng trưởng, sẽ không tính vào hạn mức tăng trưởng tín dụng.

Đồng thời, nhiều chính sách đang được nghiên cứu, triển khai như hỗ trợ lãi suất đối với dự án xanh; cung cấp tín dụng cho hạ tầng và công nghệ số; mở rộng cho thuê tài chính đối với phần mềm, tài sản trí tuệ và dữ liệu; phát triển tín dụng theo chuỗi giá trị cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.

Theo TS Phạm Anh Tuấn, điểm nghẽn hiện nay không nằm ở tổng cầu mà chủ yếu ở năng lực của doanh nghiệp, bao gồm thể chế vi mô, nguồn lực, thị trường và khả năng đổi mới.

Tăng trưởng 2 con số chỉ có thể đạt được khi Việt Nam đồng thời nâng cao năng suất lao động và tăng cường năng lực của doanh nghiệp trong nước. Đây là câu chuyện phát triển doanh nghiệp mang tính dài hạn, không thể giải quyết bằng các biện pháp hỗ trợ ngắn hạn.

Tại diễn đàn, các đại biểu tập trung thảo luận 4 nhóm giải pháp chính: thiết kế thể chế đột phá cho khu kinh tế, khu thương mại tự do và trung tâm tài chính quốc tế; đổi mới chính sách thuế và tài khóa theo hướng ưu đãi có trọng tâm cho hoạt động R&D, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn; tháo gỡ điểm nghẽn dòng vốn thông qua các sản phẩm tín dụng linh hoạt; hoàn thiện hành lang pháp lý cho trí tuệ nhân tạo (AI).

Khơi thông nguồn lực, tạo nền tảng cho tăng trưởng hai con số

Trong Phiên thảo luận, TS Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam - cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa quyền tiếp cận nguồn lực của doanh nghiệp nhỏ và vừa với khả năng tiếp cận trên thực tế.

Doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ, dữ liệu và nhân lực. Nhiều doanh nghiệp có đơn hàng, có thị trường nhưng vẫn không thể mở rộng sản xuất do không đáp ứng điều kiện thế chấp hoặc không tìm được mặt bằng phù hợp.

Bên cạnh đó, chi phí tuân thủ pháp luật đang trở thành gánh nặng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chính sách hỗ trợ hiện nay vẫn thiên về ưu đãi trực tiếp như miễn, giảm thuế hoặc hỗ trợ tài chính, trong khi điều doanh nghiệp cần hơn là nâng cao năng lực quản trị, đổi mới công nghệ, xây dựng thương hiệu và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Ông Nam đề xuất hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp tiếp cận bình đẳng các nguồn lực sản xuất; chuyển từ tư duy hỗ trợ sang kiến tạo năng lực phát triển; xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp.

Ở góc độ ngành năng lượng, TS Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam - cho rằng, Việt Nam không chỉ cần một ngành dầu khí mạnh mà cần một ngành công nghiệp năng lượng đủ mạnh để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và củng cố tự chủ chiến lược.

Việt Nam có nhiều lợi thế cho chuyển dịch năng lượng, nhưng trở ngại lớn nhất hiện nay nằm ở khâu triển khai thực hiện. Điều cần đột phá là tư duy, từ xây dựng thể chế, quy trình đến tổ chức thực hiện.

TS Nguyễn Sơn - Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam - cho rằng, nền kinh tế không thể tiếp tục phụ thuộc quá lớn vào vốn tín dụng ngân hàng. Đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng đã ở mức khoảng 145% tổng sản phẩm nội địa (GDP), trong khi vốn hóa thị trường cổ phiếu tương đương khoảng 82% GDP và thị trường trái phiếu khoảng 22% GDP.

Giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam cần huy động khoảng 5,4 triệu tỷ đồng thông qua thị trường cổ phiếu để phục vụ mục tiêu tăng trưởng dài hạn. Bộ Tài chính đang hoàn thiện nhiều cơ chế, như trái phiếu công trình đầu tư theo phương thức đối tác công - tư (PPP), trái phiếu xanh và sàn giao dịch dành cho doanh nghiệp khởi nghiệp.

Ngành chứng khoán đang triển khai các giải pháp, như phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) gắn với niêm yết, đẩy nhanh cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước, nới điều kiện cho nhà đầu tư nước ngoài, nâng cao quản trị công ty và thành lập đối tác bù trừ trung tâm theo chuẩn quốc tế.

Về nguồn nhân lực và công nghệ, ông Phạm Nam Long - nhà sáng lập, Giám đốc điều hành Abivin - cho rằng, trong kỷ nguyên AI, nhiều công việc truyền thống sẽ bị thay thế, buộc lực lượng lao động phải được đào tạo lại. Việt Nam cần tập trung vào các lĩnh vực cốt lõi như AI, bán dẫn và logistics.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp, tăng trưởng 2 con số không thể dựa vào một động lực đơn lẻ. Đó phải là kết quả của sự phối hợp giữa cải cách thể chế, phát triển thị trường vốn, bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Doanh nghiệp cần môi trường kinh doanh minh bạch và khả năng tiếp cận nguồn lực bình đẳng; thị trường vốn cần trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả hơn; ngành năng lượng cần có thể chế chiến lược để triển khai nhanh các dự án chuyển dịch xanh; lực lượng lao động phải được trang bị kỹ năng mới để thích ứng với nền kinh tế số.

Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, Việt Nam cần chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ sang tư duy kiến tạo phát triển. Điều đó đòi hỏi cải cách thể chế thực chất, thị trường vốn đủ mạnh, hạ tầng năng lượng và logistics hiện đại, cùng một lực lượng lao động có kỹ năng phù hợp với nền kinh tế số. Nếu các trụ cột này được triển khai đồng bộ và quyết liệt, mục tiêu tăng trưởng cao trong giai đoạn tới sẽ có nền tảng vững chắc hơn./.