Khơi thông và sử dụng hiệu quả các nguồn lực cho phát triển kinh tế trong kỷ nguyên mới của Việt Nam

Khơi thông nguồn lực gắn với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng

PGS, TS Vũ Trọng Lâm, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật và PGS, TS Bùi Đức Thọ, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Đại học Kinh tế quốc dân chủ trì Hội thảo.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS, TS Bùi Đức Thọ cho rằng năm 2026 mở ra giai đoạn phát triển mới, gắn với triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2030.

Bối cảnh quốc tế tiếp tục có nhiều thay đổi, cạnh tranh chiến lược, tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu diễn ra mạnh mẽ; trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ số, công nghệ xanh đang làm thay đổi phương thức sản xuất và năng lực cạnh tranh; chuyển đổi xanh, kinh tế các-bon thấp và yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ đặt ra những yêu cầu mới đối với phát triển.

Trong bối cảnh đó, theo PGS, TS Bùi Đức Thọ, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đòi hỏi phải có nguồn lực tương xứng. Vấn đề cần quan tâm không đơn thuần là có bao nhiêu nguồn lực, mà là làm thế nào khơi thông những nguồn lực đang bị ách tắc, đánh thức những nguồn lực còn tiềm ẩn, thu hút các nguồn lực mới và phân bổ nguồn lực vào những nơi có khả năng tạo ra giá trị kinh tế - xã hội cao hơn.

PGS, TS Bùi Đức Thọ nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu khoa học và tư vấn chính sách trong việc nhận diện những vấn đề đặt ra từ thực tiễn phát triển.

Với chức năng đào tạo, nghiên cứu và tư vấn chính sách, Đại học Kinh tế quốc dân xác định việc tham gia nghiên cứu, trao đổi và đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế - xã hội là một trong những nhiệm vụ quan trọng.

Hội thảo được tổ chức nhằm tạo diễn đàn trao đổi giữa nghiên cứu lý luận và thực tiễn, giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và các chủ thể tham gia hoạt động kinh tế.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, PGS, TS Vũ Trọng Lâm nhấn mạnh, Đại hội XIV của Đảng yêu cầu đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện, khơi thông, giải phóng và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực. Vì vậy, nguồn lực cần được xem xét cả về quy mô, khả năng huy động và khả năng giải phóng, phân bổ, kết nối, sử dụng hiệu quả.

Theo PGS, TS Vũ Trọng Lâm, sau 40 năm đổi mới, cơ sở nguồn lực cho phát triển của Việt Nam đã được mở rộng, từ vốn, lao động, đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, tài sản trí tuệ và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, một số nguồn lực chưa được khai thác đầy đủ, phân bổ chưa hợp lý hoặc chưa được chuyển hóa thành năng suất, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh.

PGS, TS Vũ Trọng Lâm cho rằng, khơi thông nguồn lực bao gồm tháo gỡ những rào cản khiến nguồn lực bị ách tắc hoặc chậm được đưa vào sử dụng; tạo điều kiện để nguồn lực dịch chuyển tới các ngành, lĩnh vực, doanh nghiệp và địa phương có khả năng sử dụng hiệu quả hơn; hình thành các nguồn lực mới từ tri thức, công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và khả năng sáng tạo của con người.

Thể chế có vai trò quan trọng trong quá trình này. Hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, môi trường cạnh tranh bình đẳng, quyền tài sản và quyền tự do kinh doanh được bảo đảm tạo điều kiện cho đầu tư và đổi mới sáng tạo.

PGS, TS Vũ Trọng Lâm đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận 5 nhóm vấn đề: những điểm nghẽn trong huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực; thể chế và cơ chế phân bổ nguồn lực; nguồn lực của doanh nghiệp và các khu vực kinh tế; khoa học, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao; chất lượng, hiệu quả và tính bền vững trong sử dụng nguồn lực.

Nâng cao hiệu quả chuyển hóa các nguồn lực

Trình bày tham luận “Phát huy động lực nhằm chuyển hóa các nguồn lực cho phát triển ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, PGS, TS Hoàng Văn Hoan - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - phân tích sự thay đổi của hệ nguồn lực trong quá trình phát triển.

Theo phân tích trong tham luận, cùng với quá trình phát triển, hệ nguồn lực được mở rộng từ tài nguyên, lao động đến vốn, công nghệ, tri thức, dữ liệu, môi trường và các giá trị nhân văn.

Theo PGS, TS Hoàng Văn Hoan, động lực chuyển hóa nguồn lực gắn với quyền, lợi ích và trách nhiệm của các chủ thể; việc xác lập rõ quyền, bảo đảm lợi ích và trách nhiệm tạo điều kiện để các chủ thể huy động, kết hợp và đưa nguồn lực vào quá trình phát triển.

Qua phân tích thực trạng, tham luận chỉ ra một số hạn chế như nguồn lực còn phân tán, thiếu liên kết; doanh nghiệp tư nhân còn hạn chế về công nghệ, quản trị và nghiên cứu và phát triển (R&D); liên kết giữa khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) với khu vực trong nước và chuyển giao công nghệ còn hạn chế; dữ liệu còn phân tán, chưa được tổ chức đồng bộ phục vụ phát triển.

Trong tham luận “Đổi mới mô hình phát triển kinh tế dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo: Vấn đề huy động và sử dụng nguồn lực tài chính”, PGS, TS Vũ Sỹ Cường - Học viện Tài chính - cho biết tổng chi quốc gia cho R&D tăng từ 18.496 tỷ đồng năm 2015 lên 42.784 tỷ đồng năm 2023; tỷ lệ chi R&D/GDP năm 2023 là 0,418%.

Từ số liệu này, tham luận nhận định tổng nguồn vốn đầu tư cho R&D tăng qua các năm nhưng mức chi cho R&D so với GDP còn thấp. Số liệu điều tra R&D được PGS, TS Vũ Sỹ Cường sử dụng cũng cho thấy, năm 2023, nguồn cấp kinh phí R&D từ doanh nghiệp đạt 24.842,4 tỷ đồng.

Theo PGS, TS Vũ Sỹ Cường, nguồn lực tài chính cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần được huy động từ Nhà nước, doanh nghiệp và thị trường. Tham luận đề xuất thúc đẩy hợp tác R&D giữa khu vực công và tư; cải cách cơ chế quản lý các quỹ hỗ trợ doanh nghiệp; hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị, tiếp cận công nghệ mới và bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ.

Với tham luận “Phát triển khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ tăng trưởng kinh tế”, GS, TSKH Nguyễn Đình Đức - Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội - cho rằng, yêu cầu đặt ra là chuyển từ mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn đầu tư, tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ sang mô hình dựa nhiều hơn vào tri thức, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo.

GS, TSKH Nguyễn Đình Đức cho biết, nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực công nghệ thông tin và công nghệ số khoảng 150.000 kỹ sư mỗi năm, trong khi nguồn cung hiện tại mới đáp ứng khoảng 50% nhu cầu; thiếu hụt tập trung ở các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, an ninh mạng và bán dẫn.

Từ thực trạng này, ông đề xuất tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan đến đầu tư R&D, sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ; gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động và kinh tế số; chú trọng các lĩnh vực STEM, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, bán dẫn, vật liệu mới, tự động hóa và an ninh mạng.

Sử dụng nguồn lực phù hợp với điều kiện của từng địa phương

Trình bày tham luận “Mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và khuyến nghị cho một số thành phố phía Bắc”, PGS, TS Ngô Quốc Dũng - Đại học Kinh tế quốc dân - tập trung phân tích các trường hợp Hải Phòng, Bắc Ninh và Quảng Ninh.

Theo nhóm nghiên cứu, các địa phương cùng hướng tới tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhưng có cấu trúc kinh tế, nền tảng tri thức, năng lực doanh nghiệp và điều kiện thể chế khác nhau. Vì vậy, việc lựa chọn chính sách cần căn cứ vào năng lực hiện có, điểm nghẽn và yêu cầu phát triển của từng địa phương.

Số liệu Bộ Chỉ số Đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) 2025 được nhóm nghiên cứu sử dụng cho thấy Quảng Ninh đạt 58,41 điểm, Hải Phòng 58,09 điểm, Bắc Ninh 48,76 điểm. Nhóm nghiên cứu cho rằng, không địa phương nào mạnh đồng đều trên toàn bộ chuỗi đổi mới.

Đối với Hải Phòng, nhóm nghiên cứu đề xuất phát triển mạng lưới đổi mới mở trên cơ sở lợi thế cảng biển, logistics, khu công nghiệp và doanh nghiệp lớn; tăng liên kết giữa doanh nghiệp với các cơ sở nghiên cứu, trường đại học.

Đối với Bắc Ninh, định hướng được đặt ra là nâng cao năng lực nội sinh trên nền tảng ngành điện tử, bán dẫn và hệ thống doanh nghiệp FDI hiện có. Nhóm nghiên cứu đề xuất xây dựng chương trình hỗ trợ doanh nghiệp trong nước theo từng cấp độ năng lực.

Đối với Quảng Ninh, nghiên cứu đặt vấn đề khai thác các lợi thế về kết cấu hạ tầng, biển, du lịch và năng lượng gắn với chuyển đổi xanh.

Hơn 80 tham luận gửi tới Hội thảo tập trung vào nhiều khía cạnh của vấn đề nguồn lực. Tại phần thảo luận mở, các đại biểu tiếp tục trao đổi về huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực cho phát triển; vai trò của thể chế trong khơi thông nguồn lực; huy động nguồn lực tài chính cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao khả năng tiếp cận, sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp.

Một số ý kiến cũng trao đổi về yêu cầu gắn huy động nguồn lực với hiệu quả sử dụng, phù hợp với điều kiện của từng ngành, lĩnh vực và địa phương./.