Khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo: Động lực “chuyển mình” của “lục địa đen”

Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ, “lục địa đen” đứng trước cơ hội tạo bước chuyển mang tính bước ngoặt nếu biết khai thác hiệu quả lợi thế dân số trẻ và hoàn thiện hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

“Nút thắt” phát triển

Mặc dù sở hữu tiềm năng lớn về nguồn tài nguyên thiên nhiên, quy mô dân số và dư địa thị trường, song nhiều quốc gia châu Phi vẫn đối mặt với những rào cản mang tính hệ thống, ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng hiện đại, bền vững.

Những hạn chế này không tồn tại riêng lẻ mà có sự đan xen, tác động qua lại, làm giảm hiệu quả của các nỗ lực cải cách và hội nhập kinh tế quốc tế của khu vực.

Trước hết, thể chế và năng lực quản trị chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Khung khổ pháp lý ở một số quốc gia còn thiếu đồng bộ, mức độ ổn định và khả năng dự báo chưa cao; việc tổ chức thực thi chính sách còn có sự khác biệt giữa các cấp.

Môi trường đầu tư, kinh doanh ở nhiều nơi chưa thật sự thông thoáng, ảnh hưởng đến khả năng thu hút và sử dụng nguồn lực cho phát triển.

Ngoài ra, nguồn lực cho phát triển chưa được huy động và phân bổ hiệu quả. Mức đầu tư cho nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ nhìn chung còn thấp; hạ tầng khoa học - công nghệ và hạ tầng số phát triển chưa đồng đều giữa các quốc gia.

Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng chưa đáp ứng nhu cầu, hệ thống giáo dục - đào tạo đang trong quá trình điều chỉnh để thích ứng với yêu cầu phát triển mới.

Bên cạnh đó, năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ còn hạn chế. Tình trạng phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu vẫn phổ biến; khả năng thích ứng và phát triển công nghệ nội sinh đang từng bước được nâng cao. Liên kết giữa hoạt động nghiên cứu và khu vực sản xuất, kinh doanh ở một số nơi chưa chặt chẽ.

Đồng thời, cơ cấu kinh tế chuyển dịch chậm, còn dựa vào khai thác và xuất khẩu nguồn tài nguyên thiên nhiên. Giá trị gia tăng trong sản xuất chưa cao, mức độ tham gia các khâu có hàm lượng tri thức cao trong chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế.

Ở bình diện khu vực, liên kết khu vực và hội nhập kinh tế chưa phát huy đầy đủ hiệu quả. Sự kết nối giữa các nền kinh tế trong khu vực còn hạn chế; hợp tác về khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước được thúc đẩy, nhưng chưa tương xứng với tiềm năng.

Nhìn tổng thể, các “nút thắt” này phản ánh đặc điểm phát triển của châu Phi trong giai đoạn hiện nay, đồng thời cho thấy yêu cầu cấp thiết phải khơi thông các “điểm nghẽn” thể chế và nâng cao vai trò của khoa học - công nghệ trong quá trình chuyển đổi mô hình phát triển.

“

Hiện nay, châu Phi có quy mô dân số khoảng 1,4 tỷ người, trong đó hơn 60% người dưới 25 tuổi, tạo lợi thế về nguồn nhân lực trẻ. Tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản tài chính đã tăng đáng kể, từ khoảng 23% năm 2011 lên trên 50%, gắn với sự phát triển của tài chính số. Tuy nhiên, khu vực vẫn còn hơn 600 triệu người chưa được tiếp cận điện, cho thấy những hạn chế về hạ tầng cơ bản. Mức đầu tư cho nghiên cứu và phát triển của nhiều quốc gia duy trì dưới 1% tổng sản phẩm nội địa (GDP), thấp hơn mức trung bình toàn cầu. Trong khi đó, kinh tế số được dự báo có thể đạt quy mô hàng trăm tỷ USD vào năm 2030, mở ra dư địa tăng trưởng mới.

“Đòn bẩy” chuyển đổi mô hình

Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, vai trò của khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước phát huy vai trò như một “đòn bẩy” quan trọng, tạo ra những chuyển biến bước đầu trong cấu trúc kinh tế của khu vực châu Phi.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số nổi lên như một hướng đi đáng chú ý khi nhiều quốc gia chủ động “đi tắt đón đầu” thông qua công nghệ số, qua đó mở rộng không gian phát triển kinh tế.

Thực tiễn tại Đông Phi cho thấy, sự phát triển của thanh toán di động và tài chính số, tiêu biểu như mô hình M-Pesa tại Kenya, đã giúp người dân tiếp cận các dịch vụ tài chính cơ bản mà không phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống ngân hàng truyền thống. Trên nền tảng đó, các hoạt động thương mại điện tử và dịch vụ trực tuyến từng bước phát triển.

Ở chiều sâu hơn, việc ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp, khai khoáng và chế biến đang giúp một số nền kinh tế cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm.

Tại Ethiopia hay Rwanda, các mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ và chế biến nông sản đã bước đầu tạo ra giá trị gia tăng trong nước, góp phần giảm dần sự phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô.

Cùng với quá trình này, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang từng bước được định hình. Những năm gần đây, tại các trung tâm kinh tế như Lagos, Nairobi hay Cape Town, sự xuất hiện của các doanh nghiệp công nghệ, quỹ đầu tư và trung tâm đổi mới sáng tạo đã tạo điều kiện cho các ý tưởng mới tiếp cận nguồn lực và thị trường. Hệ sinh thái này đang góp phần thúc đẩy sáng tạo trong sản xuất, kinh doanh và tạo thêm việc làm cho lực lượng lao động trẻ.

Mặt khác, khoa học - công nghệ còn góp phần giải quyết các vấn đề phát triển xã hội theo hướng bao trùm. Việc ứng dụng công nghệ trong giáo dục, y tế và quản lý đô thị đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ, đặc biệt tại những khu vực còn nhiều khó khăn, đồng thời nâng cao năng lực thích ứng trước các thách thức như biến đổi khí hậu và dịch bệnh.

Ở tầm khu vực, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đang tạo động lực mới cho tiến trình hội nhập kinh tế khu vực. Việc triển khai Khu vực Mậu dịch tự do châu Phi (AfCFTA) cùng với hợp tác trong lĩnh vực công nghệ giúp tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ và tri thức trong nội khối. Qua đó, các nền kinh tế có thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào các mạng lưới sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu.

Có thể thấy, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đang từng bước tạo ra những thay đổi mang tính cấu trúc trong mô hình phát triển của khu vực. Tuy nhiên, để các yếu tố trên thực sự trở thành động lực bền vững, cần có những định hướng và giải pháp chính sách phù hợp nhằm nâng cao năng lực nội sinh và khả năng thu hút công nghệ trong thời gian tới.

Định hình con đường bứt phá

Từ thực tiễn phát triển trong thời gian qua, có thể thấy việc phát huy vai trò của khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo tại châu Phi đang đứng trước cả cơ hội và thách thức.

Để các yếu tố này thực sự trở thành động lực bền vững cho chuyển đổi mô hình phát triển, đòi hỏi phải có những định hướng và giải pháp đồng bộ, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng quốc gia và toàn khu vực.

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo. Cần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện khung khổ pháp lý theo hướng minh bạch, ổn định, tạo điều kiện cho hoạt động nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ.

Đồng thời, chú trọng phát triển các cơ chế khuyến khích khu vực tư nhân tham gia hoạt động đổi mới sáng tạo, nhất là trong các lĩnh vực có tiềm năng như công nghệ số, nông nghiệp và năng lượng tái tạo.

Thứ hai, tăng cường đầu tư cho khoa học - công nghệ và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc nâng cao tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu và phát triển cần đi đôi với nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Bên cạnh đó, cần chú trọng đổi mới hệ thống giáo dục và đào tạo theo hướng gắn với nhu cầu thực tiễn, từng bước hình thành đội ngũ nhân lực có kỹ năng đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Thứ ba, nâng cao năng lực tiếp nhận, làm chủ và phát triển công nghệ. Các quốc gia cần chú trọng xây dựng năng lực nội sinh thông qua tăng cường liên kết giữa khu vực nghiên cứu với doanh nghiệp, thúc đẩy chuyển giao và nội địa hóa công nghệ.

Việc phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm công nghệ và mạng lưới hợp tác sẽ góp phần nâng cao khả năng hấp thụ và lan tỏa tri thức.

Thứ tư, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn với ứng dụng công nghệ. Cần tận dụng khoa học - công nghệ để nâng cao giá trị gia tăng trong các ngành truyền thống, đồng thời phát triển các ngành kinh tế mới có hàm lượng tri thức cao. Việc kết hợp giữa chuyển đổi số và công nghiệp hóa sẽ tạo điều kiện để từng bước hình thành các chuỗi giá trị có năng lực cạnh tranh.

Thứ năm, tăng cường hợp tác quốc tế và liên kết khu vực trong lĩnh vực khoa học - công nghệ. Việc tham gia sâu hơn vào các mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu, đồng thời phát huy các cơ chế hợp tác nội khối như Khu vực Mậu dịch tự do châu Phi (AfCFTA), sẽ giúp mở rộng không gian phát triển, tiếp cận nguồn lực và tri thức mới.

Tựu trung, con đường bứt phá của châu Phi trong giai đoạn tới gắn chặt với khả năng tận dụng và phát huy hiệu quả khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đây không chỉ là lựa chọn phát triển, mà còn là yêu cầu mang tính tất yếu để nâng cao năng lực tự chủ, tăng cường khả năng chống chịu và từng bước khẳng định vị thế của khu vực trong nền kinh tế toàn cầu./.