Khi AI đọc đời sống số: Khai thác dữ liệu mạng xã hội và OTT để bảo đảm an toàn xã hội

Cả Luật Trí tuệ nhân tạo Việt Nam (ban hành ngày 10-12-2025) và Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của Liên minh châu Âu (GDPR - Nghị viện châu Âu thông qua ngày 14-4-2016) đều cho thấy cùng một thông điệp: công nghệ càng mạnh, nghĩa vụ kiểm soát rủi ro, minh bạch và giải trình càng phải nghiêm ngặt hơn.

Dự án mã nguồn mở phổ biến nhất lịch sử?

Trong làn sóng AI hiện nay, khác biệt lớn nhất không còn nằm ở chuyện chatbot trả lời nhanh đến đâu, mà ở chỗ một số hệ thống đã vượt qua vai trò “trợ lý hội thoại” để trở thành tác nhân số có thể truy cập dữ liệu và hành động thay con người.

Các ứng dụng kiểu OpenClaw cho thấy rất rõ xu hướng đó. Khi được người dùng cấp quyền, hệ thống có thể đi vào những lớp dữ liệu riêng tư nhất của đời sống số: thư điện tử, ứng dụng nhắn tin OTT, lịch làm việc, ghi chú, tệp đính kèm, các kênh liên lạc nội bộ.

Từ đó, nó không chỉ đọc hay tóm tắt, mà còn có thể trả lời email, sắp lịch, kích hoạt một chuỗi thao tác số, thậm chí xử lý những tác vụ có hậu quả thực tế ngoài đời sống.

Theo bài viết trên cnn.com, OpenClaw do lập trình viên người Áo Peter Steinberger sáng tạo và phát hành vào tháng 11-2025. Trợ lý ảo AI miễn phí này được ca ngợi là một cách mới để tăng cường năng suất.

Giám đốc điều hành “người khổng lồ” sản xuất chip Nvidia (Mỹ) Jensen Huang, gọi nó là “ChatGPT thế hệ tiếp theo” hay “Dự án mã nguồn mở phổ biến nhất trong lịch sử nhân loại”.

Nơi phát ra tín hiệu an toàn xã hội sớm nhất

Trong nhiều năm, hoạt động bảo đảm an toàn xã hội chủ yếu dựa trên báo cáo hành chính, phản ánh từ cơ sở, điều tra nghiệp vụ và hệ thống giám sát truyền thống. Nhưng cấu trúc xã hội đã thay đổi.

Ngày nay, những dấu hiệu đầu tiên của một vụ lừa đảo có thể xuất hiện trên Facebook, Telegram, Zalo, WhatsApp hoặc email trước khi cơ quan chức năng có được bức tranh đầy đủ. Một chiến dịch tin giả thường lan mạnh trên mạng xã hội trước khi thông báo chính thức được phát ra.

Dấu hiệu bạo lực học đường, đe dọa, tự hại, dụ dỗ trẻ em hay cực đoan hóa nhận thức cũng thường ló ra trước trong các đoạn chat, các hội nhóm, các bài đăng hoặc mô hình tương tác trực tuyến.

Nói cách khác, mạng xã hội và OTT không chỉ là hạ tầng truyền thông. Chúng đã trở thành hạ tầng phát sinh tín hiệu xã hội. Quy định GDPR nhìn nhận rất rõ thực tế này khi xác định rằng dữ liệu cá nhân trong môi trường số, bao gồm cả các định danh trực tuyến và dấu vết hành vi, có thể được dùng để lập hồ sơ, phân tích và dự đoán hành vi cá nhân; đồng thời nhấn mạnh rằng công nghệ hiện đại làm tăng đáng kể quy mô thu thập, chia sẻ và xử lý dữ liệu.

Chính vì thế, đối với cơ quan hành pháp, giá trị của dữ liệu mạng xã hội và OTT không nằm ở sự “mới mẻ”, mà nằm ở chỗ đây là nguồn tín hiệu có thể giúp thấy sớm hơn những gì đang hình thành trong xã hội.

Tiềm năng lớn nhất là “cảnh báo sớm”

Khi bàn đến khai thác dữ liệu mạng xã hội và OTT cho an toàn xã hội, phản ứng đầu tiên thường là nỗi lo bị giám sát. Nỗi lo này hoàn toàn có cơ sở. Nhưng nếu gạt bỏ mọi khả năng ứng dụng chỉ vì sợ lạm dụng, các cơ quan quản lý cũng sẽ tự tước đi một công cụ có thể cứu người, giảm thiệt hại và tăng hiệu quả phản ứng trong các tình huống nguy cấp.

Giá trị lớn nhất của AI trong lĩnh vực này không nằm ở việc thay thế điều tra truyền thống hay kiểm soát toàn bộ không gian số. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở việc phát hiện sớm.

Một hệ thống được thiết kế đúng có thể giúp nhận diện chiến dịch lừa đảo khi chúng mới hình thành, phát hiện sớm làn sóng tin giả, chỉ ra điểm nóng trong thiên tai, gợi cảnh báo về ngôn ngữ bạo lực hoặc tín hiệu tự hại, kết nối các mảnh dữ liệu rời rạc thành một mạng lưới đe dọa có ý nghĩa nghiệp vụ.

Ở cấp độ nguyên tắc, Luật Trí tuệ nhân tạo Việt Nam đã đi theo hướng quản lý dựa trên rủi ro, đồng thời đặt ra các yêu cầu về bảo đảm quyền con người, quyền riêng tư, tính minh bạch, an toàn, giám sát và trách nhiệm giải trình đối với việc phát triển, triển khai và sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Phát hiện lừa đảo số

Đây là lĩnh vực dễ triển khai nhất và cũng là nơi hiệu quả xã hội của AI thể hiện rõ ràng nhất. Thực tế thời gian qua cho thấy, phần lớn các hình thức lừa đảo mới hiện nay đều sống nhờ hạ tầng mạng xã hội và OTT: giả danh công an, tòa án, ngân hàng; mời gọi đầu tư; tuyển cộng tác viên online; gửi link giả...; hoặc với hình thức kéo người dùng vào các nhóm chat để thao túng tâm lý rồi dẫn đến chuyển tiền hoặc cung cấp mã xác thực.

Nếu chỉ phản ứng khi nạn nhân đã trình báo, cơ quan chức năng luôn ở phía sau. Nhưng nếu có một hệ thống đủ tốt để phát hiện mẫu phát tán nội dung, mô hình liên kết tài khoản, tần suất xuất hiện của một kịch bản lừa đảo, hoặc sự lan nhanh bất thường của những đường link độc hại, việc cảnh báo có thể được phát đi sớm hơn nhiều.

Lợi ích ở đây không chỉ là tăng hiệu quả xử lý. Quan trọng hơn, nó cho phép cơ quan quản lý và hành pháp dịch chuyển từ mô hình khắc phục hậu quả sang mô hình giảm thiểu thiệt hại trước khi hậu quả xảy ra.

Luật Trí tuệ nhân tạo Việt Nam cấm việc lợi dụng AI để lừa dối, thao túng, chiếm đoạt và xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Về mặt chính sách, đây là cơ sở rất rõ để ưu tiên các ứng dụng AI theo hướng bảo vệ người dùng trước lừa đảo số.

Càng nhiều tiềm năng, càng nhiều rủi ro

Một trong những rủi ro lớn nhất của việc thu thập, kết nối và phân tích dữ liệu số từ mạng xã hội, OTT là nguy cơ lộ lọt dữ liệu quy mô lớn. Một hệ thống thu thập dữ liệu mạng xã hội, OTT, email, lịch và các lớp tín hiệu số liên quan sẽ là kho dữ liệu hấp dẫn bậc nhất với tội phạm mạng.

Chỉ một lỗ hổng nhỏ cũng có thể làm lộ không chỉ thông tin cá nhân, mà cả mạng lưới quan hệ, thói quen hành vi, vị trí, lịch di chuyển và những dấu hiệu rất riêng tư của đời sống số.

Từ tất cả những điều trên, có thể thấy tranh luận đúng không nằm ở 2 thái cực “phải dùng AI bằng mọi giá” hoặc “không được đụng tới dữ liệu số”. Hướng đi thực tế hơn nhiều là thiết kế một mô hình khai thác có điều kiện.

Theo logic của Luật Trí tuệ nhân tạo Việt Nam, hệ thống AI càng có khả năng ảnh hưởng tới quyền, lợi ích và an toàn xã hội thì càng phải chịu yêu cầu cao hơn về đánh giá sự phù hợp, minh bạch, giám sát, xử lý sự cố và trách nhiệm giải trình./.