Huyền thoại về vị tướng khai mở truyền thống “dân anh - dân em” giữa Phú Thọ và Ninh Bình

Mẹ và anh ở nhà, cha và em đi mở đất

Bốn thôn Mai, Triền, Bến, Thượng của phường Phúc Thắng, thành phố Phúc Yên (tỉnh Vĩnh Phúc cũ), nay là phường Phúc Yên (tỉnh Phú Thọ) có nguồn gốc từ làng cổ tên gọi Kẻ He, nằm trên lưu vực sông Hồng và sông Cà Lồ, cách đền Hùng 60km và cách chân núi Tam Đảo 10km. Nơi đây từng là nơi đóng quân của các tướng Lý Bí và Phùng Hưng trước khi dựng nên đại nghiệp. Đến cuối thế kỷ XIV, Kẻ He được đổi tên là Nhật Thi.

Theo Phả hệ họ Ngô và tài liệu các cuộc hội thảo toàn quốc về dòng họ Ngô tại Hà Nội năm 1988, Ngô Tướng Công - Ngô Miễn thuộc dòng họ Ngô Xuân Bảng, vốn là gia đình hào phú có thế lực ở xã Xuân Hy, tổng Kim Hoa, phủ Bắc Hà, xứ Kinh Bắc, nay là phường Phúc Yên (tỉnh Phú Thọ).

Từ nhỏ, Ngô Miễn đã thông minh hơn người, được gia đình gửi về kinh đô cho ăn học. Tại kinh đô, Ngô Miễn giao du kết bạn với nhiều nho sĩ “thiếu gia” nhưng ham học, trong đó có Hồ Hán Thương, con quan tể tướng Hồ Quý Ly. Những dịp nghỉ dài, các nho sinh thường về quê nhau chơi. Hồ Hán Thương dẫn Ngô Miễn về vùng biển quê mình Ninh Bình, Thanh Hóa - một xứ Sơn Nam Hạ mênh mông và hoang sơ. Năm 22 tuổi, dưới triều Vua Trần Thuận Tông (năm 1393), Ngô Miễn thi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ). Không như những nho sinh đỗ đạt khác thường ra làm quan, Ngô Miễn lại xin vua cho về quê để mở trường dạy học.

Theo cuốn “Lịch sử Làng Thi và Thần từ bia ký” còn lưu tại đền Ngô Tướng Công, sau khi Thái học sinh Ngô Miễn mở trường dạy học, nhân dân xứ Kinh Bắc đã cho con em theo học rất đông. Cũng từ mái trường này, nhiều nho sinh đã tiếp bước ông để vinh danh cho quê hương, dòng họ.

Xứ Kẻ He đã dần phồn thịnh, xảy ra vấn đề đất chật người đông. Nhớ đến vùng Sơn Nam Hạ trong những ngày ngao du cùng Hồ Hán Thương, từ năm 1393, Thái học sinh Ngô Miễn đã khởi xướng, tập trung 10 dòng họ (thập tộc): Ngô, Đỗ, Trần, Hoàng, Phạm, Nguyễn, Vũ, Đinh, Đào, Đường của xứ Kẻ He xin Vua cho khai hoang, lấn biển.

Để truyền cảm hứng và niềm hy vọng cho nhân dân, Thái học sinh Ngô Miễn đã bàn với cha mẹ đem tiền của và ruộng đất nhà mình chia cho dân. Để tính kế lâu dài, ông còn mua thêm 72 mẫu ruộng của dân làng chia cho 32 giáp của 4 thôn Mai, Triền, Bến, Thượng cày cấy, thả cá cung cấp lương thực cho những người đi khai hoang. Thái học sinh Ngô Miễn và 10 dòng họ quy định trong từng nhà: mẹ và anh ở lại giữ đất tổ, sản xuất lương thực để cha và em đi mở đất, lập quê mới.

Theo gia phả họ Ngô ở phường Phúc Yên, trong 7 năm (1393 - 1400), dưới sự chỉ đạo, hoạch định của Thái học sinh Ngô Miễn, các thanh niên trai tráng của 10 dòng họ đã bạt lau sậy, chặt sú, đắp đê, be bờ, thau chua, rửa mặn, lập nên ấp Nhật Thi, người dân trung du hay gọi tên là tân ấp. Người dân vùng đất mới thì gọi tên làng cũ là cựu quán. Cựu quán còn được gọi là dân anh, tân ấp gọi bằng dân em.

Theo lịch sử Đảng bộ và nhân dân huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định (năm 2005), đoàn người đi khai hoang mở đất vùng trung du xuống miền biển đã tạo nên một dải đất dài hơn 10 cây số, rộng hơn hai ngàn mẫu ruộng lập nên làng mới tên gọi Xuân Hy, từng thuộc địa phận hành chính của 6 xã gồm: Xuân Thủy, Xuân Bắc, Xuân Ngọc, Xuân Vinh, Xuân Hòa và thị trấn Xuân Trường (tỉnh Nam Định cũ), nay thuộc địa giới các xã Xuân Trường, Xuân Giang và Yên Đồng (tỉnh Ninh Bình).

Kháng giặc mạnh, phu thê cùng tử tiết

Tiếng tăm Thái học sinh Ngô Miễn khai khẩn vùng đất hoang ven biển để lập ấp đã vọng tới triều đình, Vua Hồ Quý Ly vời ông ra làm quan. Năm 1406, nhà Hồ gia phong ông chức “Hành khiển Thượng thư lệnh, Tham tri chính sự kiêm tri các Lăng phủ Thiên xương”.

Với luận điệu “phù Trần giả Hồ”, giặc Minh đem đại binh xâm lược nước ta, Vua Hồ Hán Thương đã cử Ngô Miễn cầm quân chặn giặc ở Bạch Hạc (Việt Trì). Mùa xuân năm 1407, trước khi ra trận, Ngô Tướng quân đã về qua quê chia hết tài sản cho dân làng, tuyển thêm quân. Thế giặc rất mạnh, trận Bạch Hạc vỡ, Tướng quân Ngô Miễn cùng quan quân nhà Hồ phải rút về Tây Đô (Thanh Hóa) cầm cự.

Bị giặc Minh truy sát, triều đình nhà Hồ tan tác, Thượng hoàng Hồ Quý Ly và Vua Hồ Hán Thương cùng Thái tử Nhuế bị giặc bắt, tướng lĩnh người thì bị giặc bắt, kẻ ra hàng. Không chịu đầu hàng, Ngô Tướng quân nhảy xuống cửa biển Kỳ La (Hà Tĩnh) tuẫn tiết khi mới 37 tuổi.

Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” của Ngô Sĩ Liên chép, sau khi Ngô Miễn tuẫn tiết, vợ là phu nhân Nguyễn Thị cũng nhảy xuống nước chết theo. Trong cuốn “Nam Ông mộng lục” của Hồ Nguyên Trừng viết trong khi bị lưu đày ở Trung Quốc có ghi “Ngô Miễn tử tiết, thê Miễn tử nghĩa”.

Nhớ ơn vị tướng văn võ song toàn, giúp dân khai hoang lập ấp, hy sinh cả bản thân và gia đình vì nước; người dân cả 2 vùng cựu quán (quê hương của Tướng quân) tại vùng trung du và tân ấp (quê hương mới miền biển) đều lập đền thờ ông và phu nhân.

Vua Lê Lợi sau khi bình định xong giặc Minh, yên bờ cõi đã phong ông và phu nhân “Trung quân minh kính, trị hải phong công, bản cảnh Thành hoàng, Trung đẳng thần”. Đền thờ Ngô Tướng Công ở phường Phúc Yên (tỉnh Phú Thọ) ngày nay đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Ông Hoàng Tiến Sửu - nguyên Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Phúc Thắng cũ - cho hay, hơn 600 năm qua, tình nghĩa 2 quê vẫn trước sau như một, làng quê Tướng quân - Thái học sinh Ngô Miễn ở miền trung du được gọi là “dân anh” do trước kia anh cả ở lại làng giữ phần trông nom phần đất tổ tiên. “Dân em” là những làng quê mới Tân Ấp của miền biển Ninh Bình hiện nay luôn tôn trọng giữ gìn truyền thống dòng họ Ngô Tướng Công và 10 dòng họ.

Cụ Hoàng Thọ Huyền - 92 tuổi, ở thị trấn Xuân Trường, huyện Xuân Trường (tỉnh Nam Định) cũ - cho hay: “hằng năm, chúng tôi về quê cũ dự lễ hội truyền thống đền Ngô Tướng Công vào mùng 9 đến 11 tháng giêng và đến trung tuần tháng 8 hằng năm thì bà con trên cựu quán lại về dưới tân ấp để dự Lễ hội đền Ngô Tướng Công.

Hai bên đều thông báo cho nhau những bước tiến của quê hương mình, cũng như trao đổi kinh nghiệm trong đời sống. Các xưng hô cũng nhất quán ở dưới miền biển này, dù cao tuổi như tôi chẳng hạn cũng gọi anh chị em trên ấy là anh, chị!”.

Cụ Nguyễn Xuân Đảng - 82 tuổi, nguyên trưởng ban biên tập cuốn “Lịch sử Đảng bộ xã Xuân Thủy, huyện Xuân Trường” ( tỉnh Nam Định) cũ - cho biết, theo gia phả các dòng tộc miền tân ấp còn ghi rõ những lần 2 quê lâm cảnh hoạn nạn. Huynh đệ nghe tin đã ứng cứu cho nhau kịp thời.

Năm 1903, tân ấp bị bão tàn phá, các anh trên cựu quán gửi tiền và lương thực, thóc giống,... về nơi tân ấp. Thuyền về tới Nam Định bị Công sứ Pháp giữ lại, khi lý dịch xã Xuân Hy lên giải thích lý do, Công sứ Pháp và Tuần phủ Nam Định rất cảm kích và đã cấp thêm tiền cho dân làng tân ấp. Năm 1972, dân tân ấp nghe Đài Tiếng nói Việt Nam đưa tin Mỹ ném bom B52 xuống Phúc Thắng gây nên cảnh tang thương, dân em lập tức quyên góp tiền gạo, chăn màn,... gửi về quê cũ.

Ông Hoàng Tiến Sửu cho hay, giờ đây bức tranh kinh tế - xã hội của 2 quê đều khởi sắc, no ấm. Nơi quê hương của Ngô Tướng Công đã hình thành những khu, cụm công nghiệp chất lượng cao như nhà máy Toyota Việt Nam, Honda Việt Nam và khu công nghiệp xanh Phúc Yên đang xây dựng, là một trong những vùng đất có đóng góp nhiều nhất về kinh tế - xã hội cho tỉnh Phú Thọ mới.

Nơi tân ấp (Ninh Bình) thì gìn giữ phát triển mạnh về làng nghề truyền thống như trồng cây cảnh và đẩy mạnh ngành công nghiệp đóng tàu, thuyền, tạo nhiều công ăn việc làm cho bà con nhân dân trong vùng. Cả 2 quê đều vinh dự được Nhà nước phong tặng “Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến chống Pháp”./.