Hợp tác hạt nhân Mỹ - Nhật Bản - Hàn Quốc:Bước tiến mới của liên kết năng lượng và công nghệ chiến lược

Từ phát triển điện hạt nhân đến liên kết chuỗi cung ứng

Việc Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio, Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi và Ngoại trưởng Hàn Quốc Cho Hyun ký kết MOU về năng lượng hạt nhân bên lề Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại Thủ đô Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) đã đánh dấu bước tiến mới trong hợp tác 3 bên về công nghệ và năng lượng chiến lược.

Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, MOU thiết lập khuôn khổ hợp tác nhằm thúc đẩy triển khai dự án các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) tại các quốc gia ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, đồng thời tăng cường phối hợp trong phát triển chuỗi cung ứng hạt nhân dân sự giữa 3 nước.

Thông cáo của Bộ Ngoại giao Mỹ cũng nhấn mạnh, cách phối hợp này sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp 3 nước cung cấp cho các đối tác trong khu vực những lựa chọn cạnh tranh nhằm đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng, bảo đảm tiêu chuẩn cao về an toàn, an ninh hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Đáng chú ý, hợp tác lần này mở rộng từ triển khai các dự án điện hạt nhân sang xây dựng chuỗi giá trị của ngành công nghiệp hạt nhân.

Chuỗi cung ứng hạt nhân không chỉ bao gồm xây dựng nhà máy điện, mà còn trải dài từ thiết kế lò phản ứng, nhiên liệu hạt nhân, thiết bị và vật liệu chuyên dụng đến xây dựng, vận hành, bảo dưỡng, đào tạo nguồn nhân lực và xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng. Vì vậy, quốc gia tham gia được nhiều khâu trong chuỗi giá trị sẽ có lợi thế về công nghệ và năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Bộ Ngoại giao Hàn Quốc nhấn mạnh, khuôn khổ hợp tác này sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp 3 nước phối hợp triển khai các dự án SMR tại nước thứ ba, tăng cường liên kết trong lĩnh vực thiết kế, chế tạo thiết bị, đào tạo nguồn nhân lực và hỗ trợ kỹ thuật.

Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc được đánh giá có những lợi thế bổ trợ trong ngành hạt nhân, từ nghiên cứu và phát triển công nghệ, chế tạo thiết bị đến xây dựng và vận hành nhà máy điện hạt nhân.

“

Khuôn khổ hợp tác mới góp phần thúc đẩy hài hòa tiêu chuẩn kỹ thuật, tăng cường chia sẻ kinh nghiệm quản lý và hỗ trợ các quốc gia có nhu cầu phát triển điện hạt nhân dân sự. Nếu được triển khai hiệu quả, cơ chế hợp tác giữa Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp 3 nước mở rộng hiện diện trên thị trường quốc tế, thúc đẩy phát triển các lĩnh vực công nghệ liên quan.

Việc 3 nước lựa chọn SMR làm trọng tâm hợp tác phù hợp với xu hướng phát triển của ngành năng lượng hạt nhân hiện nay. So với các nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn, SMR có ưu điểm về tính linh hoạt, thời gian xây dựng ngắn hơn và phù hợp với nhu cầu của nhiều quốc gia đang tìm kiếm nguồn điện ổn định, phát thải carbon thấp.

Theo Hiệp hội Hạt nhân thế giới (WNA), tổng công suất SMR toàn cầu có thể đạt khoảng 158GW vào năm 2040 và vượt 400GW vào năm 2050, cho thấy thị trường SMR còn nhiều dư địa tăng trưởng trong những thập niên tới.

Bên cạnh hợp tác về công nghệ và triển khai dự án, MOU cũng mở rộng nội dung sang hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực phát triển điện hạt nhân cho các nước đối tác.

Để hỗ trợ sáng kiến này, Mỹ cam kết dành hơn 10 triệu USD ngân sách mới nhằm hỗ trợ kỹ thuật cho các quốc gia Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương triển khai điện hạt nhân an toàn, an ninh và đáng tin cậy.

Khoản hỗ trợ này dự kiến được sử dụng để thúc đẩy phát triển các dự án SMR và xây dựng một trung tâm đào tạo khu vực nhằm phát triển nguồn nhân lực cho ngành hạt nhân.

Nhiều đánh giá cho rằng, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sẽ là một trong những thị trường có nhu cầu phát triển điện hạt nhân lớn trong thời gian tới.

Việc lựa chọn khu vực này làm địa bàn ưu tiên hợp tác phù hợp với định hướng mở rộng hiện diện của 3 nước tại một trong những thị trường năng lượng được đánh giá có nhiều tiềm năng trong thời gian tới.

Bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghệ

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và quá trình chuyển đổi năng lượng đang làm gia tăng nhu cầu về nguồn điện ổn định, phát thải thấp. Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân, nhất là công nghệ SMR, ngày càng được nhiều quốc gia quan tâm như một giải pháp bổ sung cho hệ thống năng lượng trong tương lai.

SMR được đánh giá có ưu thế về quy mô linh hoạt, thời gian xây dựng ngắn hơn và yêu cầu vốn đầu tư ban đầu thấp hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống.

Quá trình phát triển và thương mại hóa công nghệ này đang mở ra cơ hội hình thành chuỗi giá trị mới của ngành công nghiệp hạt nhân, từ thiết kế lò phản ứng, chế tạo thiết bị và nhiên liệu đến dịch vụ kỹ thuật, vận hành và đào tạo nguồn nhân lực.

Tuy nhiên, phần lớn các thiết kế SMR hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện và thương mại hóa, do đó hiệu quả kinh tế, khả năng cạnh tranh và tính khả thi trong triển khai thực tế vẫn cần tiếp tục được kiểm chứng.

Đối với Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc, hợp tác hạt nhân không chỉ gắn với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, mà còn liên quan đến nâng cao năng lực cạnh tranh trong các ngành công nghệ chiến lược.

Sự bổ trợ về năng lực giữa 3 nước được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao vị thế cạnh tranh trên thị trường điện hạt nhân quốc tế, đồng thời tăng cường tính chống chịu của chuỗi cung ứng trong lĩnh vực công nghệ cao.

Ở góc độ rộng hơn, năng lượng hạt nhân đang trở thành lĩnh vực giao thoa giữa phát triển kinh tế, đổi mới công nghệ và an ninh chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh Trung Quốc và Nga tiếp tục mở rộng hiện diện trên thị trường điện hạt nhân quốc tế, việc Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc tăng cường phối hợp trong lĩnh vực SMR phản ánh sự cạnh tranh ngày càng rõ nét không chỉ về công nghệ, mà còn trong xây dựng chuỗi cung ứng, mở rộng thị trường và định hình các tiêu chuẩn của ngành.

Điều đó cho thấy cạnh tranh trong lĩnh vực hạt nhân dân sự đang dịch chuyển từ năng lực nghiên cứu, sản xuất sang năng lực làm chủ chuỗi cung ứng, thiết lập tiêu chuẩn kỹ thuật và mở rộng thị trường.

Triển vọng và thách thức phía trước

Khuôn khổ hợp tác mới giữa Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc tạo nền tảng để 3 nước mở rộng phối hợp trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân trên cơ sở phát huy các lợi thế bổ trợ về công nghệ, tài chính và năng lực triển khai dự án.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0, nhu cầu đối với các giải pháp điện hạt nhân thế hệ mới được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng.

Theo đánh giá của phía Hàn Quốc, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sẽ là nơi có nhu cầu xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới lớn nhất trong những thập niên tới, tạo dư địa đáng kể để mở rộng hợp tác trong nghiên cứu, phát triển công nghệ, đào tạo nhân lực và triển khai các dự án SMR tại thị trường thứ ba.

Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa các mục tiêu trên vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Hiện nay, phần lớn công nghệ SMR đang trong giai đoạn hoàn thiện và thương mại hóa, trong khi các vấn đề về chi phí đầu tư, cấp phép, tiêu chuẩn an toàn và hiệu quả kinh tế cần tiếp tục được kiểm chứng thông qua thực tiễn triển khai. Vì vậy, việc chuyển các cam kết hợp tác thành những dự án cụ thể nhiều khả năng sẽ cần thêm thời gian.

Bên cạnh yếu tố công nghệ, hiệu quả của khuôn khổ hợp tác còn phụ thuộc vào nhu cầu và điều kiện phát triển của từng quốc gia đối tác. Các nước trong khu vực có mức độ phát triển, khả năng tài chính và chiến lược năng lượng khác nhau, do đó việc lựa chọn công nghệ và mô hình hợp tác cần được cân nhắc trên nhiều phương diện. Điều này đòi hỏi các sáng kiến hợp tác phải bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với nhu cầu thực tế và lợi ích của các bên.

Về dài hạn, hiệu quả của MOU không chỉ được đánh giá qua số lượng dự án được triển khai, mà còn ở khả năng duy trì hợp tác ổn định, thúc đẩy đổi mới công nghệ và tạo động lực cho sự phát triển của ngành công nghiệp hạt nhân dân sự.

Nếu được triển khai hiệu quả và duy trì ổn định, khuôn khổ hợp tác này có thể trở thành một trong những nền tảng quan trọng thúc đẩy liên kết kinh tế - công nghệ giữa Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc trong những năm tới.

Tựu trung, hợp tác hạt nhân giữa Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc cho thấy năng lượng hạt nhân đang trở thành lĩnh vực kết nối giữa phát triển kinh tế, đổi mới công nghệ và an ninh chuỗi cung ứng.

Khả năng hiện thực hóa các cam kết sẽ là thước đo hiệu quả của khuôn khổ hợp tác mới, cũng như khẳng định công nghệ và chuỗi cung ứng hạt nhân sẽ tiếp tục là một trong những trụ cột hợp tác giữa 3 nước./.