Sự kiện và Quan điểm

Hoàn thiện chính sách hình sự để khơi thông động lực đổi mới sáng tạo

TS Nguyễn Sĩ Dũng • 25/08/2026 19:50

Đưa đường lối của Đảng vào cuộc sống, xét đến cùng, là chuyển những định hướng chính trị thành các thiết chế, chính sách và quy phạm pháp luật có khả năng định hướng hành vi trong thực tiễn. Khi Đảng ta xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực chủ yếu của mô hình phát triển mới; đồng thời chủ trương khuyến khích, bảo vệ những người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, thì hệ thống pháp luật cũng phải được hoàn thiện tương ứng để những chủ trương đó trở thành những bảo đảm thể chế cụ thể.

TS Nguyễn Sĩ Dũng

Đưa đường lối của Đảng vào cuộc sống, xét đến cùng, là chuyển những định hướng chính trị thành các thiết chế, chính sách và quy phạm pháp luật có khả năng định hướng hành vi trong thực tiễn. Khi Đảng ta xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực chủ yếu của mô hình phát triển mới; đồng thời chủ trương khuyến khích, bảo vệ những người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, thì hệ thống pháp luật cũng phải được hoàn thiện tương ứng để những chủ trương đó trở thành những bảo đảm thể chế cụ thể.

Việc Quốc hội đang xem xét sửa đổi Bộ luật Hình sự cần được nhìn nhận trong tiến trình thể chế hóa ấy. Bởi luật hình sự không chỉ xử lý hành vi sau khi vi phạm xảy ra.

Với sức mạnh cưỡng chế và răn đe đặc biệt, nó còn tác động trực tiếp đến lựa chọn của con người trước khi hành động: một cán bộ có dám quyết định, một doanh nhân có dám đầu tư, một nhà khoa học có dám thử nghiệm cái mới hay không.

Vì vậy, hoàn thiện chính sách hình sự để thúc đẩy đổi mới sáng tạo không có nghĩa là làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật. Yêu cầu đặt ra cao hơn: phải hình sự hóa chính xác hơn, phân biệt được giữa đổi mới và tùy tiện, giữa rủi ro chính đáng và sự cẩu thả, giữa sai sót có thể khắc phục và hành vi cố ý trục lợi.

Nhìn từ góc độ đó, một số định hướng sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này không chỉ có ý nghĩa hoàn thiện chính sách hình sự, mà còn góp phần thể chế hóa đường lối của Đảng về giải phóng sức sáng tạo, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm và khơi thông những nguồn lực mới cho phát triển đất nước.

Đổi mới sáng tạo cần một không gian pháp lý an toàn

Nói đến thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chúng ta thường nghĩ đến vốn, nhân tài, công nghệ, hạ tầng số hay các cơ chế ưu đãi. Nhưng còn một điều kiện ít hữu hình hơn mà rất quan trọng: người có ý tưởng mới có dám thử nghiệm, người có thẩm quyền có dám quyết định hay không.

Đổi mới sáng tạo là bước vào cái chưa biết, vì vậy luôn đi cùng bất định và rủi ro. Có những sáng kiến thành công, nhưng cũng có những thử nghiệm được chuẩn bị nghiêm túc, thực hiện có trách nhiệm mà cuối cùng vẫn thất bại.

Vấn đề của thể chế là phải phân biệt được thất bại do cẩu thả, tùy tiện, vụ lợi với thất bại phát sinh từ rủi ro khách quan của một quá trình đổi mới có trách nhiệm.

Nếu ranh giới này không đủ rõ, một cấu trúc khuyến khích ngược có thể hình thành: thành công đem lại lợi ích cho tổ chức và xã hội, nhưng thất bại có thể đặt người quyết định trước trách nhiệm rất lớn. Khi đó, lựa chọn an toàn về mặt cá nhân dễ trở thành không quyết định, không thử nghiệm, không chấp nhận rủi ro.

Đây cũng là một căn nguyên thể chế của tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Vì vậy, một thể chế khuyến khích đổi mới không thể chỉ tôn vinh thành công; nó còn phải biết bảo vệ những thất bại chính đáng của quá trình tìm kiếm thành công.

Bảo vệ rủi ro chính đáng - từ chủ trương khuyến khích đến sự bảo đảm của pháp luật

Một sửa đổi đáng chú ý trong dự thảo Bộ luật Hình sự đang được Quốc hội xem xét là việc hoàn thiện Điều 25 về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ.

Dự thảo mở rộng phạm vi sang thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. Người thực hiện không phải chịu trách nhiệm hình sự về thiệt hại phát sinh nếu đã tuân thủ đúng quy trình, đề án hoặc cơ chế thử nghiệm được phê duyệt và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa. Ngược lại, không đáp ứng các điều kiện đó thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Ý nghĩa quan trọng của quy định này là thừa nhận rủi ro như một thuộc tính khách quan của đổi mới sáng tạo. Pháp luật không đòi hỏi mọi thử nghiệm phải thành công; điều pháp luật đòi hỏi là người thử nghiệm phải hành động có trách nhiệm.

“

Một quyết định cần được đánh giá trên cơ sở thông tin có thể tiếp cận, quy trình phải tuân thủ và mức độ thận trọng hợp lý tại thời điểm quyết định được đưa ra. Một quyết định hợp lý không nên trở thành một quyết định phạm tội chỉ vì kết quả cuối cùng không như mong muốn.

TS Nguyễn Sĩ Dũng

Cách tiếp cận này cũng góp phần chuyển trọng tâm đánh giá từ kết quả cuối cùng sang chất lượng của quá trình ra quyết định. Khi hậu quả đã xảy ra, người đánh giá sau này luôn có nhiều thông tin hơn người phải quyết định trước đó.

Nếu dùng thông tin của ngày hôm nay để suy ngược rằng người quyết định ngày hôm qua phải biết trước mọi hậu quả, rất dễ dẫn đến bất công và làm gia tăng tâm lý né tránh trách nhiệm.

Bởi vậy, một quyết định cần được đánh giá trên cơ sở thông tin có thể tiếp cận, quy trình phải tuân thủ và mức độ thận trọng hợp lý tại thời điểm quyết định được đưa ra. Một quyết định hợp lý không nên trở thành một quyết định phạm tội chỉ vì kết quả cuối cùng không như mong muốn.

Đây là bước chuyển quan trọng từ khuyến khích bằng chủ trương sang bảo vệ bằng pháp luật. Người dám làm chỉ thực sự có thể dám làm khi họ dự liệu được ranh giới trách nhiệm của mình.

Tất nhiên, bảo vệ rủi ro chính đáng không phải tạo ra một “vùng miễn trách nhiệm”. Điều cần thiết hơn là tạo ra một vùng trách nhiệm rõ ràng: người đổi mới biết mình được làm gì, phải làm gì và giới hạn nào không được vượt qua.

Khi ranh giới ấy đủ rõ, pháp luật có thể đồng thời ngăn chặn sự tùy tiện và bảo vệ sáng tạo, kiểm soát rủi ro mà không triệt tiêu tinh thần chấp nhận rủi ro. Chính ở điểm đó, hoàn thiện chính sách hình sự trở thành một phần của việc khơi thông động lực đổi mới sáng tạo cho phát triển.

Từ trừng phạt sai phạm đến phục hồi giá trị cho phát triển

Một đổi mới đáng chú ý khác của dự thảo là bổ sung Điều 27a về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả. Theo đó, đối với một số tội thuộc Chương XVIII, việc tạm hoãn có thể được xem xét khi hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng nhằm mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh; không tham nhũng; đồng thời dự án đang thực hiện có phương án khả thi để khắc phục hậu quả và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh.

Điều 29 tiếp tục mở khả năng miễn trách nhiệm hình sự nếu hậu quả đã được khắc phục và dự án mang lại hiệu quả theo yêu cầu của luật.

Đằng sau những quy định này là một cách tiếp cận đáng chú ý: đối với sai phạm kinh tế, lợi ích công không phải lúc nào cũng được bảo vệ tốt nhất chỉ bằng việc xử lý nhanh nhất và nghiêm khắc nhất.

Nếu một dự án còn có thể cứu được, tài sản còn có thể thu hồi, việc làm còn có thể bảo toàn và giá trị kinh tế - xã hội còn có thể phục hồi, thì chính sách hình sự cần tính đến những lợi ích đó.

Xử lý sai phạm kinh tế không chỉ cần bảo đảm sức răn đe của pháp luật, mà trong những trường hợp thích hợp còn phải tối đa hóa khả năng khắc phục thiệt hại và phục hồi giá trị cho xã hội.

Đây không phải là giảm nhẹ tính nghiêm minh. Trái lại, đây là hướng tới hiệu quả thực chất hơn của công lý: người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm, nhưng xã hội cũng cần thu hồi được nhiều nhất những gì đã mất và bảo toàn được những giá trị vẫn còn có thể tạo ra.

Đặc biệt, điều kiện “không tham nhũng” có ý nghĩa như một ranh giới đỏ. Chính sách khuyến khích khắc phục sai phạm trong quá trình phát triển không thể trở thành nơi trú ẩn cho tham nhũng, vụ lợi hay lợi ích nhóm. Điều cần phân biệt chính xác là giữa dám làm và làm ẩu; giữa sai sót có thể sửa chữa và cố ý vi phạm để trục lợi.

Bảo vệ đổi mới nhưng không buông lỏng an toàn

Khuyến khích đổi mới sáng tạo không có nghĩa là thu hẹp vai trò của luật hình sự một cách đơn giản. Bởi chính quá trình phát triển công nghệ và hình thành những mô hình kinh tế mới cũng tạo ra những tài sản mới, quyền lợi mới và những nguy cơ mới cần được pháp luật bảo vệ.

Dự thảo lần này thể hiện khá rõ chiều vận động đó. Bên cạnh việc mở rộng không gian cho thử nghiệm và khắc phục sai phạm, dự thảo bổ sung quy định xử lý các hành vi vi phạm liên quan đến tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa; bổ sung tội xâm phạm dữ liệu cá nhân; đồng thời nhận diện hành vi sử dụng trí tuệ nhân tạo hoặc công nghệ khác để giả mạo giọng nói, hình ảnh, sinh trắc học, thông tin xác thực nhằm chiếm đoạt tài sản.

Như vậy, vấn đề không phải làm cho chính sách hình sự “nhẹ hơn”, mà là làm cho nó chính xác hơn: biết rút lui ở những nơi sự can thiệp hình sự không cần thiết, nhưng phải xuất hiện kịp thời ở những nơi các giá trị mới của xã hội đang cần được bảo vệ.

Đổi mới và an toàn, vì thế, không phải 2 mục tiêu đối lập. Một thể chế tốt phải đồng thời mở đường cho cái mới và dựng hàng rào trước sự lạm dụng cái mới.

Chính sách càng linh hoạt, cơ chế thực thi càng phải chặt chẽ

Những định hướng mới của dự thảo chỉ thực sự phát huy tác dụng khi ranh giới pháp lý đủ rõ và việc áp dụng đủ minh bạch. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Điều 25 và Điều 27a.

Những khái niệm như “áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa”, “có khả năng khắc phục”, “phương án khả thi” hay “mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội” cần có tiêu chí đủ rõ để cơ quan áp dụng pháp luật có thể đánh giá thống nhất và người thực hiện có thể dự liệu trước trách nhiệm của mình.

Cơ chế càng linh hoạt, nguy cơ tùy nghi càng lớn. Vì vậy, cùng với trao quyền đánh giá cần thiết phải thiết kế trách nhiệm giải trình, cơ chế kiểm tra, giám sát và những điều kiện có khả năng kiểm chứng.

Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một “vùng miễn trách nhiệm” cho đổi mới sáng tạo, mà là một vùng trách nhiệm rõ ràng: bảo vệ đúng người hành động ngay tình, có trách nhiệm, vì lợi ích chung; đồng thời không để cơ chế khuyến khích đổi mới bị lợi dụng để che chắn cho sự tùy tiện, cẩu thả hay vụ lợi.

Đây chính là điểm gặp nhau giữa khuyến khích sáng tạo và kiểm soát quyền lực, giữa tạo không gian hành động và bảo đảm kỷ luật, kỷ cương.

“

Một chính sách hình sự tốt phải tạo được 2 hiệu ứng cùng lúc: đủ nghiêm minh để người có ý định trục lợi không dám làm sai; đủ rõ ràng, công bằng và có khả năng dự báo để người hành động ngay tình, có trách nhiệm, vì lợi ích chung không sợ làm đúng.

TS Nguyễn Sĩ Dũng

Khơi thông một nguồn lực của phát triển

Việc Quốc hội đang xem xét sửa đổi Bộ luật Hình sự, vì vậy, có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi hoàn thiện một đạo luật chuyên ngành. Đây cũng là cơ hội để tiếp tục thể chế hóa bằng những bảo đảm pháp lý cụ thể đường lối của Đảng về thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và khơi thông các nguồn lực cho phát triển.

Muốn đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực phát triển, chúng ta cần vốn, công nghệ và nhân tài. Nhưng cuối cùng, đổi mới vẫn bắt đầu từ con người dám nghĩ ra cái mới và dám biến cái mới thành hành động.

Thể chế phải tạo cho họ đủ không gian để thử nghiệm, đủ sự an toàn để hành động có trách nhiệm và đồng thời đủ ràng buộc để không thể lợi dụng sự sáng tạo làm bình phong cho sai phạm.

Một chính sách hình sự tốt, vì thế, phải tạo được 2 hiệu ứng cùng lúc: đủ nghiêm minh để người có ý định trục lợi không dám làm sai; đủ rõ ràng, công bằng và có khả năng dự báo để người hành động ngay tình, có trách nhiệm, vì lợi ích chung không sợ làm đúng./.