Hà Nội với chiến lược an sinh thế hệ số: Định hướng chính sách xã hội trong đô thị thông minh

Bối cảnh chuyển đổi số và những yêu cầu mới đối với chính sách an sinh

Thế kỷ 21 chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ số và quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trong mọi mặt đời sống. Cách mạng công nghiệp 4.0 với các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn... đang làm thay đổi căn bản cách con người học tập, làm việc, giao tiếp và hưởng thụ các dịch vụ.

Trong bối cảnh đó, các đô thị trên thế giới đều đứng trước nhiệm vụ thích ứng chính sách xã hội cho phù hợp với một thế hệ công dân số – những người sinh ra và lớn lên cùng công nghệ, có nhu cầu và thói quen khác biệt so với trước đây.

Hà Nội, với vị thế là Thủ đô và đô thị đặc biệt của Việt Nam, cũng không nằm ngoài xu thế đó. Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế số và đô thị thông minh tại Hà Nội đặt ra những yêu cầu mới về an sinh xã hội: làm sao để mọi người dân đều được thụ hưởng những tiện ích do công nghệ mang lại, đồng thời không ai bị tụt lại phía sau trong kỷ nguyên số.

Những thay đổi lớn trong cơ cấu kinh tế - xã hội hiện đại đang tác động tới từng nhóm dân cư. Trước hết, thị trường lao động đang chuyển dịch dưới ảnh hưởng của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo: nhiều công việc truyền thống dần được thay thế hoặc đòi hỏi kỹ năng số cao hơn, trong khi những loại hình việc làm mới (như chuyên gia dữ liệu, kỹ sư AI, lao động gig economy trên các nền tảng số) xuất hiện ngày càng nhiều.

Điều này đặt ra bài toán về việc làm bền vững và bảo hiểm xã hội cho người lao động trong thời đại số. Thế hệ trẻ tại Hà Nội ngày nay có nhiều cơ hội khởi nghiệp sáng tạo, làm việc tự do qua mạng, nhưng cũng đối mặt với sự cạnh tranh toàn cầu và rủi ro thiếu ổn định thu nhập, thiếu bảo trợ xã hội truyền thống.

Cùng với đó, quá trình đô thị hóa và lối sống số hóa mang lại những thách thức xã hội mới: sự gắn kết cộng đồng có nguy cơ lỏng lẻo hơn khi tương tác trực tiếp giảm; nguy cơ phân hoá số giữa các nhóm dân cư (giữa người có điều kiện tiếp cận công nghệ và người bị bỏ lại phía sau); các vấn đề về sức khỏe tinh thần trong giới trẻ thành thị do áp lực cuộc sống hiện đại, nghiện thiết bị số, thiếu vận động... Tất cả đòi hỏi một cách tiếp cận mới trong hoạch định chính sách an sinh xã hội, nhấn mạnh tính linh hoạt, bao trùm và sáng tạo.

Hà Nội trên hành trình đô thị thông minh, hướng tới an sinh bao trùm

Nhận thức rõ thời cơ và thách thức của kỷ nguyên số, Hà Nội đã và đang triển khai chiến lược xây dựng đô thị thông minh với quan điểm xuyên suốt lấy người dân làm trung tâm thụ hưởng. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 cơ bản trở thành đô thị thông minh, từng bước kết nối với mạng lưới các thành phố thông minh trong nước và quốc tế.

Theo đề án đô thị thông minh đang được hoàn thiện, Hà Nội ưu tiên ứng dụng công nghệ để giải quyết 5 nhóm vấn đề dân sinh cấp bách: chống ngập lụt, giảm ùn tắc giao thông, kiểm soát ô nhiễm môi trường, bảo đảm an ninh trật tự và an toàn thực phẩm. Những năm gần đây, Hà Nội liên tục nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về ứng dụng công nghệ trong quản lý và cung cấp dịch vụ công.

Chỉ số chuyển đổi số cấp tỉnh (DTI) của Hà Nội tăng vọt, xếp hạng nhất quốc gia vào năm 2024; Thành phố cũng dẫn đầu về chỉ số quản trị điện tử và nhiều năm liền đứng thứ hai về thương mại điện tử. Hạ tầng số được đầu tư mạnh: 100% xã, phường có cáp quang internet, mạng 5G đang dần phủ sóng; cơ sở dữ liệu dân cư, đất đai, doanh nghiệp được số hóa và liên thông ở mức cao.

Trên nền tảng đó, chính quyền Hà Nội đã cung cấp hầu hết các dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, giúp người dân dễ dàng làm thủ tục hành chính qua mạng. Những tiến bộ này tạo thuận lợi lớn cho việc triển khai các chương trình an sinh xã hội tới mọi đối tượng, khi mà thông tin và dịch vụ có thể đến được với người dân một cách nhanh chóng, minh bạch.

Cùng với phát triển đô thị thông minh, Hà Nội đạt nhiều thành tựu về phát triển con người trong thời gian qua, tạo nền tảng tốt cho chiến lược an sinh thế hệ số. Chỉ số phát triển con người (HDI) của Hà Nội năm 2024 ước đạt khoảng 0,83, thuộc nhóm cao nhất cả nước, phản ánh chất lượng giáo dục, y tế và thu nhập của người dân Thủ đô ở mức dẫn đầu.

Thành phố đã hoàn thành mục tiêu không còn hộ nghèo (theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2022 - 2025) sớm hơn kế hoạch, đồng thời triển khai nhiều chính sách xã hội tiến bộ. Đơn cử, từ năm học 2025 -2026, Hà Nội là địa phương đầu tiên trong cả nước hỗ trợ bữa ăn bán trú cho học sinh tiểu học công lập, với kinh phí hơn 3.000 tỷ đồng/năm, một sáng kiến vì sự phát triển toàn diện của thế hệ tương lai.

Tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế ở Hà Nội hiện đã trên 90%, tiến tới mục tiêu bảo hiểm y tế toàn dân. Có thể thấy, nền tảng an sinh xã hội của Thủ đô khá vững chắc so với mặt bằng chung. Vấn đề đặt ra là làm sao nâng cấp hơn nữa hệ thống chính sách, phương thức cung ứng dịch vụ an sinh để đáp ứng nhu cầu của thời đại số, hướng tới mục tiêu đến năm 2030 Hà Nội dẫn đầu cả nước về hệ thống an sinh xã hội hiện đại, toàn diện, bao trùm và bền vững.

Định hướng chính sách an sinh cho “thế hệ số” tại Hà Nội

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một đô thị thông minh với an sinh thế hệ số, Hà Nội cần tập trung vào một số định hướng chính trong hoạch định và thực thi chính sách xã hội:

- Giáo dục thông minh và phát triển kỹ năng số: Đầu tư cho giáo dục luôn là nền tảng của an sinh bền vững. Trong kỷ nguyên số, Hà Nội cần tiên phong triển khai mô hình giáo dục thông minh, ứng dụng công nghệ trong giảng dạy và quản trị nhà trường, đổi mới nội dung đào tạo để trang bị kỹ năng số cho học sinh, sinh viên. Các trường học tại Hà Nội nên được kết nối internet tốc độ cao, có các phòng học thông minh, thư viện điện tử; giáo viên được tập huấn về công nghệ giáo dục.

Thành phố cần đưa các bộ môn khoa học máy tính, lập trình, kỹ năng số vào chương trình từ cấp phổ thông, giúp thế hệ trẻ làm chủ công nghệ ngay từ sớm. Bên cạnh đó, chú trọng giáo dục STEM, ngoại ngữ, kỹ năng mềm để chuẩn bị nguồn nhân lực thích ứng với nền kinh tế tri thức. Không chỉ giới trẻ, lực lượng lao động trưởng thành cũng cần được hỗ trợ nâng cao tay nghề và tái đào tạo thường xuyên.

Hà Nội có thể phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ mở các trung tâm đào tạo kỹ năng số miễn phí hoặc trợ giá cho người lao động, đặc biệt là những người thuộc nhóm dễ bị tổn thương trước tự động hóa (như công nhân trong các ngành thâm dụng lao động). Một xã hội học tập suốt đời với các công dân số thành thạo sẽ là nền tảng để giảm thiểu thất nghiệp và nâng cao thu nhập bền vững.

- Thúc đẩy việc làm bền vững và khởi nghiệp sáng tạo: Chính sách an sinh thế hệ số cần mở rộng trọng tâm sang việc tạo thuận lợi cho người dân tự tạo sinh kế trong môi trường kinh tế số. Hà Nội nên tiếp tục phát triển các không gian làm việc chung, vườn ươm khởi nghiệp và quỹ hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo để người trẻ có ý tưởng kinh doanh mới dễ dàng tiếp cận nguồn lực và cố vấn.

Cùng với đó, thành phố có thể xây dựng các nền tảng kết nối việc làm trực tuyến do nhà nước hỗ trợ, giúp người lao động dễ dàng tìm được công việc phù hợp hoặc cơ hội nâng cao kỹ năng. Đối với khu vực lao động phi chính thức và kinh tế gig (như tài xế công nghệ, người bán hàng online, freelancer), cần thí điểm mở rộng chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế để họ được tiếp cận lưới an sinh.

Các mô hình bảo hiểm linh hoạt (theo kiểu “bảo hiểm vi mô” đóng theo ngày, theo tuần) ứng dụng qua app điện thoại có thể được nghiên cứu triển khai, nhằm bao phủ các nhóm lao động tự do. Mặt khác, Hà Nội nên phối hợp với Trung ương kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý cho các loại hình việc làm mới (như lao động trên nền tảng số), đảm bảo quyền lợi cơ bản về thu nhập tối thiểu, thời giờ nghỉ ngơi, an toàn lao động cho những nhóm này.

- Y tế thông minh và chăm sóc sức khỏe toàn dân: Lĩnh vực y tế, chăm sóc sức khỏe của Hà Nội cần tích cực áp dụng các giải pháp thông minh để phục vụ người dân tốt hơn trong đô thị lớn. Một mạng lưới y tế thông minh có thể bao gồm: hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông các tuyến bệnh viện; hệ thống đặt khám trực tuyến và tư vấn sức khỏe từ xa để người dân được bác sĩ tư vấn tại nhà; ứng dụng di động cung cấp thông tin dịch tễ, nhắc lịch tiêm chủng, uống thuốc cho người bệnh mãn tính.

Hà Nội với nhiều bệnh viện trung ương lớn có thể đóng vai trò hạt nhân trong mạng lưới khám chữa bệnh từ xa, hỗ trợ chuyên môn cho các cơ sở y tế cơ sở qua cầu truyền hình và chia sẻ dữ liệu. Cần chú trọng chăm sóc nhóm người cao tuổi trong bối cảnh gia đình hạt nhân và nhịp sống bận rộn ở đô thị. Thành phố có thể phát triển mô hình “ngôi nhà thông minh” cho người già, trang bị các cảm biến theo dõi sức khỏe gắn với trung tâm cấp cứu; khuyến khích các dịch vụ chăm sóc tại nhà kết nối qua ứng dụng (như điều dưỡng, vật lý trị liệu tại nhà).

Mục tiêu là để người cao tuổi vẫn được chăm sóc chu đáo nhờ công nghệ dù con cháu bận rộn, qua đó giảm gánh nặng cho các gia đình trẻ. Bên cạnh y tế, các dịch vụ xã hội khác như giáo dục, văn hóa, thể thao cũng nên ứng dụng công nghệ số (thẻ công dân số để tích hợp thông tin an sinh, vé xe buýt điện tử miễn phí cho người cao tuổi và học sinh sinh viên, cổng thông tin tư vấn tâm lý trực tuyến cho thanh thiếu niên...). Tất cả nhằm xây dựng một môi trường đô thị thuận tiện và an toàn cho mọi người.

- Thu hẹp khoảng cách số, bảo đảm công bằng trong tiếp cận công nghệ: Chuyển đổi số sẽ vô nghĩa nếu không bao trùm, vì vậy Hà Nội cần chú trọng hỗ trợ những nhóm yếu thế để tất cả cùng được hưởng lợi từ tiến bộ công nghệ. Trước hết, Thành phố nên tiếp tục mở rộng hạ tầng viễn thông và cung cấp internet công cộng miễn phí ở các điểm như thư viện, nhà văn hóa, công viên để người dân thu nhập thấp cũng có thể truy cập thông tin.

Các chương trình tặng máy tính, điện thoại thông minh cho học sinh, sinh viên nghèo cần được khuyến khích thông qua xã hội hóa. Đồng thời, tổ chức nhiều lớp tập huấn kỹ năng số cơ bản tại cộng đồng (phường, xã) dành cho người lớn tuổi, lao động phổ thông, giúp họ biết cách sử dụng các dịch vụ trực tuyến thiết yếu (như khám bệnh từ xa, mua sắm trực tuyến an toàn, sử dụng ứng dụng ngân hàng).

Bên cạnh đó, công nghệ cũng cần được áp dụng để hỗ trợ người khuyết tật hòa nhập tốt hơn, ví dụ phát triển ứng dụng giúp người khiếm thị tiếp cận thông tin, hệ thống tín hiệu giao thông có âm thanh cho người khiếm thính, hay dịch vụ công trực tuyến thiết kế giao diện thân thiện với người khuyết tật. Tất cả nhằm đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình xây dựng đô thị số.

- Quản trị đô thị thông minh bảo đảm an sinh và an ninh cho người dân: Một thành phố thông minh không chỉ đo bằng số cảm biến hay thiết bị công nghệ, mà cốt lõi là phải tạo ra một môi trường sống an toàn, tiện ích và nhân văn cho cư dân. Do đó, Hà Nội cần tận dụng dữ liệu và công nghệ để nâng cao hiệu quả các chương trình phúc lợi, đồng thời tăng cường an ninh con người.

Ví dụ, ứng dụng phân tích dữ liệu để theo dõi, dự báo những khu vực, nhóm dân cư có nguy cơ cao (về thất nghiệp, bệnh dịch, tệ nạn xã hội...) nhằm can thiệp chính sách kịp thời. Triển khai hệ thống camera thông minh giám sát an ninh trật tự và giao thông giúp giảm thiểu tội phạm và tai nạn, tạo không gian công cộng an toàn cho người dân.

Hệ thống cảm biến môi trường có thể cảnh báo sớm ô nhiễm không khí, ngập úng, từ đó chính quyền đưa ra biện pháp ứng phó và người dân cũng chủ động phòng tránh, bảo vệ sức khỏe. Mặt khác, trong bối cảnh rủi ro trên không gian mạng gia tăng, thành phố cần phối hợp để tăng cường an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân của người dân trước nguy cơ bị đánh cắp hoặc lạm dụng. Niềm tin số của người dân được củng cố thì họ mới yên tâm sử dụng các dịch vụ chính phủ điện tử và các tiện ích số khác.

Cuối cùng, nguyên tắc minh bạch, tham gia và tương tác hai chiều với người dân phải được đề cao trong quản trị đô thị thông minh. Các kênh góp ý, phản ánh trực tuyến (như cổng thông tin “1900” của thành phố) cần hoạt động hiệu quả để người dân có tiếng nói, chính quyền hiểu rõ nhu cầu thực sự và đánh giá mức độ hài lòng về dịch vụ công.

Chiến lược an sinh xã hội thời đại số của Hà Nội mang tầm nhìn hướng tới một đô thị thông minh, nhân văn và bao trùm, nơi công nghệ được vận dụng để phục vụ con người một cách tốt nhất. Từ giáo dục, việc làm đến y tế, phúc lợi, mọi chính sách đều cần xoay quanh mục tiêu nâng cao chất lượng sống cho người dân, thu hẹp khoảng cách và bất bình đẳng xã hội, hướng đến “không ai bị bỏ lại phía sau”.

Điều này đòi hỏi sự đổi mới không ngừng trong tư duy quản lý, dám thử nghiệm những mô hình mới, ứng dụng thành tựu khoa học vào thực tiễn phục vụ dân sinh; phải đảm bảo sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng, giám sát chính sách, để an sinh xã hội thực sự chạm đến từng con người cụ thể.

Trong tương lai gần, Hà Nội sẽ tiếp tục hoàn thiện Đề án đô thị thông minh và tiến tới xây dựng Chính quyền số toàn diện. Đây chính là cơ hội để tích hợp các chương trình an sinh vào nền tảng số, từ đó nâng cao hiệu suất và độ bao phủ. Một ví dụ là xây dựng hệ thống An sinh điện tử Thủ đô, nơi mỗi người dân có một hồ sơ an sinh số liên thông (về bảo hiểm, trợ giúp xã hội, y tế, giáo dục), giúp họ tiếp cận dễ dàng mọi quyền lợi và dịch vụ ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào. Hơn hết, bài học quốc tế cho thấy một đô thị thông minh thành công là đô thị biết tận dụng công nghệ để nâng cao chỉ số hạnh phúc và sự hài lòng của người dân. Hà Nội cũng không ngoài mục tiêu đó.

Với quyết tâm chính trị cao của lãnh đạo thành phố và sự đồng lòng của người dân, Hà Nội có đủ tiềm lực để trở thành địa phương tiên phong về an sinh xã hội trong kỷ nguyên số. Một Thủ đô mà ở đó tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội; công nghệ hiện đại song hành với truyền thống nhân ái, đó chính là hình ảnh Hà Nội vươn tới: Thành phố thông minh vì con người, xứng đáng với vai trò đầu tàu và hình mẫu phát triển cho cả nước./.