Hà Nội tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đưa Thủ đô vững bước tiến vào kỷ nguyên mới

1. Đặt vấn đề

Thủ đô Hà Nội luôn được Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước quan tâm, đầu tư, phát triển. Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “Thủ đô Hà Nội phải làm thế nào để trở thành một Thủ đô xã hội chủ nghĩa. Muốn như thế thì mỗi xí nghiệp, mỗi một đơn vị bộ đội, mỗi một trường học, mỗi một đường phố, mỗi một cơ quan và mỗi một nông thôn ở ngoại thành phải thành một pháo đài của chủ nghĩa xã hội^”1.

Trong suốt quá trình đấu tranh bảo vệ và xây dựng đất nước Thủ đô Hà Nội luôn tiên phong đi đầu trong mọi phong trào, xứng đáng là trái tim, đầu não của cả nước. Hiện nay, ở cấp độ quốc gia cũng như cấp độ địa phương đều tập trung đầu tư phát triển nền kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, hướng đến sự phát nhanh và triển bền vững. Yêu cầu về nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng cấp thiết, quyết định và dẫn dắt sự phát triển. Để đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh mới, tạo lợi thế cạnh tranh Thủ đô Hà Nội cũng tập trung ưu tiên phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVII nhấn mạnh: “Phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, nhân lực quản lý xã hội, quản trị kinh tế, nhân lực ngành văn hóa, du lịch. Xây dựng và phát triển hệ sinh thái học tập sáng tạo; thu hút trọng dụng nhân tài trong và ngoài nước, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế,… là nguồn lực quan trọng quyết định phát triển Thủ đô”².

Đất nước bước sang kỷ nguyên mới, với những đòi hỏi, yêu cầu mới ở mức độ cao hơn trong đó có yêu cầu về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong chiến lược phát triển của Thủ đô Hà Nội, nguồn nhân lực chất lượng cao được xác định là yếu tố đột phá cho sự phát triển, là điều kiện bảo đảm thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVII (nhiệm kỳ 2020 - 2025).

2. Kỷ nguyên mới và những vấn đề đặt ra trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tại Thủ đô Hà Nội

Đại hội XIII xác định mục tiêu, khát vọng: “Đến năm 2030, Việt Nam là nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Phấn đấu đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa”³.

Thông báo của Hội nghị lần thứ 10 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII nhấn mạnh: Trong nhiệm kỳ Đại hội XIV, cần tiếp tục tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện; phát huy sức mạnh văn hóa, con người và khối đại đoàn kết toàn dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại; đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; phát triển nhanh, bền vững đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc; giữ vững môi trường hòa bình, ổn định; đưa nước ta trở thành nước đang phát triển, thu nhập trung bình cao, có công nghiệp hiện đại vào năm 2030, thiết thực kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng, hướng tới hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045, hoàn thành mục tiêu 100 năm thành lập nước, đưa nước ta trở thành nước phát triển, thu nhập cao; tạo tiền đề vững chắc để đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới vì một Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới. Kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc được xác định là thời kỳ phát triển, đất nước giàu mạnh dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam, xây dựng thành công nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, sánh vai cùng các cường quốc năm châu.

Để đất nước cất cánh, đạt được những mục tiêu mà Đại hội XIII đã đề ra cần sự đồng lòng quyết tâm của cả hệ thống chính trị, trăm triệu người như một, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đồng tâm hiệp lực, chung sức đồng lòng; khơi dậy sức mạnh, hào khí dân tộc, tinh thần tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, khát vọng phát triển đất nước; tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Có thể khẳng định, thời điểm bắt đầu kỷ nguyên mới là Đại hội XIV của Đảng. Sự quyết tâm chính trị của toàn Đảng, toàn dân đang rất mạnh mẽ để cùng đất nước bước vào kỷ nguyên mới đầy tự tin.

Với quan điểm phát triển toàn diện con người Việt Nam trong đó có nguồn nhân lực chất lượng cao được đề ra tại Đại hội XIII, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phải được xem xét trên 3 phương diện: thể lực, trí lực và tâm lực. Mặc dù, trong những năm vừa qua, nguồn nhân lực chất lượng cao tại Thủ đô Hà Nội đã được quan tâm, đầu tư phát triển nhưng trước những đòi hỏi ngày càng cao của kỷ nguyên mới, đã đặt ra nhiều vấn đề về nguồn nhân lực chất lượng cao.

Về thể lực. Thể lực, tầm vóc của người Việt Nam nói chung và Thủ đô Hà Nội nói riêng đã được cải thiện và ngày càng được nâng cao trong thời gian qua. Tuổi thọ trung bình của người Hà Nội giai đoạn 2011 - 2015 là 75,2 tuổi; giai đoạn 2016 - 2020 tăng lên 75,5 tuổi. Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi suy dinh dưỡng theo kết quả điều tra năm 2009 là 12,6%, năm 2014 là 9,7%, tỷ lệ này tuy có giảm nhưng vẫn còn cao. Đến cuối năm 2022, tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thể nhẹ cân giảm 0,1%. Các chỉ tiêu đã đạt được kế hoạch của thành phố Hà Nội đề ra⁴.

Tuy nhiên, tầm vóc, thể lực, sức bền, cân nặng của người Việt Nam nói chung, của thành phố Hà Nội nói riêng so với các nước trong khu vực (Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Xinhgapo, Trung Quốc) đặc biệt so với chuẩn chung của thế giới vẫn còn hạn chế. “Người lao động của Thủ đô không những thấp bé, nhẹ cân mà còn yếu về sức mạnh cơ bắp, sức dẻo dai và sức bền so với người lao động của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới”⁵.

Điều này gây khó khăn khi người lao động tham gia vào quá trình sử dụng, vận hành các máy móc hoặc làm việc trong môi trường không thuận lợi, khó khăn, phức tạp hay với cường độ lao động cao, điều kiện lao động nặng nhọc, áp lực tâm lý lớn. Bên cạnh đó, với thể lực yếu, chiều cao cân nặng không đạt chuẩn sẽ gây những khó khăn thậm chí là nguy hiểm khi điều kiển các thiết bị máy móc vốn được thiết kế theo tiêu chuẩn thể lực chung của quốc tế.

Người lao động của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng còn hạn chế về thể lực là do chất lượng nòi giống, điều kiện ăn uống, sinh hoạt còn nghèo nàn, chưa được đầy đủ về dinh dưỡng, kiến thức, kỹ năng, nhận thức tâm lý, sinh lý trong việc nuôi dạy, chăm sóc thế hệ trẻ đang còn thấp. Điều kiện lao động trong nhiều cơ sở sản xuất, nhiều làng nghề của Hà Nội còn kém.

Môi trường sống, môi trường lao động đang bị ô nhiễm nghiêm trọng. Thực phẩm bẩn, hàng giả, hàng kém chất lượng, nhiều hóa chất, hàng không rõ nguồn gốc xâm nhập vào bữa ăn của các gia đình; tình trạng xả nước thải, chất thải chưa qua xử lý hoặc xử lý không đạt quy chuẩn kỹ thuật về môi trường vào các ao, hồ, sông, kênh mương còn diễn biến phức tạp.

Chất lượng môi trường nước mặt của sông Tô Lịch, sông Nhuệ, sông Đáy bị ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của nhân dân nói chung và chất lượng nguồn nhân lực nói riêng. Nguy cơ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, các bệnh liên quan đến môi trường sống chưa có biện pháp giải quyết triệt để.

Về trí lực. Qua hơn 10 năm thực hiện Nghị quyết số 11-NQ/TW, ngày 06-01-2012 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô giai đoạn từ 2011 - 2020, Đảng bộ thành phố Hà Nội đã đạt được kết quả quan trọng trong thực hiện đột phá về phát triển giáo dục và đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tổng số các trường học trên địa bàn Hà Nội là 2.768 trường, tăng 466 trường so với năm 2010. Tỷ lệ trường công lập đạt chuẩn quốc gia là 76,9%. Giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp không ngừng nâng cao chất lượng, đóng góp ngày càng quan trọng nguồn nhân lực chất lượng cao để phát triển Thủ đô.

Trên địa bàn thành phố có 362 cơ sở dạy nghề, tăng 110 cơ sở so với năm 2010; số học viên hằng năm đạt trên 200 nghìn. Số trường cao đẳng là 67 cơ sở, tăng 47 cơ sở so với 2010; đào tạo hàng năm khoảng 50 ngàn sinh viên. Tỷ lệ lao động qua đào tạo không ngừng tăng, năm 2020 đạt 70,25%, trong đó có bằng cấp, chứng chỉ là 48,5%⁶.

Bộ máy hành chính của thành phố Hà Nội có 7.286 công chức với các trình độ đào tạo: 84 tiến sỹ, 2.609 thạc sỹ, 4.373 đại học, 35 cao đẳng, 133 trung cấp, 52 sơ cấp; trình độ chính trị: 164 cử nhân, 1.326 cao cấp, 2.747 trung cấp, 1.811 sơ cấp, 1.238 chưa qua đào tạo⁷. Đội ngũ nhân lực chất lượng cao đã đóng góp phần rất quan trọng vào thành tựu to lớn của Thủ đô trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội về kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học, giáo dục.

Tuy nhiên, với yêu cầu thực tế nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước trong thời kỳ đất nước vươn mình, đặc biệt khi thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy, xây dựng chính quyền đại phương hai cấp vẫn còn những hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu: Số cán bộ, công chức có trình độ trên đại học mới chiếm 35,81%; vẫn còn trên 5% cán bộ, công chức có trình độ trung học, cao đẳng, trung cấp và sơ cấp.

Trình độ chuyên môn thể hiện qua học vấn của đội ngũ cán bộ, công chức thành phố Hà Nội tương đối khá, nhưng trong số đó tỷ lệ tốt nghiệp hệ tại chức, chuyên tu, mở rộng chiếm số lượng lớn và có năng lực thực tế hạn chế. Nhiều cán bộ, công chức vẫn chịu ảnh hưởng của cơ chế và cách làm cũ, thiếu tác phong khoa học, thụ động và hạn chế trong việc thích ứng với cái mới. Chất lượng và cơ cấu lao động còn nhiều bất cập so với yêu cầu phát triển và hội nhập. Lực lượng lao động có trình độ chuyên môn, kỹ thuật cao thường tập trung ở các khu vực kinh tế quốc doanh, các công ty lớn và khu vực trung tâm của Thủ đô, còn ở khu vực ngoài quốc doanh, khu vực nông nghiệp, ngoại thành đang rất thiếu lực lượng lao động chất lượng cao.

Chất lượng đào tạo nghề, nhất là cho lao động nông thôn chưa đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Việc huy động, bố trí, sử dụng nguồn nhân lực chưa đạt kết quả như mong muốn; chưa quan tâm đúng mức đến việc xây dựng thể chế, nhất là thể chế đối với việc thu hút tài năng đến và gắn bó với Thủ đô. Thành phố Hà Nội vẫn chưa có chính sách vượt trội để thu hút, đào tạo, đãi ngộ và sử dụng đội ngũ trí thức, chuyên gia, cán bộ khoa học, nhất là đội ngũ chuyên gia công nghệ, nhà khoa học đầu ngành, nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài, các nhà khoa học quốc tế.

Hoạt động liên kết giữa doanh nghiệp với các viện nghiên cứu, trường đại học còn chưa chặt chẽ. Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo còn thấp. Nguồn nhân lực chất lượng cao của Hà Nội tăng chậm, chưa thực sự đáp ứng yêu cầu của người sử dụng lao động. Thiếu cán bộ khoa học, chuyên gia đầu ngành có đủ năng lực chủ trì các chương trình, dự án trọng điểm; thiếu nguồn nhân lực có chất lượng chuyên môn kỹ thuật cao, nhất là những ngành có hàm lượng khoa học công nghệ lớn (như công nghệ thực phẩm, công nghệ sinh học, công nghệ điện tử, viễn thông, tự động hóa…)

Về tâm lực. Khi nói đến tâm lực của nguồn nhân lực ở Thủ đô Hà Nội là đề cập đến những phẩm chất đạo đức, tính cách đặc trưng của con người Hà Nội. Những phẩm chất đạo đức và nhân cách đặc trưng của người Hà Nội được hình thành trong suốt quá trình lịch sử, có sự tiếp biến, giao lưu với các nền văn hóa, tâm lý khác trong cả nước và quốc tế. Yếu tố tâm lực có tác động to lớn, quyết định đối với chất lượng và hiệu quả làm việc của người lao động.

Mảnh đất Thăng Long - Hà Nội luôn là nơi hội tụ người dân ở mọi miền đất nước, nên người Hà Nội có truyền thống hòa đồng, thân thiện, luôn có ý thức cộng đồng, tương thân tương ái, quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, ít có thái độ cục bộ. Cho nên, nét đặc trưng trong tình cách con người Hà Nội là “Khoan dung, cởi mở, hòa đồng là những ưu điểm tạo thành phẩm chất và thế mạnh chính trị, văn hóa của cộng đồng xã hội Thăng Long - Hà Nội”⁸.

Tính cách đặc trưng nổi bật của người Hà Nội là nét văn minh, thanh lịch. “Nét thanh lịch, văn minh của người Thăng Long - Hà Nội thể hiện tinh tế qua thái độ hiếu khách truyền thống, nồng nhiệt mà không thô, niềm nở mà không suồng sã; trang phục nhã nhặn, hài hòa, giản dị phù hợp với vị thế xã hội và nghề nghiệp của mình; qua thái độ kính già, giúp trẻ, nhường phụ nữ và nếp sống thuần hậu, khiêm nhường, giản dị”⁹.

Bên cạnh những giá trị truyền thống, những nét tâm lý tốt đẹp, vẫn còn những hạn chế trong tính cách và nếp sống của người Thủ đô Hà Nội: “Bên cạnh những tính cách tốt đẹp, những nét tài hoa của con người vùng đất Thăng Long, vẫn còn một số người còn không ít nhược điểm, đó là khó hợp tác, thích làm một mình, chưa quen làm những việc lớn, làm gì cũng dè dặt sợ chê bai, đố kỵ…; không ít người còn mang nặng những suy nghĩ về những kỷ niệm đã qua, chính vì vậy đôi khi còn có tính bảo thủ….; tính cách của một số người Hà Nội ngày nay đã có nhiều thay đổi, những hiện tượng tiêu cực cùng với nếp sống có phần thiếu văn hóa của một bộ phận không nhỏ người dân Hà Nội phần nào cũng đã làm nhạt nhòa hình ảnh hào hoa, thanh lịch của người dân chốn Kinh thành đã có một thời rất đỗi tự hào”¹⁰.

Trong quá trình đổi mới, việc chuyển sang nền kinh tế thị trường và nền sản xuất công nghiệp hiện đại, người lao động Hà Nội cũng bộc lộ những hạn chế như: vẫn còn ảnh hưởng bởi tư tưởng, thói quen của nền sản xuất tiểu nông manh mún, ham lợi trước mắt mà thiếu tính tóan hiệu quả kinh tế, gây lãng phí; tác phong công nghiệp chưa trở thành phổ biến, nên

Mặt khác, do xuất phát từ nước nông nghiệp, sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, lạc hậu, cho nên người lao động của Việt Nam nói chung và thành phố Hà Nội nói riêng còn mang nặng tư tưởng, tâm lý và tính cách của người tiểu nông, thiếu tác phong công nghiệp và chuyên nghiệp, trình độ tổ chức và quản lý kinh tế còn hạn chế, thiếu tính kỷ luật và sự tâm huyết, trách nhiệm với công việc. Tính tự do, tuỳ tiện, ý thức chấp hành luật pháp, kỷ cương trong lao động còn yếu. Kỹ năng làm việc nhóm, làm việc trong môi trường đa văn hóa, đa sắc tộc còn hạn chế, đặc biệt là những rào cản về đa văn hóa, đa sắc tộc, rào cản về ngôn ngữ khi có yếu tố lao động nước ngoài hoặc làm việc ở nước ngoài.

Một bộ phận người lao động Hà Nội còn thụ động và thiên lệch trong định hướng nghề nghiệp, thiếu nhanh nhạy trong nắm bắt và tiếp cận thông tin thị trường, tính năng động, cơ động trong di chuyển và thay đổi việc làm không cao, còn thụ động trong ứng phó với các rủi ro xảy ra. Những vấn đề về tâm lý trên đã ảnh hưởng lớn, trực tiếp đến sự phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao ở Thủ đô Hà Nội hiện nay.

Trong những năm qua tiếp tục kế thừa những thành tựu quan trọng trong thực hiện Chương trình 04-CTr/TU, ngày 17-3-2021, Thành ủy Hà Nội ban hành Chương trình số 06-CTr/TU về “Phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch văn minh giai đoạn 2021 - 2025”. Chương trình nêu rõ mục tiêu của Thủ đô về phát triển về nguồn nhân lực, đặc biệt chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới. Để thực hiện mục tiêu phát triển nguồn nhân lực, trong Kế hoạch số 176/KH-UBND ban hành ngày 30-7-2021, về thực hiện Chương trình số 06-CTr/TU “Phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch văn minh giai đoạn 2021 - 2025”, Hà Nội yêu cầu sự vào cuộc mạnh mẽ của các cấp, các ngành nhằm tập trung huy động các nguồn lực đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, cơ sở vật chất cho giáo dục theo hướng hiện đại hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ cao vào đào tạo nguồn nhân lực.

Đồng thời, thành phố khuyến khích xã hội hóa, huy động sự tham gia đóng góp của cộng đồng xã hội, doanh nghiệp, các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn thành phố cùng tham gia vào nhiệm vụ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, so với yêu cầu của thực tiễn đặc biệt khi đất nước đang bước vào kỷ nguyên mới, chất lượng nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu, cần những giải pháp cụ thể.

3. Giải pháp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tại Thủ đô Hà Nội đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên mới

Thứ nhất, quán triệt quan điểm phát triển con người toàn diện theo Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng. Đại hội XIII của Đảng đã khẳng định: “Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, có sức khỏe, năng lực, trình độ, có ý thức, trách nhiệm cao đối với bản thân, gia đình, xã hội và Tổ quốc. Đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao...”¹¹; thực hiện “Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại”¹². Với quan điểm Đại hội XIII, việc phát triển nguồn nhân lực mang tính toàn diện cả về thể lực, trí lực, tâm lực. Trong quan điểm phát triển nguồn nhân lực tại Thủ đô Hà Nội cần thấm nhuần đúng đắn, đầy đủ các tư tưởng quan điểm của Đảng về phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao.

Với yếu tố thể lực, cần tập trung cải thiện chiều cao cân nặng để xóa bỏ hình ảnh “thấp bé nhẹ cân” của con người Việt Nam nói chung và con người thành phố Hà Nội nói riêng. Tập trung ưu tiên phát triển giống nòi, cải thiện chất dinh dưỡng, môi trường sống để từ đó tăng chiều cao cân năng, tạo sức dẻo dai sự tập trung cao độ trong thời gian dài của lực lượng lao dộng là rất cần thiết trong môi trường làm việc hiện nay.

Với yếu tố trí lực, cần tập trung nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, làm chủ máy móc kỳ thuật. Hiện nay, cuộc cách mạng 4.0 cùng với quá trình chuyển đổi số nên đòi hỏi việc “số hóa” quy trình và khai thác nguồn dữ liệu lớn (Big Data) là đòi hỏi bắt buộc đối với nguồn nhân lực hiện nay.

Với yếu tố ý thức, đạo đức (tâm lực) cần được chú trọng vun đắp, nuôi dưỡng ý thức làm việc, đạo đức lối sống đối với nguồn nhân lực. Bên cạnh việc nâng cao thể lực, đào tạo trí thực thì việc nuôi dưỡng ý chí khát vọng dân tộc, lòng yêu nước, yêu đồng bào, yêu dân tộc không thể xem nhẹ. Ba yếu tố thể lực, trí lực, tâm lực cần được đặt song hành, được quan tâm đầu tư trong quá trình phát triển nguồn nhân lực, trong đó có nguồn nhân lực chất lượng cao tại Thủ đô Hà Nội.

Hai là, chú trọng tìm kiếm, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Ngay từ Đại hội VI của Đảng đã chỉ rõ: “Nhân tài không phải là sản phẩm tự phát, mà phải được phát hiện và bồi dưỡng công phu. Nhiều tài năng có thể mai một nếu không được phát hiện và sử dụng đúng chỗ, đúng lúc. Việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ phải tuân theo một quy trình chặt chẽ. Đó là kết hợp giữa bồi dưỡng kiến thức ở các trường học với rèn luyện trong thực tiễn. Phải căn cứ vào chỗ mạnh, chỗ yếu và triển vọng phát triển của cán bộ mà mạnh dạn bố trí vào những cương vị công tác phù hợp, sau đó, liên tục theo dõi, kiểm tra, bồi dưỡng, tạo điều kiện cho họ trưởng thành”¹³.

Đại hội XI cũng nêu quan điểm chỉ đạo: “Chú trọng phát hiện, bồi dưỡng, phát huy nhân tài; đào tạo nhân lực cho phát triển kinh tế tri thức”¹⁴. Muốn có nhân tài cần có những chính sách, biện pháp nhằm phát hiện ra những người có tài năng, năng lực từ sớm để tạo nguồn. Thời nhà Lê, Nguyễn Trãi từng thay mặt Lê Lợi viết chiếu cầu hiền, kêu gọi cho toàn dân và các quan tiến cử hiền tài cho đất nước. Những ai tiến cử được hiền tài cho đất nước thì có những chính sách trọng thưởng rõ ràng: “Nếu cử được người trung tài thì thăng chức hai bậc, nếu cử được người tài đức đều hơn người tột bậc, tất được trọng thưởng”¹⁵...

Khi đã phát hiện ra nhân tài cần có những chính sách đủ mạnh, phù hợp để đào tạo, phát triển tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong quá trình đào tạo, phát triển sẽ sàng lọc, phân luồng nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao theo các ngành, lĩnh vực để sử dụng đúng sở trường, phát huy tối đa năng lực. Việc tìm kiếm, phát hiện nhân tài cần huy động toàn xã hội tham gia, do đó cần có chính sách để thực hiện xã hội hóa trong giáo dục nói chung và tuyển chọn nhân tài nói riêng.

Với vị trí là Thủ đô, Hà Nội cần có chính sách đủ mạnh và quyết liệt để tìm kiếm, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Thực tế cho thấy, việc tìm kiếm để bồi dưỡng, đào tạo, phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao từ sớm chưa được quan tâm, chú ý đúng mức ở Hà Nội. Hầu hết các cơ quan, tổ chức chỉ trông chờ nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao trưởng thành và xuất hiện sẽ tìm cách thu hút sẽ rất khó và không hiệu quả. Do đó, tìm kiếm, đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao từ sớm là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, đặc biệt tại các trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế lớn như Hà Nội.

Thứ ba, có sự đột phá trong chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài. Nhân tài là những người có kiến thức, kỹ năng vượt trội và được thể hiện bằng những kết quả công việc cụ thể. Do sự vượt trội về tài năng nên các chính sách đối với nhân tài cũng cần vượt trội. Hiện nay, tình trạng “chảy máu chất xám” từ khu vực công ra khu vực tư, từ trong nước đi nước ngoài,… vẫn đang và sẽ diễn ra nếu chúng ta không có sự thay đổi tư duy và hành động quyết liệt hơn nữa. Việc thu hút, phát triển, sử dụng, đãi ngộ là một chuỗi trong quá trình quản trị nhân lực của mỗi cơ quan tổ chức, do đó cần thực hiện đồng bộ.

Chính phủ cũng ban hành nhiều chính sách nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng như Quyết định số 899/QĐ-TTg ngày 31 tháng 7 năm 2023, của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt “Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050”. Quyết định đã xác định rất rõ mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ, giải pháp để thu hút, trọng dụng nhân tài. Quyết định của Thủ tướng Chính phủ đã tạo cơ sở và hành lang pháp lý quan trọng để mỗi tỉnh trong đó có Thủ đô Hà Nội hiện thực hóa việc thu hút và giữ chân nhân tài. Cần có tư duy đột phá trong việc phát triển nguồn nhân lực, đặc biệt là những người được xác định nhân tài. Để nhân tài được thu hút, trọng dụng ở lại gắn bó, công hiến cho Thủ đô cần có những chính sách đột phá về tuyển dụng, bố trí sắp xếp, chế độ đãi ngộ,… vượt trội và khác biệt so với các địa phương khác.

Năm 2020 là năm thứ 18 Hà Nội tổ chức tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường đại học, học viện trên địa bàn với 1.879 thủ khoa, nhưng mới chỉ tuyển dụng được 186 thủ khoa (chiếm khoảng 10%) về làm việc tại các cơ quan hành chính thuộc Hà Nội¹⁶. Từ năm 2017 - 2020, Hà Nội tuyển dụng được 32 bác sĩ nội trú, bác sĩ chuyên khoa cấp II, dược sĩ chuyên khoa cấp II, 77 vận động viên, văn nghệ sỹ đoạt Huy chương Vàng hoặc Giải Nhất tại các kỳ thi chuyên nghiệp quốc gia.

Theo thống kê của Sở Nội vụ Hà Nội, từ năm 2013, Hà Nội đã thực hiện chính sách thu hút nhân tài, mục tiêu chính là xây dựng Thủ đô trở thành một trung tâm giáo dục chất lượng cao ngang tầm khu vực và quốc tế. Để giữ chân được nguồn nhân tài một cách lâu dài, Luật Thủ đô 2024 cần cụ thể hóa và phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Thủ đô về cách thức hỗ trợ, tạo điều kiện để người giỏi chuyên môn có thể chuyên tâm phát triển khả năng theo đúng sở trường. Luật Thủ đô 2024 không chỉ mang tính khả thi mà còn thể hiện tầm nhìn dài hạn trong việc thu hút và phát triển nhân tài, nguồn lực chất lượng cao. Tương lai không xa, Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành điểm đến lý tưởng cho những nhân tài và nguồn lực chất lượng cao bằng những chính sách hấp dẫn và đồng bộ.

Bốn là, tập trung đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao của Thủ đô Hà Nội giỏi về chuyên môn, có bản lĩnh chính trị, có đạo đức và khát vọng cống hiến. Song song với đào tạo, trang bị kiến thức chuyên môn, cần rèn luyện đạo đức, tư duy mới, dám nghĩ, dám nói, dám làm, có tinh thần cống hiến vì lợi ích chung cho nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao. Nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao không chỉ có tài năng mà rất cần có bản lĩnh chính trị vững vàng.

Trong tác phẩm Đạo đức cách mạng (1958), Hồ Chí Minh khẳng định: “Đạo đức cách mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hằng ngày mà phát triển và củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong”. Nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao trước hết phải bảo đảm về đạo đức, lòng trung thành, sự cống hiến và trách nhiệm với Tổ quốc, nhân dân, dù họ làm ở đâu, trong lĩnh vực gì.

Bên cạnh đó cần đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao luôn có khát vọng cống hiến. Tài năng của nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao phải được hiện thực hóa trong thực tiễn, nếu không thì mãi chỉ là tiềm năng và không có giá trị. Bản thân nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao phải có khát vọng, mong muốn được cống hiến, luôn trăn trở, đau đáu với những vấn đề của tổ chức, cộng đồng, xã hội.

Chỉ khi nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao có khát vọng cống hiến thì những tài năng, năng lượng tích cực mới thực sự phục vụ cho cộng đồng và xã hội. Cần đào tạo, bồi dưỡng, phát triển để nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao nhận thức được trách nhiệm xã hội của mình. Do đó, yêu cầu đặt ra hiện nay cần tập trung đào tạo, bồi dưỡng không chỉ có tài về chuyên môm mà còn phải có đạo đức, lối sống và ý thức được trách nhiệm xã hội.

Năm là, phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao của Thủ đô Hà Nội có kỹ năng hội nhập quốc tế và khả năng thích nghi cao. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu, rộng hiện nay, yêu cầu về ngoại ngữ, hiểu biết về văn hóa các quốc gia, kỹ năng giao tiếp quốc tế được coi là nền tảng đối với nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao. Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh: “Tiếp tục đổi mới đồng bộ mục tiêu, nội dung, chương trình, phương thức, phương pháp giáo dục và đào tạo theo hướng hiện đại, hội nhập quốc tế, phát triển con người toàn diện, đáp ứng những yêu cầu của phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ, thích ứng với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”¹⁷, “Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ am hiểu sâu về luật pháp quốc tế, thương mại, đầu tư quốc tế, có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế”¹⁸.

Nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao ở Thủ đô Hà Nội thường xuyên phải làm việc, giao tiếp, đàm phán với người nước ngoài nên đòi hỏi về kỹ năng hội nhập và thích nghi càng phải cao. Do đó, bên cạnh việc đào tạo, bồi dưỡng về kiến thức, kỹ năng chuyên môn, nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao tại Thủ đô Hà Nội cần tập trung trang bị các kiến thức kỹ năng hội nhập quốc tế, tăng khả năng thích nghi trong mọi môi trường, hoàn cảnh.

Sáu là, đa dạng hóa phương pháp, hình thức và tăng cường ứng dụng công nghệ trong đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao.

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã tác động đến phương pháp, hình thức đào tạo, bồi dưỡng mạnh mẽ và sâu sắc. Thủ đô Hà Nội với lợi thế hơn các địa phương khác về nền tạ tầng công nghệ nên cần đi đầu trong việc thay đổi hình thức, phương pháp phát triển nguồn nhân lực. Bên cạnh các hình thức đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nhân lực truyền thống như học tập trực tiếp, tập trung, hội thảo, hội nghị,… các hình thức đào tạo, bồi dưỡng, phát triển hiện đại theo hướng ứng dụng công nghệ cần được tăng cường áp dụng.

Tùy theo ngành, lĩnh vực có thể cử nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao tham gia vào các khóa đào tạo trực tiếp hoặc trực tuyến ở trong và ngoài nước. Việc lựa chọn các khóa đào tạo cần được thực hiện kỹ lưỡng nhằm bảo đảm chất lượng và phù hợp. Bên cạnh đó cần có cơ chế khuyến khích, động viên tinh thần tự học, tự nghiên cứu trau rồi kiến thức, tự nâng cao trình độ của nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao. Như vậy, để rèn luyện, đào tạo bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực nhất là nhân lực chất lượng cao hiệu quả, cần áp dụng đa dạng các hình thức đào tạo bồi dưỡng, đặc biệt là các phương pháp, hình thức hiện đại.

4. Kết luận

Với vị thế là Thủ đô cùng với sự năng động, sáng tạo và quyết tâm, trong những năm qua Hà Nội đã và đang có những bước phát triển mạnh mẽ với nhiều khâu đột phá trên nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước vươn mình đòi hỏi Hà Nội phải có những thay đổi trong tư duy phát triển, trong đó có tư duy về phát triển nguồn nhân lực nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nhận thức đúng, tư duy đúng sẽ là cơ sở quan trọng để ban hành những chính sách đúng đắn và phù hợp. Với tiền đề vững chắc cùng với sự đoàn kết, quyết tâm của lãnh đạo thành phố và vị thế, tiềm năng phát triển Hà Nội sẽ có những bước phát triển đột phá về mọi mặt, nhưng trước hết và trên hết là sự phát triển về chất lượng nguồn nhân lực chất lương cao. Khi có được nguồn nhân lực chất lượng cao Hà Nội sẽ vững bước cùng cả nước tiến vào kỷ nguyên mới./.

¹ Bác Hồ với Thủ đô Hà Nội - Thủ đô Hà Nội với Bác Hồ, Nxb. Hà Nội, 2013, tr. 102.

² Thành ủy Hà Nội: Báo cáo tình hình thực hiện khâu đột phá theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ XVII, tháng 6-2023.

³ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 217 - 218.

⁴ UBND thành phố Hà Nội: Báo cáo tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2022 và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2023.

⁵ UBND thành phố Hà Nội: Quy hoạch phát triển nhân lực thành phố giai đoạn 2011 - 2020, tài liệu lưu hành nội bộ, Hà Nội, 2012, tr. 31.

⁶ UBND thành phố Hà Nội: Báo cáo tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2022 và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2023.

⁷ Thành ủy Hà Nội: Báo cáo tình hình thực hiện khâu đột phá theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ XVII, tháng 6-2023.

⁸ Phùng Hữu Phú (chủ biên): Phát huy tiềm lực tự nhiên, kinh tế, xã hội và giá trị lịch sử - văn hóa phát triển bền vững Thủ đô Hà Nội đến năm 2020, Nxb. Hà Nội, 2010, tr. 60.

⁹ Phùng Hữu Phú (chủ biên): Phát huy tiềm lực tự nhiên, kinh tế, xã hội và giá trị lịch sử - văn hóa phát triển bền vững Thủ đô Hà Nội đến năm 2020, Nxb. Hà Nội, 2010, tr. 63.

¹⁰ Nguyễn Khắc Hưng: Việt Nam văn hóa và con người, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009, tr. 177 - 178.

¹¹ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 231.

¹² Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 47.

¹³ Văn kiện Đảng toàn tập, t. 47, tr. 468.

¹⁴ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, tr. 49.

¹⁵ Trung tâm Nghiên cứu quốc học, Bản dịch của Đào Duy Anh, Nguyễn Trãi toàn tập tân biên, tập II, Nxb. Văn học, Hà Nội, 2000.

¹⁶ Xem: Hà Nội tuyên dương 88 Thủ khoa xuất sắc năm 2020, https://kinhtedothi.vn/ha-noi-tuyen-duong-88-thu-khoa-xuat-sac-nam-2020.html.

¹⁷ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t. I, tr. 136.

¹⁸ Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t. I, tr. 135 - 136.