Giáo dục - đào tạo và phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chất lượng cao tại Quảng Ninh: Cơ hội và thách thức

Thực hiện chủ trương của Đảng nhấn mạnh, đề cao vai trò then chốt của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế - xã hội, thời gian qua, tỉnh Quảng Ninh đã và đang khẳng định vị thế là cực tăng trưởng động lực và cửa ngõ giao thương chiến lược của vùng Đông Bắc. 

Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã xác định rõ: cần phải tạo ra những đột phá chiến lược mang tính cách mạng trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo và phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhằm nâng cao năng suất lao động, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Đây không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là nhiệm vụ chính trị, thể hiện sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn địa phương, góp phần thực hiện khát vọng về một đất nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng.

Việc xây dựng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt, như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ thông tin và chuyển đổi số đã được nâng lên thành nhiệm vụ chính trị hàng đầu. Điều này nhằm bảo đảm tỉnh có đủ năng lực làm chủ công nghệ cốt lõi, đi đầu trong hội nhập quốc tế sâu rộng, chủ động tham gia vào cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. 

Theo đó, Quảng Ninh đang chuyển mình từ một tỉnh công nghiệp truyền thống sang trung tâm kinh tế số, kinh tế xanh, nơi tri thức và sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng nội sinh. Hiệu quả của mô hình tăng trưởng dựa trên chiều sâu này được thể hiện qua tỷ lệ đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế của tỉnh, duy trì ở mức cao trên 50% trong những năm gần đây (theo số liệu từ Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Quảng Ninh, năm 2024). 

Con số này khẳng định sự dịch chuyển căn bản từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn và lao động giá rẻ sang tri thức và công nghệ tiên tiến.

Sự bứt phá này không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của quá trình lãnh đạo nhất quán, sáng tạo của Đảng bộ tỉnh, kết hợp hài hòa giữa định hướng vĩ mô từ Trung ương và sáng kiến địa phương. 

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng số đang diễn ra như vũ bão, tỉnh Quảng Ninh đang biến thách thức thành cơ hội để xây dựng một tỉnh kiểu mẫu, giàu đẹp, văn minh, hiện đại.

Thành tựu bước ngoặt và cơ hội chiến lược

Thực tiễn phát triển giáo dục - đào tạo và nguồn nhân lực khoa học, công nghệ tại tỉnh Quảng Ninh đã đạt được những thành tựu mang tính bước ngoặt, tạo nền tảng vững chắc cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Những kết quả này là sản phẩm của đầu tư vật chất, phản ánh sức mạnh sự lãnh đạo của Đảng, sự đồng lòng của nhân dân và tinh thần đổi mới sáng tạo không ngừng.

Giáo dục chất lượng tạo đột phá đổi mới

Dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh, tỉnh Quảng Ninh đã kiến tạo một nền tảng nhân lực với quy mô lớn và chất lượng ngày càng tăng, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế tri thức. 

Tính đến giữa năm 2023, quy mô nguồn nhân lực của tỉnh đã đạt gần 800.000 người, trong đó “tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt trên 85%, với lao động có bằng cấp, chứng chỉ đạt gần 50%”[1]. 

Đây là con số ấn tượng, vượt trội so với bình quân cả nước, thể hiện hiệu quả của công tác giáo dục - đào tạo và giáo dục nghề nghiệp. Không dừng lại ở quy mô, chất lượng nguồn nhân lực được nâng tầm thông qua các chương trình đào tạo gắn với thực tiễn, góp phần nâng cao năng suất lao động. Năm 2024, “năng suất lao động xã hội của tỉnh Quảng Ninh là 569,6 triệu đồng/người”[2].

Phong trào nghiên cứu khoa học kỹ thuật trong nhà trường được đẩy mạnh một cách bài bản, tạo không gian sáng tạo ngay từ bậc phổ thông, nuôi dưỡng thế hệ trẻ trở thành những nhà sáng tạo tương lai. 

Cuộc thi Sáng tạo thanh, thiếu niên, nhi đồng tỉnh lần VIII năm 2023 đã thu hút hơn 170 mô hình dự thi đa dạng lĩnh vực, từ robot hỗ trợ y tế đến giải pháp môi trường xanh, thúc đẩy tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề thực tiễn trong học sinh. 

Các dự án đoạt giải cao tại Cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp quốc gia, như “Rescue eye”, hệ thống cảnh báo đuối nước, cho thấy khả năng nghiên cứu ứng dụng thực tiễn của học sinh tỉnh Quảng Ninh ngày càng được khẳng định.

Đặc biệt, Trường Đại học Hạ Long đã khẳng định vai trò trung tâm trong đào tạo nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao. Với hơn đội ngũ giảng viên đạt nhiều học vị tiến sĩ, phó giáo sư, trường đã thực hiện các nghiên cứu ứng dụng quan trọng, cung cấp nhân lực trực tiếp cho các ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh, từ du lịch cao cấp, dịch vụ logistics đến công nghệ cao.

Sự phát triển mạnh mẽ của giáo dục - đào tạo đã trực tiếp góp phần vào thành tựu về khoa học, công nghệ, đưa Quảng Ninh bứt phá trên bản đồ đổi mới sáng tạo quốc gia. Tỉnh liên tục nằm trong Top 10 Chỉ số Đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) những năm qua, và vươn lên vị trí Top 3 toàn quốc về chỉ số PII năm 2025, dẫn đầu 7 chỉ số thành phần. 

Sự kiện Công bố PII ngày 1-10-2025 tại Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia 2025 đã khẳng định vị thế tiên phong của Quảng Ninh, phản ánh hiệu quả của việc chuyển đổi tư duy lãnh đạo từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên dữ liệu và năng lực tiếp thu công nghệ sáng tạo của đội ngũ nhân lực. Đến nay, tỉnh “có khoảng hơn 8.000 trí thức khoa học và công nghệ”, đạt tỷ lệ “13 cán bộ nghiên cứu/vạn dân”[3].

Quyết tâm chính trị của tỉnh được thể hiện rõ nét qua việc ban hành Nghị quyết số 57/2025/NQ-HĐND, ngày 17-7-2025, quy định chính sách thu hút, hỗ trợ nhân lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, với mức hỗ trợ tài chính hấp dẫn lên đến 1 tỷ đồng cho nhân tài. 

Chính sách này tạo cơ chế “đặt hàng” nguồn nhân lực, xây dựng hệ thống đãi ngộ toàn diện, về nhà ở ưu đãi, môi trường nghiên cứu hiện đại.

Thế mạnh chiến lược từ vị trí địa - kinh tế

Tỉnh Quảng Ninh có sự đồng bộ chặt chẽ giữa các nghị quyết của Đảng bộ và các đề án hành động cụ thể, tạo động lực chiến lược mạnh mẽ. 

Nghị quyết số 13-NQ/TU, ngày 28-4-2023 về phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030, kết hợp hài hòa với Nghị quyết 57/2025/NQ-HĐND, đã hình thành một nền tảng vững chắc, vừa định hướng vĩ mô theo tinh thần Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XV, vừa tạo điều kiện pháp lý linh hoạt và cơ chế tài chính cạnh tranh để huy động mọi nguồn lực xã hội phục vụ đào tạo nhân lực tinh hoa.

Sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số trong giáo dục của tỉnh tạo ra cơ hội lớn. Việc áp dụng đồng loạt công nghệ số trong quản lý giáo dục, sổ điểm điện tử, hệ thống quản lý học sinh, các nền tảng dạy học trực tuyến như Zoom tích hợp AI đã hình thành một môi trường “văn hóa số” lan tỏa toàn hệ thống trường học. 

Trong năm học 2024 - 2025, đa số các trường phổ thông trên địa bàn đã triển khai học liệu số, giúp tối ưu hóa công tác quản lý và là tiền đề cho các mô hình đào tạo tiên tiến như cá nhân hóa học tập bằng AI. Điều này giúp nâng cao chất lượng đào tạo, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức mới cho học sinh ở địa bàn nông thôn, vùng sâu, góp phần thu hẹp khoảng cách số nội tại.

Vị trí “địa - kinh tế” và “địa - chính trị” đặc biệt của Quảng Ninh, cửa ngõ vùng Đông Bắc, giáp biên giới Trung Quốc và Vịnh Bắc Bộ, mang lại những lợi thế chiến lược to lớn về giao thương quốc tế, phát triển kinh tế biển, hợp tác biên mậu và bảo đảm quốc phòng - an ninh quốc gia. 

Sự hoàn thiện hệ thống hạ tầng giao thông đồng bộ, với cao tốc Hạ Long - Vân Đồn, cảng hàng không quốc tế Vân Đồn duy trì đón khoảng 2,5 triệu lượt khách/năm và cảng container quốc tế Cái Lân và Công ty cổ phần Cảng Quảng Ninh đặt mục tiêu năm 2025 sẽ có trên 15 triệu tấn hàng hóa thông qua cảng Cái Lân, giúp tỉnh dễ dàng kết nối và tiếp nhận công nghệ, mô hình đào tạo tiên tiến từ các trung tâm kinh tế lớn, như: Bắc Kinh (Trung Quốc), Singapore hay Seoul (Hàn Quốc). 

Vị thế này tạo ra nhu cầu cấp bách về nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các ngành kinh tế mũi nhọn, như: dịch vụ du lịch thông minh (ứng dụng VR cho tour ảo), cảng biển tự động hóa bằng AI, công nghiệp chế biến - chế tạo công nghệ cao. Tính đến tháng 10-2025, tỉnh đã có 35 doanh nghiệp khoa học, công nghệ, khẳng định sức hút của hệ sinh thái đổi mới.

Thành tích giáo dục năm học 2024 - 2025 tiếp tục là động lực, với 7/12 môn thi tốt nghiệp THPT nằm trong top 10 tỉnh, thành phố có điểm trung bình môn cao nhất cả nước, tỷ lệ tốt nghiệp đạt 99,18%. 

Những con số này là nền tảng để tỉnh Quảng Ninh tạo sức lan tỏa, biến cơ hội từ Cách mạng công nghiệp lần thứ tư thành động lực tăng trưởng bền vững.

Thách thức trên con đường phát triển bền vững

Bên cạnh những thành tựu và cơ hội rõ rệt, Quảng Ninh đang đối diện với một số thách thức mang tính hệ thống, đòi hỏi những giải pháp quyết liệt, đồng bộ và sáng tạo để bảo đảm tính bền vững trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Những thách thức này, nếu không được xử lý triệt để, có thể làm suy yếu nền tảng tăng trưởng nội sinh, ảnh hưởng đến mục tiêu xây dựng tỉnh kiểu mẫu.

Mất cân đối trong phân bổ nhân lực và khoảng cách số nội tại

Một vấn đề nổi bật hiện nay ở tỉnh Quảng Ninh là sự mất cân đối trong phân bổ nhân lực khoa học, công nghệ. Đại bộ phận nhân lực chất lượng cao và các chuyên gia vẫn tập trung chủ yếu tại các đô thị trung tâm, như Hạ Long, Uông Bí, Cẩm Phả, nơi có hệ thống hạ tầng hiện đại và cơ hội việc làm dồi dào. 

Ngược lại, các khu vực vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, như Ba Chẽ, Bình Liêu, Cô Tô đang phải đối mặt với sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn sâu. Sự thiếu hụt này bắt nguồn từ điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, kết cấu hạ tầng giáo dục và khoa học, công nghệ còn hạn chế, kết hợp với cơ chế đãi ngộ chưa đủ sức hấp dẫn để đưa nhân tài về làm việc và gắn bó lâu dài. 

Kết quả là, “khoảng cách số” và “khoảng cách tri thức” nội tại, làm chậm tiến trình phát triển chung theo mục tiêu xây dựng thành tỉnh “kiểu mẫu, giàu đẹp, văn minh, hiện đại”.

Điểm nghẽn chuyển đổi số trong giảng dạy

Dù cơ sở vật chất và công nghệ đã được đầu tư mạnh mẽ, nhưng thách thức lớn nằm ở việc chuyển đổi tư duy và phương pháp giảng dạy. 

Chuyển đổi số trong giáo dục đòi hỏi phải dịch chuyển căn bản từ mô hình truyền thống (thầy truyền đạt, trò tiếp nhận thụ động) sang mô hình học tập chủ động, tương tác cao, lấy học sinh làm trung tâm, thúc đẩy sáng tạo và tư duy phản biện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. 

Tuy nhiên, đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý, đặc biệt là giáo viên lớn tuổi, vẫn còn hạn chế về kỹ năng công nghệ số, khả năng tích hợp AI vào bài giảng và khai thác kho học liệu số. 

Nếu phương pháp giảng dạy không kịp thời đổi mới, chuyển đổi số chỉ dừng lại ở mặt quản lý hành chính (như sổ sách điện tử) mà không cải thiện được chất lượng cốt lõi, không tạo ra “chất” sáng tạo trong thế hệ trẻ.

Liên kết đào tạo với doanh nghiệp thiếu tính chiến lược

Mối quan hệ hợp tác giữa các cơ sở đào tạo (Đại học Hạ Long, Trường Cao đẳng Việt - Hàn Quảng Ninh, Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh và các trường cao đẳng nghề khác) với cộng đồng doanh nghiệp khoa học, công nghệ và các viện nghiên cứu còn chưa thực sự mang tính ổn định và chiến lược. 

Tình trạng này dẫn đến chương trình đào tạo thiếu sự “cập nhật theo thời gian thực” với nhu cầu nhân lực thực tế của thị trường, như: công nghiệp chuyển đổi số, du lịch thông minh và kinh tế biển. 

Nhiều đề tài khoa học vẫn dừng ở cấp độ nghiên cứu hàn lâm, thiếu tính khả thi và khả năng thương mại hóa, chưa giải quyết được các vấn đề cốt lõi, bức thiết của tỉnh, như ô nhiễm môi trường từ khai thác than chuyển sang kinh tế xanh. 

Việc thiếu các cơ chế khuyến khích chuyển giao công nghệ và hình thành doanh nghiệp khởi nghiệp (spin-off) từ trường đại học là một điểm nghẽn lớn. Điều này phản ánh sự chưa đồng bộ giữa lý luận và thực tiễn, đòi hỏi phải có cơ chế, chính sách phù hợp để tháo gỡ.

Giải pháp phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ bền vững

Để biến cơ hội thành hiện thực và vượt qua những thách thức hiện hữu, tỉnh Quảng Ninh cần triển khai một cách đồng bộ, quyết liệt các giải pháp mang tính đột phá về cơ chế, chính sách và đầu tư, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng bộ tỉnh. 

Các giải pháp này phải được xây dựng trên nền tảng lý luận khoa học, gắn chặt với thực tiễn, nhằm tạo nên một hệ thống phát triển nhân lực toàn diện, bền vững.

Thứ nhất, đổi mới cơ chế, chính sách thu hút và sử dụng nhân tài theo tinh thần Nghị quyết 57/2025/NQ-HĐND tỉnh

Cần cụ thể hóa và triển khai quyết liệt các chính sách đãi ngộ, thu hút nhân lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, với trọng tâm là Nghị quyết 57/2025/NQ-HĐND tỉnh. 

Đặc biệt, thiết lập các gói hỗ trợ đặc thù, cạnh tranh hơn cho nhân tài, cam kết làm việc tại khu vực khó khăn thông qua chính sách nhà ở xã hội ưu đãi, phụ cấp sinh hoạt và môi trường làm việc chuyên nghiệp với phòng lab hiện đại, được đầu tư tương xứng. 

Tỉnh cần định kỳ rà soát và công bố danh mục các vị trí, ngành, nghề chiến lược (ví dụ: chuyên gia AI cho chính quyền số, kỹ sư công nghệ sạch cho kinh tế xanh), áp dụng cơ chế tuyển dụng đặc cách theo Nghị định 140/2017/NĐ-CP, tạo việc làm ổn định thay vì chỉ hỗ trợ tài chính ngắn hạn. 

Đồng thời, xây dựng Quỹ Nhân tài tỉnh Quảng Ninh nhằm thu hút các chuyên gia công nghệ, ưu tiên trí thức người Việt Nam ở nước ngoài, góp phần hiện thực hóa Chiến lược phát triển nhân lực 2021 - 2030.

Thứ hai, phát triển đột phá giáo dục STEM và xây dựng nền tảng giáo dục số để kiến tạo “văn hóa số”

Đưa giáo dục STEM trở thành phổ cập và gắn liền với thực hành, đổi mới sáng tạo, là nội dung trọng tâm ngay từ bậc phổ thông. 

Tăng cường đầu tư xây dựng các phòng thí nghiệm, xưởng sáng chế (Maker Spaces) tại các trường THPT và THCS, khuyến khích học sinh tham gia nghiên cứu khoa học qua các cuộc thi cấp tỉnh, tạo nguồn nhân lực khoa học công nghệ tương lai. 

Ví dụ, mở rộng mô hình STEM/STEAM tại Trường THPT Chuyên Hạ Long, nơi có nhiều học sinh đạt giải quốc tế, khu vực và giải cao tại các Cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp tỉnh, cấp quốc gia và cuộc thi sáng chế quốc tế.

Phát triển kho học liệu số phong phú, đa dạng, đặc biệt là tài liệu chuyên sâu về công nghệ và chuyển đổi số, đáp ứng nhu cầu tự học và học tập suốt đời. 

Thúc đẩy chuyển đổi số trong giáo dục nghề nghiệp bằng mô hình đào tạo thực tế ảo (VR/AR), phòng lab mô phỏng số tại các trường cao đẳng, giúp người học làm chủ công nghệ mới trước khi ra trường. 

Thiết kế chương trình tập huấn chuyên sâu, định kỳ và bắt buộc cho đội ngũ giảng viên về kỹ năng số, tích hợp AI vào giảng dạy nhằm nâng tỷ lệ giáo viên thành thạo năng lực số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động giảng dạy vào năm 2027.

Thứ ba, thúc đẩy liên kết “ba nhà” và mở rộng hợp tác quốc tế trong đào tạo nhân lực tinh hoa

Xây dựng cơ chế để doanh nghiệp tham gia sâu vào đào tạo, đồng hành xây dựng chương trình, tài trợ học bổng, nhận sinh viên thực tập tại các khu công nghệ cao. 

Hình thành các vườn ươm công nghệ và trung tâm đổi mới sáng tạo tại Đại học Hạ Long, hỗ trợ các startup hằng năm, thúc đẩy khởi nghiệp và chuyển giao công nghệ. Gắn kết đầu ra đào tạo với nhu cầu tuyển dụng thực tiễn của các tập đoàn lớn, như Vinpearl, Samsung, thông qua hợp đồng “đặt hàng nhân lực”.

Tăng cường hợp tác quốc tế với các trường, như Đại học Quốc gia Australia (ANU), Viện Khoa học và Công nghệ tiên tiến Hàn Quốc để chuyển giao công nghệ đào tạo tiên tiến, thí điểm chương trình liên kết đào tạo kỹ sư AI hằng năm. 

Tập trung nguồn lực đầu tư cơ sở vật chất tại các cơ sở đào tạo trọng điểm, như Đại học Hạ Long nhằm tạo môi trường làm việc chuyên nghiệp, đủ sức cạnh tranh với các trung tâm lớn trong nước và khu vực.

Giáo dục - đào tạo và phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số chất lượng cao chính là chìa khóa vàng, là động lực cốt lõi để tỉnh Quảng Ninh duy trì vị thế tiên phong, thực hiện thắng lợi các mục tiêu chiến lược trong giai đoạn mới, góp phần vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. 

Việc tỉnh Quảng Ninh bứt phá vào Top 3 Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) toàn quốc năm 2025 và tỷ lệ lao động qua đào tạo cao kỷ lục thể hiện quyết tâm chính trị, hiệu quả đầu tư đúng đắn dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, đồng thời khẳng định sức sống của đường lối đổi mới.

Chỉ khi đầu tư đột phá vào hệ thống giáo dục, kiến tạo môi trường chính sách thông thoáng, hấp dẫn, gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo - nghiên cứu - ứng dụng thực tiễn, tỉnh Quảng Ninh mới thực sự xây dựng được đội ngũ nhân lực tinh hoa, đủ sức làm chủ công nghệ, dẫn dắt đổi mới sáng tạo, đưa tỉnh trở thành tỉnh kiểu mẫu về phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số. 

Đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm và cấp bách, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị, nhằm phát huy tối đa tiềm năng con người - động lực cốt lõi cho sự phát triển nhanh, bền vững của tỉnh Quảng Ninh trong kỷ nguyên số./.

[1] Cổng thông tin điện tử Quảng Ninh: Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển, ngày 6-5-2023, https://www.quangninh.gov.vn/chuyen-de/chuyendoiso/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=121676

[2] Báo Quảng Ninh: 569,6 triệu đồng/người - là năng suất lao động xã hội của tỉnh Quảng Ninh năm 2024; ngày 13-01-2025, https://baoquangninh.vn/569-6-trieu-dong-nguoi-la-nang-suat-lao-dong-xa-hoi-cua-tinh-quang-ninh-nam-...

[3] Cổng thông tin điện tử Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ninh: Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo: Động lực để Quảng Ninh cất cánh, vươn mình, ngày đăng 14-01-2025, https://www.quangninh.gov.vn/So/sokhoahoccongnghe/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=8931