Gian lận xuất xứ và lẩn tránh phòng vệ thương mại: Thách thức mới đối với xuất khẩu bền vững của Việt Nam

Gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại đang trở thành thách thức hiện hữu, tác động trực tiếp đến uy tín hàng hóa Việt Nam, hiệu quả tận dụng các hiệp định thương mại tự do và tính bền vững của tăng trưởng xuất khẩu.

Nguy cơ gia tăng

Những năm gần đây, xuất khẩu tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột của nền kinh tế. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt trên 470 tỷ USD, tăng khoảng 16% so với năm 2024; tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu cả năm đạt 930 tỷ USD, tăng 18,2%.

Bộ Công Thương cũng cho biết Việt Nam đã gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có quy mô xuất khẩu lớn nhất thế giới từ năm 2023 và đến cuối năm 2025 đứng khoảng thứ 15 toàn cầu về quy mô xuất nhập khẩu.

Ngay trong quý I-2026, đà tăng xuất khẩu vẫn được duy trì ở nhiều thị trường lớn. Tại họp báo thường kỳ quý I-2026, Bộ Công Thương cho biết xuất khẩu sang Mỹ tăng 24,3%, sang Trung Quốc tăng 26,4%, sang Hồng Kông (Trung Quốc) tăng 47,4%. Những con số này cho thấy, độ mở lớn của nền kinh tế và khả năng tận dụng thị trường của doanh nghiệp Việt Nam.

Tuy nhiên, chính quy mô và tốc độ tăng trưởng xuất khẩu cao cũng khiến hàng hóa Việt Nam ngày càng chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ các đối tác thương mại.

Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), tính đến nay, hàng xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 300 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 25 thị trường; riêng năm 2025, có 23 vụ việc điều tra từ 12 thị trường nhắm vào hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam.

Đây là chỉ dấu rất rõ cho thấy môi trường thương mại quốc tế đang trở nên khắt khe hơn, trong đó các vấn đề liên quan đến xuất xứ, chống lẩn tránh và chuỗi cung ứng ngày càng bị soi xét kỹ.

Đáng chú ý, đầu tháng 4-2026, Cục Phòng vệ thương mại đã công bố danh sách cảnh báo 5 nhóm hàng với 29 sản phẩm có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp tại các thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam.

Điều này cho thấy nguy cơ không còn nằm ở từng vụ việc đơn lẻ, mà đã trở thành một sức ép có tính hệ thống đối với nhiều ngành hàng xuất khẩu.

Gian lận xuất xứ và những hệ lụy hiện hữu

Trong điều kiện cạnh tranh thương mại quốc tế ngày càng gay gắt, gian lận xuất xứ hàng hóa không chỉ dừng ở việc khai sai nguồn gốc để hưởng ưu đãi thuế quan, mà còn gắn với hành vi chuyển tải bất hợp pháp, hợp thức hóa công đoạn gia công đơn giản để né thuế, hoặc lợi dụng Việt Nam như một điểm trung chuyển nhằm lẩn tránh các biện pháp phòng vệ thương mại mà nước nhập khẩu đang áp dụng với nước thứ ba.

Bộ Công Thương cảnh báo những hành vi này không chỉ làm thất thu ngân sách, mà còn có thể dẫn đến điều tra, xử phạt, gián đoạn chuỗi cung ứng và mất thị trường xuất khẩu.

Thực tiễn gần đây cho thấy rủi ro ấy là rất cụ thể. Ngày 2-4-2026, Bộ Công Thương áp dụng biện pháp chống lẩn tránh phòng vệ thương mại tạm thời đối với một số sản phẩm thép cán nóng có xuất xứ từ Trung Quốc.

Kết quả điều tra sơ bộ cho thấy, có hành vi lẩn tránh thông qua việc thay đổi không đáng kể hàng hóa bị áp dụng biện pháp chống bán phá giá; đồng thời, lượng hàng nhập khẩu bị điều tra gia tăng nhanh, làm suy giảm hiệu quả của biện pháp phòng vệ thương mại đang áp dụng và gây thiệt hại cho ngành sản xuất trong nước.

Ở chiều xuất khẩu, các vụ việc đối với hàng Việt Nam tại nước ngoài cũng ngày càng phức tạp hơn. Tháng 12-2025, Mỹ khởi xướng điều tra chống lẩn tránh thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với bánh xe bằng thép 22,5 - 24,5 inch nhập khẩu từ Việt Nam.

Theo thông tin do Bộ Công Thương công bố, nguyên đơn Mỹ cáo buộc sản phẩm hoàn thiện tại Việt Nam sử dụng thép cán nóng có nguồn gốc từ Trung Quốc; đáng chú ý, lượng nhập khẩu thép cán nóng vào Việt Nam - nguyên liệu đầu vào chính của sản phẩm này - đã tăng 291% từ năm 2017 đến năm 2023.

Đây là một ví dụ điển hình cho thấy nếu không kiểm soát chặt xuất xứ và chuỗi cung ứng đầu vào, doanh nghiệp Việt Nam rất dễ rơi vào thế bị điều tra hoặc “vạ lây” từ căng thẳng thương mại giữa các nền kinh tế lớn.

Không chỉ thép, nhiều ngành hàng khác của Việt Nam cũng đang đứng trước sức ép ngày càng lớn. Bản tin cảnh báo sớm và các thông báo của Bộ Công Thương thời gian gần đây liên tục nhắc đến nguy cơ điều tra, áp thuế hoặc gia hạn biện pháp phòng vệ thương mại đối với các sản phẩm thép, đường, giấy, đồ gỗ, nông sản, thủy sản...

Trong Bản tin số 10-2026, Bộ Công Thương cho biết Mỹ áp thuế chống bán phá giá sơ bộ gần 131% với một sản phẩm thép Việt Nam; trong khi nhiều quốc gia tiếp tục gia hạn hoặc áp dụng mới các biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa có xuất xứ từ Trung Quốc, qua đó làm gia tăng nguy cơ điều tra chống lẩn tránh với hàng hóa có liên quan đến Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực.

Điều đáng lưu ý là xu hướng điều tra hiện nay không chỉ nhằm vào sản phẩm cuối cùng, mà còn đi sâu vào nguồn gốc nguyên liệu, tỷ lệ giá trị gia tăng, mức độ chuyển đổi mã số hàng hóa và thực chất của công đoạn gia công tại nước xuất khẩu.

Vì vậy, nếu doanh nghiệp chỉ chú ý đến đầu ra mà xem nhẹ quản trị hồ sơ nguyên liệu, chứng từ, quy trình sản xuất và tiêu chí xuất xứ thì nguy cơ bị áp dụng biện pháp thương mại bất lợi là rất lớn. Bộ Công Thương nhấn mạnh rằng chỉ một sai sót nhỏ trong xác định tiêu chí xuất xứ, chứng từ nguyên liệu hay quy trình sản xuất cũng có thể dẫn tới truy thu thuế, áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại, thậm chí mất thị trường xuất khẩu.

Kiểm soát xuất xứ để xuất khẩu bền vững

Từ thực tiễn trên có thể thấy, gian lận xuất xứ và lẩn tránh phòng vệ thương mại không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật thương mại, mà còn là thách thức đối với định hướng xuất khẩu bền vững của Việt Nam.

Nếu không được kiểm soát hiệu quả, hệ quả không chỉ dừng ở một vài doanh nghiệp bị điều tra, mà có thể lan sang cả ngành hàng, làm suy giảm uy tín “Made in Vietnam”, ảnh hưởng tới khả năng tận dụng ưu đãi các hiệp định thương mại tự do (FTA), thậm chí tác động ngược trở lại đến môi trường đầu tư và chiến lược tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Việt Nam.

Trước yêu cầu đó, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và công cụ quản lý về xuất xứ. Việc Bộ Công Thương ban hành Thông tư số 40/2025/TT-BCT, có hiệu lực từ ngày 1-7-2025, quy định về cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa và chấp thuận bằng văn bản cho thương nhân tự chứng nhận xuất xứ, là một bước đi quan trọng.

Đến tháng 4-2026, Bộ Công Thương tiếp tục công bố sửa đổi, bổ sung 36 thủ tục hành chính, chủ yếu liên quan đến cấp các loại C/O ưu đãi và không ưu đãi theo các FTA. Các động thái này cho thấy yêu cầu vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa siết chặt tính chính xác, minh bạch và khả năng truy xuất trong xác nhận xuất xứ hàng hóa.

Phải coi cảnh báo sớm và theo dõi nguy cơ phòng vệ thương mại là một bộ phận của quản trị xuất khẩu quốc gia. Việc Bộ Công Thương duy trì Bản tin Phòng vệ thương mại và Cảnh báo sớm hằng tuần là rất cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là phải chuyển thông tin cảnh báo thành hành động sớm ở từng hiệp hội, địa phương và doanh nghiệp.

Khi danh sách 29 sản phẩm thuộc 5 nhóm hàng đã được công bố, yêu cầu đặt ra không phải chỉ là “theo dõi”, mà là rà soát ngay cơ cấu nguyên liệu, hồ sơ xuất xứ, năng lực chứng minh tỷ lệ nội địa hóa và tính thực chất của công đoạn sản xuất trong nước.

Về phía doanh nghiệp, muốn xuất khẩu bền vững thì không thể chỉ dựa vào lợi thế chi phí hay gia công đơn giản. Cốt lõi vẫn là nâng tỷ lệ nội địa hóa, minh bạch chuỗi cung ứng, quản trị chứng từ bài bản và chủ động nắm vững quy tắc xuất xứ theo từng FTA.

Cùng với đó, cần chuyển từ tư duy “bị điều tra mới ứng phó” sang tư duy “phòng ngừa ngay từ đầu”, bởi trong bối cảnh các vụ việc phòng vệ thương mại ngày càng mở rộng phạm vi và phức tạp, mọi sai sót về xuất xứ đều có thể phải trả giá đắt bằng thị trường, đơn hàng và uy tín.

Có thể nói, bảo vệ xuất khẩu bền vững của Việt Nam trong giai đoạn tới không chỉ là mở thêm thị trường hay gia tăng kim ngạch, mà còn là giữ vững tính hợp pháp, minh bạch và độ tin cậy của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi thương mại toàn cầu.

Kiểm soát tốt xuất xứ hàng hóa, ngăn chặn gian lận và lẩn tránh phòng vệ thương mại, vì thế, không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật của một số cơ quan chức năng, mà phải trở thành yêu cầu chung của quản lý nhà nước, của hiệp hội ngành hàng và của từng doanh nghiệp xuất khẩu./.