Dữ liệu cá nhân - nút thắt của chủ quyền trên không gian mạng

Dữ liệu cá nhân và “chủ nghĩa tư bản giám sát”

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu cá nhân không chỉ dừng lại ở những thông tin định danh tĩnh như tên tuổi hay số căn cước, mà biến thành một dạng tài nguyên động đan xen và kết nối. Nó cấu thành từ những cú chạm vào màn hình, thời gian khi bạn dừng lại xem một bức ảnh hoặc video, hay cảm xúc được ẩn giấu trong ngôn từ và ký hiệu mà bạn sử dụng.

Nguồn dữ liệu đó chính là nguyên liệu cho cái gọi là “chủ nghĩa tư bản giám sát” (surveillance capitalism). Trong mô hình quản trị mới này, mọi trải nghiệm sống của chúng ta bị lưu trữ, phân tích và được trích xuất thành những hồ sơ tâm lý có khả năng đoán trước được hành vi người dùng, thông qua đó, các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech) cung cấp cho khách hàng của họ để qua đó nắm bắt nhu cầu và khả năng mua hàng của khách hàng, thậm chí thông qua các “thuật toán gợi ý” các công ty bán hàng còn có thể can thiệp để lái suy nghĩ và lựa chọn của khách hàng.

Điểm nghẽn của chủ quyền đối với dữ liệu cá nhân nằm chính ở khả năng thao túng này. Khi các thuật toán có thể định hình suy nghĩ và điều hướng lựa chọn của các công dân thông qua các tệp tin được cá nhân hóa, quyền tự quyết cá nhân sẽ bị lung lay tận gốc rễ. Nó vượt qua chủ quyền quốc gia để gây ảnh hưởng đến chính các công dân nước đó.

Một ví dụ nổi bật là vào năm 2018, công ty tư vấn chính trị Cambridge Analytica đã bí mật thu thập dữ liệu của khoảng 50 - 87 triệu người dùng Facebook thông qua một ứng dụng trắc nghiệm tính cách.

Họ đã không chỉ sử dụng dữ liệu đó để hiển thị quảng cáo như mục tiêu lúc đầu đề ra, mà còn dùng để xây dựng hồ sơ tâm lý cho từng cử tri, từ đó xác định được ai là người dễ bị tổn thương, ai đang lo lắng về việc làm, ai có xu hướng bài ngoại để tác động vào từng cá nhân khác nhau đó trong cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2016 hay trưng cầu dân ý Brexit dẫn đến làm sai lệch quyết định bỏ phiếu của các công dân này.

Khi vỡ lở, vụ việc khiến cả thế giới bàng hoàng, lần đầu tiên dữ liệu cá nhân nằm trong tay một thực thể tư nhân và không bị kiểm soát khiến nó điều hướng được cả một tiến trình chính trị quốc gia.

Biên giới vẫn còn đó, quân đội vẫn còn đó, nhưng tâm trí người dân và lá phiếu của họ đã không còn như trước: nó bị điều khiển bởi những thuật toán “rất không vô tư” từ một thực thể Big Tech nào đó từ bên kia biên giới. Dữ liệu cá nhân trở thành tử huyệt của chủ quyền quốc gia trên không gian mạng.

Nỗi lo về chủ quyền

Nguy cơ mất chủ quyền trên không gian mạng đối với tài nguyên dữ liệu cá nhân của công dân ở các nước là hiện hữu. Tuy nhiên, thế giới vẫn chưa thể thống nhất được nhận thức và hành động để đối phó với nguy cơ này. Điều đó thể hiện, trước hết, ở những mô hình quản trị rất khác nhau giữa các nước.

Mỹ kiên quyết yêu cầu dữ liệu phải được tự do luân chuyển không biên giới để thúc đẩy sự đổi mới của các tập đoàn công nghệ. Không gian mạng là một thị trường tự do, nơi nhà nước “càng ít can thiệp càng tốt”.

Tuy nhiên, điều này mâu thuẫn với “quyền tài phán ngoài lãnh thổ”: khi chính phủ Mỹ yêu cầu các công ty công nghệ nước này bàn giao dữ liệu người dùng ngay cả khi dữ liệu đó đang được lưu trữ tại máy chủ ở một quốc gia khác, thì thực chất quốc gia kia đã mất quyền kiểm soát dữ liệu của chính công dân mình chỉ vì để cho họ sử dụng dịch vụ của các Big Tech Mỹ.

Trung Quốc coi chủ quyền mạng là tuyệt đối. Không gian mạng được coi là “lãnh thổ số” của quốc gia, cần được bảo vệ bằng một “biên giới số”. Với lập luận đó, Trung Quốc buộc mọi dữ liệu cá nhân phải được lưu trữ trên các máy chủ đặt trong nước và chịu sự kiểm soát trực tiếp của nhà nước.

Nằm giữa 2 thái cực đó là mô hình của châu Âu (EU), nơi quyền riêng tư được coi là một quyền con người không thể xâm phạm và là một phần nhân phẩm của cá nhân. Tuy nhiên, mô hình này lại tạo ra cái gọi là “hiệu ứng Brussels” - một dạng quyền lực mềm thông qua việc nắm giữ các tiêu chuẩn.

Nó tạo ra những rào cản pháp lý và kỹ thuật khắt khe đến mức các công ty và quốc gia đang phát triển buộc phải tuân thủ nếu muốn gia nhập thị trường đó. Điều này vô hình trung tạo ra một “điểm nghẽn” mới: chủ quyền của các nước nhỏ bị chi phối bởi các tiêu chuẩn bảo hộ do EU thiết lập.

Sự bất nhất giữa 3 mô hình nói trên khiến dữ liệu cá nhân bị mắc kẹt. Khi mỗi cường quốc cố gắng áp đặt luật chơi của mình lên không gian mạng, các quốc gia yếu thế buộc phải nhượng lại dữ liệu các công dân mình cho các gã khổng lồ công nghệ nước lớn, hoặc đóng cửa biên giới số, hoặc phải nhập khẩu các tiêu chuẩn pháp lý mà đa phần không phù hợp với quốc gia đó.

Bên cạnh đó, dữ liệu cá nhân cần “nhà” để lưu trú (máy chủ) và “đường” để dịch chuyển (cáp quang). Nếu “nhà” và “đường” đều phụ thuộc vào nước ngoài, dữ liệu cá nhân của một nước sẽ trở thành nạn nhân của “thực dân số”.

Thực tế cho thấy các nước yếu thế hơn về công nghệ đang là nơi cung cấp nguyên liệu thô - mỏ dữ liệu hành vi với trữ lượng khổng lồ của người dân thông qua các dịch vụ miễn phí mà các Big Tech đang khuyến khích họ sử dụng.

Nguyên liệu thô đó được tải về các đế chế thông tin ở Bắc Bán cầu để huấn luyện các thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI) phức tạp và tạo ra các sản phẩm công nghệ cao. Sau đó, các đế chế này lại bán ngược các sản phẩm tạo ra về chính các nước Nam bán cầu với giá rất cao.

Kết quả là Nam Bán cầu nghèo lại hoàn nghèo trong vòng tròn lặp đi lặp lại: mất tài nguyên dữ liệu và năng lực tự chủ, rồi phải trả tiền để sử dụng trí tuệ được nhào nặn từ chính thông tin của mình.

Đó là chưa kể họ bị chặn nguồn cung chip bán dẫn, tiếp cận đám mây, máy chủ nước ngoài và các trung tâm có năng lực tính toán lớn, nên khó thoát khỏi phận “thuộc địa số”.

Khơi thông điểm nghẽn

Dữ liệu cá nhân là mỏ nguyên liệu thô khổng lồ trên không gian mạng, nhưng cũng là điểm nghẽn lớn nhất ngăn cản các quốc gia đạt được chủ quyền thực sự trên không gian đó. Để khơi thông điểm nghẽn này là một bài toán không hề đơn giản.

Các nước châu Âu, thông qua mô hình “EuroStack”, đang tập trung xây dựng năng lực tự chủ thông qua hạ tầng đám mây có chủ quyền, các nhà máy trí tuệ nhân tạo xanh và mở nhằm khơi thông điểm nghẽn bằng cách giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp đám mây Big Tech ngoại bang và bảo vệ quyền dữ liệu như một phần của phẩm giá con người.

Ấn Độ, với mô hình “India Stack”, tập trung kiến thiết hạ tầng công cộng kỹ thuật số cho các nước đang phát triển. Về phần mình, họ sử dụng phần mềm mã nguồn mở và hệ thống định danh/thanh toán nội địa để tự chủ trong việc cung cấp dịch vụ công mà không cần phải dựa vào các nền tảng Big Tech nước ngoài.

Đề xuất “Digital Bandung” do một nhóm nhà khoa học nêu ra kêu gọi các nước đang phát triển hợp tác khu vực để xây dựng các bộ dữ liệu huấn luyện trí tuệ nhân tạo riêng, phản ánh đúng văn hóa bản địa, chứ không phụ thuộc vào thuật toán của các Big Tech nước ngoài.

Theo nhiều chuyên gia, lời giải cho bài toán khơi thông điểm nghẽn dữ liệu cá nhân trên không gian mạng nằm ở một giải pháp tổng thể bao gồm các nét chính:

Một là, xây dựng luật chơi công bằng, lấy con người làm trung tâm, cùng các biện pháp thuế kỹ thuật số để bảo đảm giá trị kinh tế từ dữ liệu cá nhân được tái đầu tư vào hạ tầng quốc gia thay vì chảy vào túi tư bản nước ngoài;

Hai là, phát triển năng lượng công nghệ quốc gia, đầu tư trọng điểm vào hạ tầng máy chủ trung tâm và dịch vụ đám mây nội địa, khuyến khích sử dụng mã nguồn mở và xây dựng hệ sinh thái thanh toán, định danh số riêng;

Ba là, đào tạo nhân lực STEM chiến lược để có lực lượng lao động đủ trình độ, làm chủ mã nguồn và vận hành các hệ thống an ninh mạng phức tạp làm thành trì trước các cuộc tấn công hay áp lực công nghệ từ bên ngoài. Vấn đề xóa bất bình đẳng công nghệ đang trở thành trọng tâm để khơi thông điểm nghẽn nan giải này./.