Đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị trong kỷ nguyên mới
Sau gần 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam phát triển mạnh mẽ, tuy nhiên cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Yêu cầu đặt ra hiện nay không còn chỉ là xây dựng thêm nhiều đô thị hay công trình mới, mà quan trọng hơn là phải đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị.
Sau hơn 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam phát triển mạnh mẽ, tuy nhiên cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Yêu cầu đặt ra hiện nay không còn chỉ là xây dựng thêm nhiều đô thị hay công trình mới, mà quan trọng hơn là phải đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị.
.jpg)
Đô thị là trung tâm phát triển kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo; là nơi tập trung dân cư, nguồn lực, kết cấu hạ tầng và các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ.
Chất lượng phát triển đô thị không chỉ quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng sống của nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước.
Sau gần 40 năm đổi mới, hệ thống đô thị Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ, từng bước trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa cũng bộc lộ nhiều hạn chế: chất lượng quy hoạch ở một số nơi chưa cao; đầu tư còn theo từng dự án riêng lẻ; kết cấu hạ tầng thiếu đồng bộ; sử dụng đất chưa hiệu quả; tình trạng quy hoạch treo, dự án treo kéo dài; trong khi có nơi lại đầu tư theo phong trào, gây mất cân đối cung - cầu và lãng phí nguồn lực xã hội.
Đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị không chỉ là đổi mới phương thức quản lý nhà nước mà trước hết là đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ quản lý hoạt động đầu tư xây dựng sang quản lý toàn bộ quá trình phát triển đô thị, lấy chất lượng đô thị, chất lượng sống của nhân dân và hiệu quả sử dụng các nguồn lực làm mục tiêu xuyên suốt.
Trịnh Đình Dũng
Thực tiễn đó cho thấy, yêu cầu đặt ra hiện nay không còn chỉ là xây dựng thêm nhiều đô thị hay công trình mới, mà quan trọng hơn là phải đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị.
Đây không chỉ là đổi mới phương thức quản lý nhà nước mà trước hết là đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ quản lý hoạt động đầu tư xây dựng sang quản lý toàn bộ quá trình phát triển đô thị, lấy chất lượng đô thị, chất lượng sống của nhân dân và hiệu quả sử dụng các nguồn lực làm mục tiêu xuyên suốt.
Đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững trên nền tảng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Đảng ta luôn xác định phát triển hệ thống đô thị đồng bộ, hiện đại và bền vững là một trong những nhiệm vụ quan trọng của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển; nâng cao chất lượng công tác quy hoạch; sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai; phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng và đổi mới phương thức quản lý.
Đó vừa là yêu cầu trước mắt, vừa là định hướng chiến lược lâu dài, đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức quản lý phát triển đô thị, để hệ thống đô thị Việt Nam thực sự trở thành động lực tăng trưởng, trung tâm đổi mới sáng tạo và là động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Đổi mới tư duy quản lý trước hết phải đổi mới phương thức tổ chức phát triển đô thị. Quản lý theo từng dự án đầu tư không còn phù hợp với yêu cầu phát triển đô thị hiện đại, bởi mỗi dự án chỉ giải quyết một phần nhu cầu phát triển, trong khi hệ thống kết cấu hạ tầng và không gian đô thị luôn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
Vì vậy, khu vực phát triển đô thị phải trở thành đơn vị cơ bản để tổ chức phát triển và quản lý đô thị. Trên cơ sở quy hoạch, cần xác định các khu vực phát triển mới, mở rộng, cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, bảo tồn và các khu vực có chức năng chuyên biệt; đồng thời xác định quy mô dân số, cơ cấu sử dụng đất, yêu cầu phát triển kết cấu hạ tầng và định hướng phát triển của từng khu vực.
Trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Hiện nay không còn tổ chức chính quyền thành phố thuộc tỉnh; các phường là đơn vị hành chính đô thị trực thuộc tỉnh, trong khi nhiều thị trấn trước đây được sáp nhập vào xã nên trong nhiều xã cũng tồn tại các khu vực đô thị.
Khu vực phát triển đô thị được xác định theo quy hoạch và yêu cầu phát triển, không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Một khu vực phát triển đô thị có thể nằm trong phạm vi một xã, một phường hoặc bao gồm nhiều xã, nhiều phường khác nhau.
Trịnh Đình Dũng
Tuy nhiên, khu vực phát triển đô thị được xác định theo quy hoạch và yêu cầu phát triển, không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Một khu vực phát triển đô thị có thể nằm trong phạm vi một xã, một phường hoặc bao gồm nhiều xã, nhiều phường khác nhau.
Vì vậy, quản lý phát triển đô thị phải được tổ chức theo khu vực phát triển đô thị thay vì chỉ theo địa giới hành chính, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý không gian, đầu tư kết cấu hạ tầng và tổ chức thực hiện quy hoạch.
Đây là điều kiện quan trọng để điều phối thống nhất quá trình đầu tư, khắc phục tình trạng phát triển manh mún, dàn trải; sử dụng hiệu quả đất đai và các nguồn lực, đồng thời tạo nền tảng phát triển các mô hình đô thị hiện đại như đô thị xanh, đô thị thông minh, đô thị theo định hướng giao thông công cộng và đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu.
Nếu khu vực phát triển đô thị là không gian để tổ chức phát triển thì quy hoạch và kế hoạch là 2 công cụ để Nhà nước quản lý và điều tiết quá trình phát triển đô thị.
Quy hoạch là công cụ định hướng phát triển dài hạn, xác định mô hình phát triển, cơ cấu sử dụng đất, phân bố dân cư, hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và tổ chức không gian đô thị. Quy hoạch trả lời câu hỏi đô thị sẽ phát triển như thế nào và phát triển ở đâu?
Kế hoạch phát triển đô thị là công cụ tổ chức thực hiện quy hoạch theo từng giai đoạn. Kế hoạch phải xác định phát triển khi nào, khu vực nào được ưu tiên, đầu tư công trình gì trước, huy động nguồn lực ra sao và tiến độ thực hiện như thế nào, bảo đảm phù hợp với khả năng huy động nguồn lực, khả năng hấp thụ của nền kinh tế và nhu cầu thực của thị trường. Nếu quy hoạch quyết định không gian phát triển thì kế hoạch quyết định trình tự, thời điểm và nhịp độ phát triển.
Ở nhiều địa phương, quy hoạch đã được phê duyệt nhưng chậm triển khai hoặc không được thực hiện theo kế hoạch, dẫn đến tình trạng quy hoạch treo, dự án treo kéo dài, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, hạn chế khai thác hiệu quả đất đai và gây lãng phí nguồn lực xã hội.
Trịnh Đình Dũng
Thực tiễn cho thấy, ở nhiều địa phương, quy hoạch đã được phê duyệt nhưng chậm triển khai hoặc không được thực hiện theo kế hoạch, dẫn đến tình trạng quy hoạch treo, dự án treo kéo dài, làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, hạn chế khai thác hiệu quả đất đai và gây lãng phí nguồn lực xã hội.
Ở chiều ngược lại, cũng có địa phương sau khi quy hoạch được phê duyệt đã đồng loạt giao đất, giao dự án và triển khai đầu tư trên diện rộng mà chưa đánh giá đầy đủ nhu cầu thực của thị trường, khả năng hấp thụ của nền kinh tế và khả năng thanh toán của người dân.
Hệ quả là dư thừa nguồn cung, lệch pha cung - cầu, hình thành những khu đô thị hoặc khu nhà ở đã đầu tư nhưng ít người sử dụng, gây lãng phí lớn về đất đai, vốn đầu tư và hệ thống kết cấu hạ tầng.
Hai hiện tượng tưởng như trái ngược nhưng đều có chung nguyên nhân là thiếu kế hoạch phát triển đô thị. Vì vậy, ngay sau khi quy hoạch được phê duyệt, phải xây dựng kế hoạch phát triển theo từng giai đoạn; xác định rõ khu vực ưu tiên đầu tư, danh mục dự án, nhu cầu vốn, nguồn lực thực hiện và tiến độ triển khai.
Phát triển đô thị phải phù hợp với khả năng huy động nguồn lực và khả năng thanh toán của nền kinh tế; không đầu tư theo phong trào, không chạy theo tăng trưởng nóng của thị trường bất động sản; bảo đảm cân đối cung - cầu, sử dụng hiệu quả đất đai và các nguồn lực của quốc gia.
Phát triển đô thị bền vững đòi hỏi sự đồng bộ giữa quy hoạch không gian, đầu tư kết cấu hạ tầng và phát triển các công trình xây dựng. Hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội phải được đầu tư đi trước hoặc đồng thời với phát triển nhà ở và các công trình dịch vụ, không để dân số tăng nhanh hơn khả năng đáp ứng của hạ tầng.
Việc đầu tư phải được xem xét trên phạm vi toàn khu vực phát triển đô thị, bảo đảm kết nối đồng bộ về giao thông, cấp điện, cấp nước, thoát nước, cây xanh, trường học, cơ sở y tế và các công trình công cộng.
Mọi điều chỉnh quy hoạch hoặc điều chỉnh dự án đều phải đặt lợi ích chung của khu vực và của toàn đô thị lên hàng đầu; không vì lợi ích cục bộ mà làm quá tải hạ tầng hoặc phá vỡ định hướng phát triển đã được xác định.
Quản lý phát triển đô thị phải bao quát toàn bộ quá trình từ quy hoạch, lập kế hoạch, chuẩn bị đầu tư, xây dựng, quản lý vận hành đến cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị.
Chủ đầu tư không chỉ chịu trách nhiệm về chất lượng công trình mà còn phải có trách nhiệm đối với chất lượng không gian đô thị, sự kết nối hạ tầng và môi trường sống của người dân.
Nhà ở là bộ phận quan trọng của phát triển đô thị, nhưng phải được phát triển trong tổng thể quy hoạch và kế hoạch phát triển đô thị. Ngay từ khâu quy hoạch, cần bố trí quỹ đất hợp lý để phát triển đồng bộ các loại hình nhà ở gắn với kết cấu hạ tầng và cơ cấu dân cư.
Trong đó, nhà ở cho thuê cần ưu tiên đáp ứng nhu cầu của công nhân, người lao động, người trẻ, chuyên gia, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và những người chưa có điều kiện mua nhà; góp phần thúc đẩy dịch chuyển lao động và phát triển thị trường bất động sản ổn định.
Nhà ở chính sách tập trung cho người có công với cách mạng, hộ nghèo, hộ cận nghèo, các đối tượng bảo trợ xã hội và những nhóm đặc thù theo quy định của Nhà nước.
Việc phát triển nhà ở thương mại, nhà ở công vụ và các loại hình nhà ở khác phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch phát triển đô thị và được đầu tư đồng bộ với kết cấu hạ tầng, góp phần xây dựng thị trường bất động sản phát triển cân đối, ổn định và bền vững.
Những quan điểm đổi mới nêu trên chỉ có thể đi vào cuộc sống khi được thể chế hóa đầy đủ bằng hệ thống pháp luật đồng bộ và tổ chức thực hiện thống nhất.
Đây cũng là yêu cầu mà Đảng và đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh, coi hoàn thiện thể chế là “đột phá của đột phá”, tạo động lực giải phóng và phát huy mọi nguồn lực cho phát triển đất nước.
Theo đó, cần nghiên cứu xây dựng Luật Quản lý phát triển đô thị nhằm điều chỉnh thống nhất toàn bộ quá trình phát triển đô thị, từ quy hoạch, kế hoạch phát triển, xác định khu vực phát triển đô thị, đầu tư kết cấu hạ tầng, phát triển nhà ở, quản lý xây dựng đến quản lý vận hành, cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị; đồng thời bảo đảm sự thống nhất với pháp luật về quy hoạch, đất đai, đầu tư, xây dựng, nhà ở và kinh doanh bất động sản.
Sở xây dựng cần là cơ quan đầu mối giúp ủy ban nhân dân cấp tỉnh thống nhất quản lý phát triển đô thị; chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện quy hoạch và kế hoạch phát triển đô thị; hướng dẫn, kiểm tra, điều phối và giám sát quá trình đầu tư xây dựng trong các khu vực phát triển đô thị.
Trịnh Đình Dũng
Trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, việc quản lý phát triển đô thị cần được thực hiện thống nhất trên phạm vi toàn tỉnh/ thành phố.
Do khu vực phát triển đô thị được xác định theo quy hoạch, không phụ thuộc địa giới hành chính và có thể bao gồm nhiều xã, nhiều phường nên cần có một cơ chế điều phối thống nhất để tổ chức thực hiện quy hoạch và kế hoạch phát triển đô thị.
Theo đó, sở xây dựng cần là cơ quan đầu mối giúp ủy ban nhân dân cấp tỉnh thống nhất quản lý phát triển đô thị; chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện quy hoạch và kế hoạch phát triển đô thị; hướng dẫn, kiểm tra, điều phối và giám sát quá trình đầu tư xây dựng trong các khu vực phát triển đô thị.
Đối với từng khu vực phát triển đô thị, căn cứ quy mô và tính chất của khu vực, sở xây dựng có thể trực tiếp quản lý; giao ban quản lý dự án đầu tư xây dựng hoặc đặt hàng, thuê đơn vị tư vấn, đơn vị sự nghiệp công lập có đủ năng lực thực hiện nhiệm vụ quản lý và điều phối.
Đối với các khu vực bảo tồn, cải tạo, chỉnh trang hoặc có yêu cầu cao về kiến trúc, cảnh quan, cần giao một kiến trúc sư hoặc kỹ sư có năng lực, kinh nghiệm làm đầu mối điều phối quá trình đầu tư xây dựng theo quy hoạch được duyệt như vai trò của kiến trúc sư trưởng.
Các tổ chức, cá nhân được giao nhiệm vụ không làm phát sinh thêm cấp quản lý hành chính mà thực hiện chức năng chuyên môn, giúp sở xây dựng điều phối đầu tư kết cấu hạ tầng, quản lý việc triển khai các dự án, bảo đảm sự thống nhất về không gian kiến trúc, kết nối hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và sử dụng hiệu quả đất đai trong toàn khu vực phát triển đô thị.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số; xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về quy hoạch, đất đai, kết cấu hạ tầng, dân cư và thị trường bất động sản; nâng cao chất lượng dự báo, tăng cường công khai, minh bạch và hiện đại hóa công tác quản lý phát triển đô thị.
Đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Cốt lõi của sự đổi mới là chuyển từ quản lý đầu tư xây dựng sang quản lý toàn bộ quá trình phát triển đô thị; từ quản lý theo từng dự án sang quản lý theo khu vực phát triển đô thị; từ phát triển đơn lẻ sang phát triển theo quy hoạch và có kế hoạch.
Trịnh Đình Dũng
Đổi mới tư duy quản lý phát triển đô thị là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Cốt lõi của sự đổi mới là chuyển từ quản lý đầu tư xây dựng sang quản lý toàn bộ quá trình phát triển đô thị; từ quản lý theo từng dự án sang quản lý theo khu vực phát triển đô thị; từ phát triển đơn lẻ sang phát triển theo quy hoạch và có kế hoạch.
Muốn thực hiện được mục tiêu đó, cần đồng thời đổi mới tư duy phát triển, hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tổ chức quản lý và nâng cao năng lực thực thi.
Trong đó, khu vực phát triển đô thị phải trở thành đơn vị cơ bản để tổ chức phát triển và quản lý; quy hoạch và kế hoạch phải là 2 công cụ thống nhất điều tiết quá trình phát triển; Nhà nước giữ vai trò định hướng, điều phối và kiểm soát quá trình phát triển đô thị.
Thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng và chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quy hoạch, sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai, phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng và đổi mới phương thức quản lý sẽ tạo nền tảng xây dựng hệ thống đô thị Việt Nam phát triển văn minh, hiện đại, xanh, thông minh, giàu bản sắc; góp phần sử dụng hiệu quả các nguồn lực, nâng cao chất lượng sống của nhân dân và thực hiện mục tiêu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới./.
- Nội dung: Trịnh Đình Dũng
- Đồ họa và trình bày: Thanh Hải
