E-magazine

Độ tin cậy và sức thuyết phục của báo chí Việt Nam trong kỷ nguyên số

Hồ Quang Lợi - Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam • 25/06/2026 20:10

Giới báo chí cả nước đang thảo luận sôi nổi để quán triệt và thực hiện những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài viết Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam...

Hồ Quang Lợi - Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam

Giới báo chí cả nước đang thảo luận sôi nổi để quán triệt và thực hiện những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài viết Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mạng xã hội và các nền tảng số đang làm thay đổi sâu sắc môi trường truyền thông, bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu rất mới về vai trò và sứ mệnh của báo chí Việt Nam.

Một trong những nội dung sâu sắc nhất mà bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh là báo chí mang sứ mệnh kiến tạo niềm tin xã hội.

Sự xuất hiện của truyền thông xã hội đã làm thay đổi “luật chơi”, công chúng hiện nay đã có thêm những sự lựa chọn mới. Đã từng có những dự báo không tươi sáng về vai trò và tương lai của báo chí trong thời đại số. Người ta lo lắng rằng với sự phát triển của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI), báo chí đang dần giảm vai trò, thậm chí có những lời cảnh báo là đến một lúc nào đó báo in sẽ cáo chung.

Thật sự, báo chí đang đứng trước những cơ hội rất lớn, nhưng đồng thời cũng đang phải đối mặt với những thách thức hết sức gay gắt. Mạng xã hội đang lấn át môi trường, mảnh đất sống của báo chí. Từ đó dẫn đến tình trạng công chúng tiếp cận thông tin trên mạng xã hội trước khi đến với báo chí. Thậm chí không ít người có thói quen đọc thông tin trên mạng xã hội mà quên mất phải tìm thông tin trên báo chí.

Trong môi trường truyền thông mới, cái được gọi là “phi tin tức” đang trở thành làn sóng mới. Tin giả đang trở thành nỗi khiếp đảm. Tin giả tác động rất lớn đến tâm lý, niềm tin của công chúng. Tin giả đang được ví như một dịch bệnh và mạng xã hội là môi trường thuận lợi để chúng lan truyền rất nhanh. Thông tin trên mạng xã hội đang rơi vào tình trạng “thực, giả lẫn lộn”, cái tốt cũng lan truyền nhanh và cái xấu cũng lây lan một cách chóng mặt.

Mạng xã hội có tiện ích, có xây đắp, nhưng cũng có hủy hoại, tàn phá. Mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, đem lại cơ hội lớn cho báo chí nhưng cũng có tác động tiêu cực đến hoạt động báo chí. Một thông tin không chính xác, bịa đặt trên mạng xã hội có thể đốt nóng dư luận xã hội do báo chí không kịp thời đưa ra những thông tin chính xác để phản bác, thậm chí có lúc báo chí còn tiếp tay cho tin giả bằng việc thiếu kiểm chứng, thiếu trách nhiệm của nhà báo...

“

Báo chí có trách nhiệm to lớn là kiến tạo niềm tin xã hội. Kiến tạo niềm tin bằng sự khách quan, trung thực, tôn trọng sự thật. Kiến tạo niềm tin bằng trách nhiệm xã hội, tính chuyên nghiệp và đạo đức nghề nghiệp trong sáng của người làm báo. Kiến tạo niềm tin bằng khả năng giải thích những vấn đề phức tạp một cách khách quan, khoa học. Kiến tạo niềm tin bằng những kiến giải đầy tinh thần xây dựng.

Trong bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, người dân tìm đến báo chí là tìm đến sự tin cậy. Như vậy, báo chí có trách nhiệm to lớn là kiến tạo niềm tin xã hội. Kiến tạo niềm tin bằng sự khách quan, trung thực, tôn trọng sự thật. Kiến tạo niềm tin bằng trách nhiệm xã hội, tính chuyên nghiệp và đạo đức nghề nghiệp trong sáng của người làm báo. Kiến tạo niềm tin bằng khả năng giải thích những vấn đề phức tạp một cách khách quan, khoa học. Kiến tạo niềm tin bằng những kiến giải đầy tinh thần xây dựng.

Qua thực tiễn cầm bút và hoạt động báo chí, tôi nhận thấy phần thưởng quý giá nhất, thiêng liêng nhất đối với báo chí chính là niềm tin của nhân dân. Niềm tin của nhân dân tạo nên sức mạnh của báo chí. Đó là sức mạnh của sự thật, lẽ phải và công lý!

Người ta nói báo chí có quyền lực, nhưng quyền lực đó không phải do báo chí tự có mà do nhân dân tin vào báo chí, gửi gắm nơi báo chí. Mất niềm tin của nhân dân, báo chí tự ngắt mạch sống của mình!

Báo chí kiến tạo niềm tin xã hội bằng độ tin cậy và sức thuyết phục của sản phẩm báo chí trong thời đại số.

Trong bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có những gợi mở sâu sắc về việc đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số báo chí.

Chúng ta đang sống trong một thế giới quyết định bởi dữ liệu. Một trong những vấn đề “nóng” hiện nay chính là báo chí sử dụng AI như thế nào cho đúng đắn nhất, hiệu quả nhất. Nhiều cơ quan báo chí, nhiều nhà báo đang sử dụng AI để hỗ trợ khá hiệu quả công việc của mình. Hiện chưa có nhiều công cụ để phân biệt được đâu là nội dung do AI tạo ra và đâu là nội dung do con người làm ra.

Khi chưa hoàn thiện, AI có thể bịa đặt ra những thông tin sai lệch. Nhiều thông tin chưa kiểm chứng, lại được khuyếch đại bằng thuật toán có thể đánh lừa nhà báo. Nếu nhà báo không có khả năng kiểm định thì sản phẩm báo chí có thể gây hại cho xã hội. Lúc đó không thể “đổ lỗi” cho AI mà chính nhà báo phải chịu trách nhiệm về thông tin sai đó.

Giờ đây chúng ta chưa thể biết được đâu là giới hạn cuối cùng của AI. Dù siêu việt đến mấy, AI cũng chỉ như một cỗ máy lạnh lùng với các thuật toán. AI không có trái tim, không có tâm hồn, không có đạo đức, không thể cảm nhận được hết những rung cảm, những nhu cầu thực của trái tim và tâm hồn con người.

Cần cảnh báo nguy cơ khi sử dụng AI tràn lan, thiếu kiểm soát có thể dẫn tới “bệnh lười biếng” trong lao động báo chí, đưa ra xã hội những sản phẩm báo chí không đáng tin cậy.

Nếu nhà báo chỉ sử dụng AI mà không đi sâu vào thực tế cuộc sống, gắn với đời sống của người dân, của sản xuất, kinh doanh, thì các tác phẩm báo chí tạo ra sẽ không có hơi thở cuộc sống. Khi đó giá trị lao động đích thực của báo chí sẽ rất mờ nhạt. Đó không phải là đích đến của đổi mới sáng tạo trong báo chí. Đây chính là mặt trái của công nghệ một cách không đúng đắn.

Nếu chúng ta sử dụng AI theo cách bị động và bị lệ thuộc đến mức làm mờ nhạt và phủ nhận sức lao động sáng tạo thực chất của báo chí, đó chính là báo chí đang tự loại bỏ mình. Người làm báo cần biết rằng, không có thuật toán nào có thể thay thế được sự nhạy bén trong đánh giá và đạo đức của người làm báo. Nhà báo không nên chối bỏ AI nhưng cũng không nên thần thánh hóa AI.

Để báo chí đối mặt với thách thức trong thời đại kỹ thuật số, vấn đề không chỉ là có công nghệ mà đòi hỏi phải có những cây bút giỏi, những bài viết sâu, có chất lượng tương thích với công nghệ thời đại kỹ thuật số. Nghĩa là, lối làm báo truyền thống không hoàn toàn mất giá trị nhưng nó đòi hỏi phải được vận hành trong một điều kiện công nghệ mới.

Xu hướng báo chí đua nhau trong việc ai nhanh hơn không còn là lợi thế, mà lợi thế thuộc về ai bình luận hay hơn, sâu hơn, ai phân tích, kiến giải tốt hơn, ai dự báo chuẩn xác hơn. Những điều đó phải được thể hiện bằng các sản phẩm báo chí có chất lượng cao trên nền tảng công nghệ truyền thông hiện đại.

Mạng xã hội có khả năng nêu ra mọi vấn đề, nhưng câu trả lời chính xác, tin cậy và chân thực lại chính từ báo chí. Báo chí không thể thắng mạng xã hội bằng tốc độ đưa tin, nhưng báo chí sẽ vượt trội mạng xã hội bằng sự chính xác, chuẩn mực và trách nhiệm của người làm báo. Đạo đức nghề nghiệp là sự sống còn đối với báo chí. Độ tin cậy và sức thuyết phục là con đường sống của báo chí trong thời đại truyền thông kỹ thuật số.

Nội dung chính là “trái tim” của báo chí. Đây là yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của báo chí. Tuy nhiên, nếu chỉ có nội dung tốt vẫn chưa đủ mà báo chí phải sử dụng tốt công nghệ. Nội dung và công nghệ phải gắn bó chặt chẽ với nhau trong suốt quá trình thực hiện, sáng tạo một tác phẩm báo chí và trong cả quy trình làm báo. Nếu “nội dung là vua” thì “công nghệ là nữ hoàng”.

Khi có sự gắn kết chặt chẽ đó, một tác phẩm báo chí tốt về nội dung sẽ được công nghệ số lan tỏa mạnh mẽ đến công chúng. Không thể tìm lời giải đúng đắn cho mọi thách thức, khó khăn của báo chí hiện nay chỉ bằng công nghệ. Không được để sự hào nhoáng của công nghệ che đậy sự non kém, nông cạn, hời hợt của nội dung báo chí.

Đất nước đang bước vào một kỷ nguyên mới, chuyển động rất mạnh, rất sâu từ cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp. Nhiều vấn đề mới, vấn đề khó sẽ dần lộ diện trong thực tiễn mà có thể chưa có ngay giải pháp tháo gỡ.

Đây là lúc báo chí cần tập hợp được ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân; đặc biệt thu hút được ý kiến đóng góp chân thành, xây dựng của giới trí thức, các nhà khoa học, văn nghệ sĩ, các chuyên gia trong các lĩnh vực để tháo gỡ các điểm nghẽn, tăng sức đột phá, tạo động lực to lớn để phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Báo chí là tấm gương soi xã hội. Sự phát triển lành mạnh của báo chí là biểu hiện sáng rõ của một xã hội dân chủ. Có thể nói, trình độ dân chủ của xã hội thể hiện rõ ràng nhất qua báo chí. Hiệu quả to lớn, sức thuyết phục của báo chí luôn gắn liền với tinh thần phản biện xã hội.

Không thể có xã hội dân chủ thực sự nếu thiếu vắng tinh thần phản biện. Phản biện để xây dựng, phản biện để cùng hướng đến mục đích chung vì lợi ích của đất nước và nhân dân.

Phản biện để mở rộng không gian dân chủ trong xã hội, phản biện để khích lệ cái mới, phản biện để cảnh báo nguy cơ, rủi ro, bất cập, chống lộng quyền, ngăn chặn sai lầm. Báo chí chính là một kênh giám sát hữu hiệu để kiểm soát quyền lực. Mong đợi có thêm nhiều tác phẩm thể hiện mạnh mẽ hơn, sâu sắc hơn tinh thần này.

Tuy nhiên, khi thực hiện phản biện xã hội, báo chí cần tỉnh táo nhận biết những ý đồ xấu núp dưới danh nghĩa phản biện để gây xáo trộn nhân tâm, bất an tâm lý xã hội bằng những luận điệu sai trái, xấu độc được cài cắm rất tinh vi.

Báo chí cần hiện diện ở những nơi nóng bỏng nhất, phản ánh những chuyển động lớn của đất nước, đi sâu hơn vào thực tiễn, tăng tính phản biện, tìm lời giải cho những vấn đề cốt lõi của đời sống xã hội. Đó là những vấn đề nóng, những vấn đề mà xã hội đang quan tâm, đang trăn trở.

“

Không thể có xã hội dân chủ thực sự nếu thiếu vắng tinh thần phản biện. Phản biện để xây dựng, phản biện để cùng hướng đến mục đích chung vì lợi ích của đất nước và nhân dân. Phản biện để mở rộng không gian dân chủ trong xã hội, phản biện để khích lệ cái mới, phản biện để cảnh báo nguy cơ, rủi ro, bất cập, chống lộng quyền, ngăn chặn sai lầm. Báo chí chính là một kênh giám sát hữu hiệu để kiểm soát quyền lực. Mong đợi có thêm nhiều tác phẩm thể hiện mạnh mẽ hơn, sâu sắc hơn tinh thần này.

Về cuộc cách mạng về tinh gọn bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay, báo chí không chỉ tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước mà cần thực sự đi vào phần cốt lõi của quá trình cải cách: phản ánh những va đập từ thực tiễn, những khó khăn nảy sinh trong quá trình triển khai và cả yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cả tư duy và hành động hướng tới nền quản trị quốc gia hiệu lực và hiệu quả hơn.

Đây là một cuộc cải cách rất lớn, rất khó. Muốn thành công phải tạo được sự đồng thuận xã hội rất cao. Báo chí không né tránh những vấn đề phức tạp, nhạy cảm của quá trình cải cách mà đi sâu vào những câu chuyện rất cụ thể nhưng có ý nghĩa lớn đối với vận hành xã hội sau sắp xếp bộ máy: từ áp lực nâng cao năng lực cán bộ cơ sở, yêu cầu chuyển đổi số trong quản trị địa phương cho tới bài toán xử lý trụ sở dôi dư để tránh lãng phí nguồn lực công, việc thực hiện các “siêu dự án” tác động trực tiếp đến đời sống của người dân...

Đó còn là vấn đề bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc địa phương trong quá trình thay đổi địa giới hành chính - những vấn đề không dễ nhìn thấy, nếu chỉ tiếp cận ở góc độ quản lý hành chính đơn thuần. Có những vấn đề nếu báo chí không bám sâu vào thực tiễn thì sẽ khó nhìn thấy hết được.

Trong bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh đến tính nhân văn của báo chí. Nói đến báo chí là nói đến chức năng làm rõ sự thật, sứ mệnh bảo vệ lẽ phải và công lý. Tuy nhiên, khi bảo vệ lẽ phải và công lý, báo chí không chỉ có tính chiến đấu mà còn phải nêu cao tính nhân văn.

Cây bút ở trong tay những người làm báo chính trực thì mới đủ sức mạnh làm sáng tỏ sự thật, bảo vệ công lý và lẽ phải. Chính trực và nhân văn tạo nên vẻ đẹp của báo chí.

Tính cách mạng của báo chí Việt Nam thể hiện sáng ngời ở sức chiến đấu và tính nhân văn. Ca ngợi cái tốt, cái đẹp hay chống lại cái các ác, cái xấu, sứ mệnh của báo chí là làm cho niềm tin vào lẽ phải, vào công lý luôn là ánh sáng trong cuộc đời này. Đó là tính nhân văn cao cả của báo chí.

Xã hội dù hoa lệ đến mấy, nếu không có tình thương yêu con người thì cũng không thể là một xã hội hạnh phúc. Mỗi tác phẩm báo chí, vì thế, phải toát lên ánh sáng nhân văn. Tính chiến đấu và tính nhân văn của báo chí đan hòa vào nhau.

Lan toả điều tích cực, cái tốt, cái thiện là nhân văn. Đấu tranh với cái xấu, cái ác, tiêu cực cũng là nhân văn. Không để cái ác, cái xấu lộng hành cũng chính là nhân văn. Báo chí càng hiện đại càng phải nhân văn!

Chúng ta không thể phơi bày mọi thứ lên mặt báo bất chấp số phận của cá nhân và tập thể có liên quan. Có thể đằng sau mỗi bài báo là sinh mạng, là số phận của một con người hay một tập thể và sau đó nữa còn là bố mẹ, vợ con, người thân của họ. Càng đấu tranh vạch trần cái xấu, cái ác càng đòi hỏi tính nhân văn.

Để báo chí thực sự cách mạng như nghĩa rất đẹp của từ này, đòi hỏi nhà báo phải rất bản lĩnh, sáng tạo và kiên định với lý tưởng và giá trị cao đẹp của nghề báo mà mình đã theo đuổi và dấn thân, chuyên tâm kể những câu chuyện độc đáo bằng những cách thức lôi cuốn, dễ chịu. Không cần gây sốc mà vẫn hấp dẫn.

Thách thức là ở đó và thành công cũng là ở đó. Một nền báo chí nhân văn, thấu hiểu, trí tuệ với nhiều kiến giải vẫn luôn có chỗ đứng vững chắc trong lòng công chúng.

“

Đạo đức vừa là nền tảng, vừa là cốt lõi của hoạt động báo chí. Có những điều pháp luật không cấm nhưng đạo đức thì không cho phép. Kiến thức, thông tin ở trong đầu, và đạo đức phải ở trong tim mỗi người cầm bút thì mới có thể làm cho báo chí trở nên hữu ích, lan tỏa những điều tốt đẹp trong xã hội.

Yếu tố quan trọng tạo nên môi trường báo chí lành mạnh chính là sự tác nghiệp đúng đắn và chuẩn mực của các nhà báo. Giữ gìn phẩm giá, lòng tự trọng nghề nghiệp là một thử thách mà những người làm báo cần kiên tâm như một nguyên tắc tối thượng.

Trong quá trình tinh gọn, hàng loạt cơ quan báo chí trong đó có những tờ báo có bề dày hơn nửa thế kỷ hoặc đã sáp nhập, hoặc đã chấm dứt hoạt động. Vì thế sự lớn mạnh, tầm vóc của Báo chí Cách mạng Việt Nam hiện không đo bằng số lượng các cơ quan báo chí, số lượng người làm nghề mà chính bằng bản lĩnh, trí tuệ, đạo đức, sự tinh thông nghề nghiệp của đội ngũ những người làm báo; bằng đọ tin cây và sức thuyết phục, bằng hiệu quả to lớn của các tác phẩm báo chí đối với xã hội.

Tôi cho rằng, có 3 yếu tố cốt yếu đối với người làm báo trong kỷ nguyên số:

Thứ nhất, bản lĩnh chính trị của người làm báo luôn luôn phải được nêu cao. Bản lĩnh thể hiện trước hết ở thái độ đúng đắn đối với những vấn đề cấp thiết, nóng bỏng của cuộc sống. Mỗi cơ quan báo chí, mỗi người làm báo phải luôn xác định làm báo là phục vụ đất nước, phục vụ nhân dân, phục vụ cộng đồng.

Thứ hai, mỗi người làm báo phải luôn học tập, rèn luyện, trau dồi kiến thức, nâng cao trình độ nghiệp vụ để vừa làm nội dung tốt vừa làm công nghệ tốt.

Thứ ba, yếu tố mang tính cốt lõi đối với báo chí là phải nêu cao đạo đức nghề nghiệp. Đặc biệt trong thời đại truyền thông số, vấn đề đạo đức nghề nghiệp lại càng đòi hỏi nghiêm khắc hơn.

Trong những năm qua, một số cơ quan báo chí đã khá thành công trong thực hiện chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, nếu nhìn tổng thể cả nền báo chí, chuyển đổi số cũng như đổi mới sáng tạo chưa đạt mức cần thiết. Bản thân các cơ quan báo chí phải ý thức sâu sắc việc đổi mới sáng tạo là yếu tố sống còn. Đổi mới sáng tạo phải thể hiện ở cả 3 bình diện:

Một là, đổi mới sáng tạo từ chính năng lực của những người làm báo thể hiện qua chất lượng từng tác phẩm báo chí của mình.

Hai là, mỗi cơ quan báo chí phải tạo dựng được môi trường để thực hiện đổi mới sáng tạo một cách thuận tiện hơn, mạnh mẽ hơn, xây dựng tòa soạn theo hướng quản trị báo chí hiện đại trong thời đại số.

Ba là, để đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, báo chí cần sự hỗ trợ của Nhà nước. Cùng với việc giao nhiệm vụ thường xuyên, cần thúc đẩy việc đặt hàng báo chí, thực hiện các chiến dịch truyền thông, từ đó tạo ra các sản phẩm báo chí có tính chuyên biệt, phục vụ từng nhiệm vụ chính trị trong từng thời kỳ và các đối tượng công chúng khác nhau.

Đây cũng là một trong những giải pháp quan trọng để báo chí có thêm nguồn thu. Báo chí cần tận dụng tối đa những quy định pháp lý để thực hiện đa dạng kinh tế báo chí.

“

“Nhà báo” là một danh xưng đáng trân trọng, là sự trao truyền thiêng liêng và quý giá. Tài sản quý giá nhất mà các thế hệ đi trước trao truyền cho thế hệ hôm nay chính là ngọn lửa lý tưởng, tinh thần nhân văn, sự chính trực và lòng quả cảm.

“Nhà báo” là một danh xưng đáng trân trọng, là sự trao truyền thiêng liêng và quý giá. Tài sản quý giá nhất mà các thế hệ đi trước trao truyền cho thế hệ hôm nay chính là ngọn lửa lý tưởng, tinh thần nhân văn, sự chính trực và lòng quả cảm.

Đó vừa là truyền thống, cũng là nguồn năng lượng quý giá mà bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm như một lời hiệu triệu để đội ngũ những người làm báo tiếp tục viết tiếp những trang mới vẻ vang của Báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên mới./.