Dinokeng - nơi những dòng sông gặp gỡ thảo nguyên hoang dã

Dinokeng - nơi có những dòng sông

Dinokeng là tên gọi bắt nguồn từ ngôn ngữ của người baTswana và baPedi, những cư dân sinh sống lâu đời tại khu vực này. Mang ý nghĩa là “vùng đất của những dòng sông”, Dinokeng nằm trong lưu vực của 2 con sông chảy về phía sông Olifants và sông Limpopo, rồi tiếp tục đổ ra Ấn Độ Dương.

Trong văn hóa châu Phi, các nguồn sông mang ý nghĩa thiêng liêng và những nơi hợp lưu của chúng được tin là có khả năng chữa lành. Nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Gauteng, cách thủ đô hành chính Pretoria khoảng 40km, khu vực này có vị trí khá đặc biệt: không quá xa những đô thị đông đúc, nhưng lại mở ra một thế giới khác với những thảm cỏ rộng, bụi cây thấp, đường đất đỏ và các loài động vật hoang dã.

Với diện tích khoảng 21.000ha, Dinokeng được biết đến là khu bảo tồn Big Five (5 loài thú lớn) duy nhất của tỉnh Gauteng. Ý tưởng xây dựng Dinokeng xuất hiện từ năm 1995, quá trình quy hoạch tổng thể bắt đầu năm 2000.

Từ năm 2007, các loài động vật hoang dã được đưa vào khu vực, trong đó có nhiều loài thú móng guốc và những loài thú lớn đặc trưng của châu Phi. Đến năm 2011, khu bảo tồn chính thức mở cửa đón khách.

Dinokeng được hình thành trên cơ sở hợp tác giữa chính quyền tỉnh Gauteng và các chủ đất tư nhân. Thay vì để mỗi khu đất tồn tại biệt lập sau những hàng rào riêng, các chủ đất tham gia kết nối diện tích của mình thành một không gian bảo tồn rộng lớn hơn, tạo điều kiện cho động vật di chuyển trong môi trường sống tự nhiên.

Dinokeng, vì thế, gợi ra một cách tiếp cận đáng suy ngẫm: bảo tồn thiên nhiên không nhất thiết đối lập với phát triển kinh tế. Nếu được tổ chức phù hợp, việc giữ gìn môi trường sống của động vật hoang dã còn có thể mở ra cơ hội việc làm, phát triển du lịch và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

Theo dấu những loài thú lớn châu Phi

Đầu tháng 10, đất trời Nam Phi đang chuyển sang xuân, nhưng cảnh vật chưa xanh tươi như hình dung của tôi về mùa của vạn vật đâm chồi nảy lộc. Sau những tháng mùa đông khô hạn, thiên nhiên nơi đây dường như vẫn chưa hoàn toàn thức giấc.

Mùa xuân đã đến, nhưng dấu vết của mùa khô vẫn còn in đậm trên từng vạt cỏ úa vàng, từng tán cây thưa mỏng, thấp lúp xúp, những cành cây khẳng khiu vươn lên nền trời xanh ngắt.

Thi thoảng, một thân cây khô đen xì hiện ra, trơ trụi, cong queo, như dấu tích của một đám cháy đã qua. Chính vẻ xác xơ, hoang hoải ấy lại làm nên nét đặc trưng của rừng châu Phi, một vẻ đẹp hoang dã, khắc nghiệt mà đầy mê hoặc.

Ngồi trên chiếc xe địa hình chuyên dụng, có mái bạt che phía trên và ghế ngồi cao để quan sát động vật từ hai bên hông xe; không có cửa kính ngăn cách, chúng tôi bắt đầu hành trình xuyên rừng trên những lối đất nhỏ hẹp, mấp mô, có đoạn lầy lội khó đi.

Chiếc xe lao vút giữa những tán cây thưa thớt, gió lạnh tạt vào mặt, mang theo hơi thở của đất trời và mùi vị nguyên sơ của thiên nhiên hoang dã. Càng đi sâu vào khu bảo tồn, chúng tôi càng háo hức, hồi hộp, mắt không rời những khoảng cây bụi ven đường, mong chờ khoảnh khắc được tận mắt nhìn thấy những loài thú hoang dã trong môi trường sống tự nhiên của chúng.

Điện thoại gần như hoạt động hết công suất, chụp ảnh và quay phim bất kỳ con vật nào rơi vào tầm ngắm. Trên hành trình “săn ảnh” động vật cả buổi sáng và chiều, chúng tôi bắt gặp hươu cao cổ, ngựa vằn, lợn rừng, linh dương và tê giác, cùng một số loài thú lớn khác, ẩn hiện bất chợt, không theo quy luật nào.

Đồng hành cùng chúng tôi là người lái xe tên Wim Nel, hơn 70 tuổi, đầy kinh nghiệm sống, với hơn 30 năm gắn bó với công việc chăm sóc, tìm hiểu động vật hoang dã và khoảng 11 năm làm việc tại Dinokeng.

Ông khá am hiểu địa hình và thói quen sinh hoạt của các loài vật, biết những khu vực nào có khả năng bắt gặp chúng, vào thời điểm nào cơ hội quan sát sẽ cao hơn. Tất nhiên, thiên nhiên luôn có những bất ngờ và không ai có thể bảo đảm chắc chắn sẽ gặp được con vật mình muốn thấy.

Ông vừa lái xe, vừa giải thích về những loài vật bắt gặp trên đường, chỉ ra đặc điểm hình thể, thức ăn và tập tính sinh tồn của từng loài. Khi gặp những đàn linh dương Impala, ông giải thích rằng vào mùa sinh sản, một con đực có thể tập hợp và bảo vệ một nhóm con cái, đồng thời cạnh tranh với những con đực khác để duy trì vị trí đầu đàn.

Ông cũng kể về khả năng chạy nhanh và bật nhảy đáng kinh ngạc của một số loài linh dương. Một số loài linh dương ở châu Phi có khả năng chạy với tốc độ lên tới 80km/h; bật nhảy cao 3m và xa tới 9 - 10m. Những khả năng đặc biệt như vậy chính là lợi thế giúp chúng có thể tồn tại trong môi trường tự nhiên, bứt thoát khỏi sự truy đuổi của các loài thú săn mồi.

Ông còn nói về việc cắt sừng tê giác như một biện pháp bảo vệ chúng trước nguy cơ bị giết hại. Chiếc sừng vốn là một phần tự nhiên của cơ thể tê giác, nhưng lại khiến chúng trở thành mục tiêu của những kẻ săn trộm.

Câu chuyện ấy nhắc tôi rằng, đôi khi chính những đặc điểm làm nên giá trị của một loài vật lại đẩy nó đến gần hơn với nguy cơ tuyệt chủng. Trước khi xe tiến sâu vào khu vực có thú hoang dã, Johan nhắc chúng tôi không nói cười lớn tiếng, hạn chế gây tiếng động để tránh làm các con vật hoảng sợ bỏ chạy.

Qua cách ông quan sát từng chuyển động và giải thích tỉ mỉ, có thể cảm nhận được vốn hiểu biết tích lũy qua nhiều năm gắn bó với thiên nhiên. Có lúc, ông điều khiển xe vòng đi vòng lại nhiều lần qua những lối rẽ, qua các hồ nước đẹp đến ngỡ ngàng để tìm cách quan sát rõ hơn một con vật vừa thoáng xuất hiện.

Chuyến safari như vậy đối với chúng tôi, không chỉ là hành trình ngắm động vật hoang dã, mà còn giống một buổi học sống động về thế giới hoang dã châu Phi, về bản năng sinh tồn và về sự cân bằng của thế giới tự nhiên, mà người lái xe đã nhiệt tình chỉ cho chúng tôi.

Cuộc chạm trán không hẹn trước

Và rồi, một cuộc gặp gỡ đặc biệt đã xảy ra. Chúng tôi bất chợt nhìn thấy một con voi khổng lồ đang mải mê ăn lá cây. Có lẽ nghe thấy tiếng động, nên nó dừng lại, rồi lừng lững tiến về phía chiếc xe một cách mạnh mẽ, dứt khoát.

Một người trong đoàn khẽ nói: không chừng nó sẽ quật đổ chiếc xe mất. Không khí lập tức chùng xuống. Mọi người nín thở, hồi hộp theo từng bước chân nặng nề của con vật. Giữa lúc ai nấy đều căng thẳng, vẫn có người tiếp tục quay phim, thậm chí còn liều lĩnh mời gọi: “Come here! - Lại đây nào!”.

Trong khi mọi người ngổn ngang với bao suy nghĩ vụt lóe trong đầu về việc trốn chạy như thế nào để thoát khỏi sự truy đuổi của con voi, người lái xe với kinh nghiệm dày dặn, bình tĩnh từ từ điều khiển chiếc xe lùi lại, có ý nhường đường cho voi và đứng yên chờ phản ứng của nó.

Khi chỉ còn cách xe chừng 2m, con voi dừng lại nhìn chúng tôi chằm chằm, như muốn dò xét xem khối người này là ai, từ đâu đến, và vì sao lại khuấy động không gian tĩnh lặng của nó. Trong khoảnh khắc tưởng như ngạt thở ấy, con người trở nên nhỏ bé đến thế.

Với tri thức, máy móc, phương tiện mà lâu nay con người vẫn được cho là có khả năng “chinh phục” thiên nhiên, giờ đây chỉ biết ngồi yên, chờ xem một con vật sẽ quyết định số phận của mình ra sao.

Sau vài giây quan sát, có lẽ con voi nhận ra những vị khách không mời mà đến này chỉ là tình cờ đi ngang qua và lịch sự nhường đường, không xâm phạm lãnh địa của nó, cũng chẳng phải là mối đe dọa gì, thậm chí nghe thấy “lời mời” “lại đây nào” nó cũng chẳng buồn chấp, nên quay lưng, đủng đỉnh bước đi, rồi dần khuất hút sau những lùm cây.

Khác với một số loài vật chúng tôi bắt gặp từ sáng, vừa nghe tiếng xe đã bỏ chạy, con voi này chủ động tiến lại gần chúng tôi như để khẳng định mạnh mẽ chủ quyền cũng như vị thế của nó trong không gian sống tự nhiên này.

Cái cây lớn mà nó vừa quật đổ trước đó là minh chứng hiển hiện. Mới thấy, con người chỉ là một bộ phận trong thế giới tự nhiên, nên phải tuân theo những trật tự vốn có của nó mà ở đó, mọi sinh vật đều có lãnh địa và quy luật sinh tồn riêng; bất cứ kẻ nào xâm phạm cũng có thể phải trả giá.

Bài học từ một chuyến đi

Với tôi, Dinokeng còn gợi ra bài học về cách con người ứng xử với thiên nhiên. Trước hết, thiên nhiên cần được nhìn nhận như một giá trị tự thân, không chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác hay một sản phẩm du lịch để tiêu dùng.

Động vật hoang dã có đời sống, tập tính và không gian tồn tại riêng. Con người đến quan sát cần chấp nhận giới hạn của mình, biết giữ khoảng cách và tôn trọng những quy luật không do mình đặt ra.

Thứ hai, bảo tồn chỉ có thể bền vững khi gắn với sinh kế của người dân. Một khu bảo tồn có thể sở hữu cảnh quan tuyệt đẹp và nhiều loài thú quý hiếm, nhưng nếu cộng đồng sống bên cạnh không được hưởng lợi, không được tham gia và không cảm thấy mình có trách nhiệm với nơi ấy, việc bảo vệ thiên nhiên sẽ khó đạt hiệu quả lâu dài.

Thứ ba, hợp tác và chia sẻ lợi ích cần đi cùng trách nhiệm. Mô hình Dinokeng cho thấy chính quyền, chủ đất tư nhân, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng có thể cùng tham gia vào một mục tiêu chung. Tuy nhiên, sự hợp tác ấy cần được duy trì bằng cơ chế quản lý minh bạch, cơ hội tiếp cận công bằng và sự quan tâm thực chất đến đời sống người dân.

Cuối cùng, chuyến đi nhắc tôi rằng hiểu biết về giới tự nhiên không chỉ đến từ sách vở hay những bài nghiên cứu suông. Có những điều chỉ khi trực tiếp trải nghiệm, ta mới cảm nhận sâu sắc và thấu hiểu thế giới tự nhiên.

Dinokeng - “nơi có những dòng sông” - vì thế không chỉ là một địa danh trên bản đồ Nam Phi. Với tôi, đó còn là nơi mà chuyến đi công tác trở thành trải nghiệm lần đầu đáng nhớ, cùng những suy ngẫm về bảo tồn, phát triển và trách nhiệm của con người.

Nhưng có lẽ, điều quý nhất mà Dinokeng để lại chính là một nhận thức giản dị: con người không phải chủ nhân tuyệt đối của giới tự nhiên. Chúng ta chỉ có thể sống lâu dài trên hành tinh này khi biết tôn trọng, gìn giữ và tìm cách chung sống hài hòa với những giống loài khác./.