Điện khí hóa: “Chìa khóa” cứu ngành công nghiệp châu Âu

Trong chiến lược đó, điện khí hóa không chỉ được xem là giải pháp giảm phát thải, mà còn là động lực thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo đảm an ninh năng lượng.

Nhiều chuyên gia nhận định, khả năng thành công của quá trình điện khí hóa sẽ quyết định tương lai của nền công nghiệp châu Âu trong những thập niên tới.

Công nghiệp châu Âu trước “ngã ba đường”

Từng là cái nôi của cuộc Cách mạng công nghiệp và là trung tâm sản xuất hàng đầu thế giới, châu Âu đang đối mặt với những thách thức mang tính sống còn.

Sau đại dịch COVID-19, các chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn, trong khi cuộc xung đột Nga - Ukraina từ năm 2022 đã làm bộc lộ những điểm yếu cố hữu trong mô hình phát triển công nghiệp của Liên minh châu Âu (EU), đặc biệt là sự phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu.

Trong nhiều thập niên, khí đốt giá rẻ từ Nga đóng vai trò quan trọng đối với các ngành công nghiệp nặng của châu Âu. Tuy nhiên, khi nguồn cung này bị gián đoạn, giá khí đốt và điện năng tăng đột biến đã khiến hàng loạt doanh nghiệp sản xuất rơi vào tình trạng khó khăn.

Các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng như thép, hóa chất, phân bón, xi măng và luyện kim chịu tác động đặc biệt nghiêm trọng.

Theo đánh giá của Ủy ban châu Âu (EC), công nghiệp EU hiện phải đối mặt với “bài toán đa chiều”: vừa duy trì khả năng cạnh tranh kinh tế, vừa bảo đảm an ninh năng lượng, đồng thời phải thực hiện cam kết giảm phát thải khí nhà kính theo mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050. Đây là thách thức chưa từng có trong lịch sử phát triển của khối.

Không chỉ chịu sức ép từ bên trong, ngành công nghiệp châu Âu còn phải cạnh tranh với những đối thủ ngày càng mạnh. Tại Mỹ, Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) với các gói hỗ trợ hàng trăm tỷ USD đã thu hút nhiều doanh nghiệp sản xuất công nghệ xanh đầu tư sang thị trường này.

Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục duy trì lợi thế về chi phí sản xuất, quy mô thị trường và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng nguyên liệu chiến lược.

Trong bối cảnh đó, giới hoạch định chính sách châu Âu ngày càng thống nhất quan điểm rằng việc tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch không còn là lựa chọn khả thi.

Muốn duy trì vị thế công nghiệp, châu Âu cần một mô hình phát triển mới dựa trên nguồn năng lượng sạch, ổn định và có khả năng cạnh tranh hơn. Điện khí hóa được xem là một trong những lời giải quan trọng nhất.

Điện khí hóa - trung tâm của cuộc chuyển đổi công nghiệp

Điện khí hóa là quá trình thay thế việc sử dụng các nhiên liệu hóa thạch như than đá, dầu mỏ và khí đốt bằng điện năng trong các lĩnh vực sản xuất, giao thông, xây dựng và tiêu dùng dân dụng.

Trong nhiều năm qua, điện chủ yếu được sử dụng trong các hoạt động sinh hoạt và một số ngành sản xuất nhất định. Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ và sự mở rộng nhanh chóng của năng lượng tái tạo, điện đang trở thành dạng năng lượng trung tâm của nền kinh tế hiện đại.

Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), thế giới đang bước vào “kỷ nguyên điện” khi nhu cầu điện tăng nhanh hơn bất kỳ dạng năng lượng nào khác.

Đến năm 2035, điện được dự báo sẽ đóng vai trò ngày càng lớn trong cơ cấu tiêu thụ năng lượng toàn cầu, đặc biệt tại các nền kinh tế phát triển.

Đối với EU, điện khí hóa được xem là nền tảng của quá trình chuyển đổi năng lượng. Nếu như trước đây các chính sách khí hậu chủ yếu tập trung vào phát triển năng lượng tái tạo thì hiện nay, trọng tâm đã chuyển sang việc mở rộng sử dụng điện trong toàn bộ nền kinh tế.

Năm 2024, năng lượng tái tạo đã chiếm gần 50% tổng sản lượng điện của EU. Điện gió và điện Mặt trời lần đầu tiên vượt qua nhiên liệu hóa thạch trong cơ cấu sản xuất điện của nhiều quốc gia thành viên.

Tuy nhiên, điện mới chỉ chiếm khoảng 23% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của khối. Điều đó có nghĩa là phần lớn các hoạt động kinh tế vẫn đang phụ thuộc vào dầu mỏ, than đá và khí đốt.

Chính vì vậy, EU đặt mục tiêu nâng tỷ trọng điện trong tiêu thụ năng lượng lên khoảng 32% vào năm 2030 và tiếp tục tăng trong các thập niên tiếp theo. Đây là một trong những nội dung cốt lõi của Kế hoạch Hành động điện khí hóa (EAP) được công bố vào đầu năm 2026.

Nguyên do “cứu cánh”

Một là, giảm phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu.

Khác với dầu mỏ và khí đốt, điện có thể được sản xuất từ nhiều nguồn khác nhau như điện gió, điện Mặt trời, thủy điện, điện hạt nhân hoặc hydrogen xanh. Điều này giúp các quốc gia châu Âu chủ động hơn trong bảo đảm an ninh năng lượng.

Bài học từ cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022 cho thấy, việc phụ thuộc quá lớn vào một nguồn cung bên ngoài có thể tạo ra những rủi ro chiến lược nghiêm trọng.

Giá khí đốt tăng vọt đã khiến nhiều nhà máy phải cắt giảm sản xuất hoặc tạm ngừng hoạt động. Một số doanh nghiệp thậm chí chuyển một phần hoạt động sang các khu vực có chi phí năng lượng thấp hơn.

Điện khí hóa giúp giảm thiểu những rủi ro này thông qua việc tận dụng các nguồn năng lượng được sản xuất ngay trong lãnh thổ châu Âu. Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia coi điện khí hóa là công cụ quan trọng để tăng cường chủ quyền kinh tế và chiến lược của EU.

Hai là, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Trong động cơ đốt truyền thống, phần lớn năng lượng bị thất thoát dưới dạng nhiệt. Ngược lại, các thiết bị điện thường có hiệu suất chuyển đổi năng lượng cao hơn nhiều.

Đơn cử như, xe điện có thể chuyển đổi khoảng 70% - 90% năng lượng từ pin thành chuyển động, trong khi xe sử dụng động cơ đốt trong chỉ đạt khoảng 20% - 30%. Tương tự, các hệ thống bơm nhiệt công nghiệp có thể tạo ra lượng nhiệt gấp nhiều lần điện năng tiêu thụ.

Trong lĩnh vực sản xuất, việc sử dụng lò điện hồ quang trong ngành thép hay các hệ thống gia nhiệt điện trong công nghiệp hóa chất có thể giúp giảm đáng kể mức tiêu hao năng lượng. Điều này không chỉ làm giảm chi phí sản xuất, mà còn giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng nghiêm ngặt.

Ba là, thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Những lĩnh vực như xe điện, pin lưu trữ, lưới điện thông minh, trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và trung tâm dữ liệu đều phụ thuộc vào khả năng cung cấp điện ổn định và hiệu quả.

Trong vài năm qua, nhu cầu điện từ các trung tâm dữ liệu và hệ thống AI tăng mạnh trên toàn cầu. Điều này đã mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp châu Âu hoạt động trong lĩnh vực điện khí hóa.

Các tập đoàn như Siemens, ABB, Schneider Electric hay Legrand đang hưởng lợi đáng kể từ xu hướng này. Nhu cầu về thiết bị điện, hệ thống điều khiển thông minh, giải pháp quản lý năng lượng và hạ tầng truyền tải điện đang gia tăng nhanh chóng.

Nói cách khác, điện khí hóa không chỉ giúp bảo vệ các ngành công nghiệp truyền thống mà còn tạo nền tảng cho những ngành công nghiệp tương lai.

Bốn là, hỗ trợ mục tiêu trung hòa carbon.

Hiện nay, công nghiệp chiếm khoảng 1/4 lượng phát thải khí nhà kính của EU. Nếu không chuyển đổi mô hình sử dụng năng lượng, mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 gần như không thể đạt được.

Điện khí hóa cho phép thay thế các nguồn phát thải cao bằng điện sạch được sản xuất từ năng lượng tái tạo và điện hạt nhân. Đây được xem là con đường khả thi để giảm phát thải trong nhiều lĩnh vực.

EC nhấn mạnh rằng, quá trình khử carbon và nâng cao năng lực cạnh tranh không phải là 2 mục tiêu đối lập mà có thể hỗ trợ lẫn nhau. Nếu được triển khai hiệu quả, điện khí hóa sẽ giúp châu Âu vừa giảm phát thải, vừa xây dựng nền công nghiệp hiện đại hơn.

Rào cản và tương lai ngành công nghiệp châu Âu

Trở ngại lớn nhất hiện nay là giá điện tại châu Âu vẫn cao hơn đáng kể so với Mỹ và Trung Quốc. Điều này làm giảm sức hấp dẫn của các khoản đầu tư mới.

Ngoài ra, quá trình điện khí hóa đòi hỏi nâng cấp quy mô lớn đối với hệ thống lưới điện. Hàng nghìn ki-lô-mét đường dây truyền tải mới cần được xây dựng để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng từ công nghiệp, giao thông và các trung tâm dữ liệu.

Bên cạnh đó, châu Âu cần huy động hàng nghìn tỷ euro trong vài thập niên tới để hoàn thiện quá trình chuyển đổi năng lượng và điện khí hóa nền kinh tế.

Trước đây, điện khí hóa chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ môi trường và chống biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh địa - kinh tế ngày càng gay gắt, điện khí hóa đã trở thành một chiến lược công nghiệp mang ý nghĩa sống còn.

Thực tế cho thấy, những nền kinh tế có khả năng sản xuất điện sạch với chi phí thấp sẽ có lợi thế lớn trong việc thu hút đầu tư, phát triển công nghệ mới và duy trì năng lực sản xuất. Đây chính là cuộc cạnh tranh đang diễn ra giữa châu Âu, Mỹ và Trung Quốc.

Có thể nói, trong giai đoạn hiện nay, điện khí hóa không còn đơn thuần là một lựa chọn chính sách mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để bảo đảm tương lai của nền công nghiệp châu Âu.

Đây chính là “chìa khóa” giúp “lục địa già” vượt qua khủng hoảng năng lượng, duy trì sức cạnh tranh và định hình vị thế trong nền kinh tế toàn cầu của thế kỷ XXI./.