Đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, củng cố sức mạnh mềm quốc gia

Không gian mới trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa

Hơn 1 thập niên qua, Việt Nam đã chứng kiến những bước chuyển biến mạnh mẽ trong việc ứng dụng khoa học, công nghệ trong hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc, tiêu biểu trong lĩnh vực di sản văn hóa.

Nếu như trước đây, việc bảo tồn di sản chủ yếu dựa vào các phương pháp truyền thống như lưu giữ hiện vật, tư liệu giấy hay tái hiện qua sân khấu, bảo tàng, thì công nghệ số đã đưa văn hóa đến gần hơn với công chúng và tạo ra sức sống mới cho di sản.

Nhiều tư liệu Hán Nôm đã được số hóa, bảo tồn và lưu trữ trong không gian điện tử, tránh nguy cơ hư hỏng do thời gian và khí hậu, đồng thời cho phép giới nghiên cứu và công chúng tiếp cận dễ dàng hơn, góp phần lan tỏa văn hóa truyền thống đến thế hệ trẻ.

Sự phát triển của công nghệ đã biến những kho tư liệu vốn chỉ được lưu trữ trong các thư viện, viện nghiên cứu trở thành nguồn tài nguyên mở, ai cũng có thể tiếp cận, nghiên cứu, học hỏi.

Cùng với đó, công nghệ còn giúp tái hiện không gian di sản văn hóa. Các Di sản văn hóa thế giới như Hoàng thành Thăng Long, phố cổ Hội An, quần thể di tích Cố đô Huế đã áp dụng công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế ảo tăng cường (AR) để tái dựng cảnh quan, cho phép du khách trải nghiệm di sản một cách sinh động và trực quan.

Từ đó, di sản không còn là những khối đá, mảnh tường cổ khô cứng mà trở thành một không gian sống động, nơi du khách có thể “ngược dòng thời gian” khám phá lịch sử, từ đó mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội rõ rệt với doanh thu từ ngành du lịch ngày càng gia tăng.

Khoa học, công nghệ còn tạo ra một làn sóng đổi mới trong công nghiệp biểu diễn và truyền thông. Các sự kiện nghệ thuật lớn vừa qua của đất nước như “Mãi mãi niềm tin theo Đảng”, “V Concert - Rạng rỡ Việt Nam” hay “V Fest - Thanh xuân rực rỡ”, concert “Tổ quốc trong tim”,... đã chứng minh khả năng kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghệ thuật truyền thống và công nghệ hiện đại.

Những màn trình diễn với hệ thống âm thanh vòm, ánh sáng laser, màn hình LED khổng lồ, hiệu ứng thực tế mở rộng (XR) đã giúp các buổi hòa nhạc trở thành “bữa tiệc” thị giác - thính giác đầy cảm xúc.

Và đằng sau đó là thông điệp văn hóa - chính trị sâu sắc: âm nhạc và nghệ thuật, với sự trợ giúp của công nghệ, có thể trở thành động lực khơi dậy niềm tự hào dân tộc, củng cố sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời quảng bá ra thế giới hình ảnh một đất nước Việt Nam tươi đẹp đang vươn mình, sáng tạo và hội nhập.

Như vậy, khoa học, công nghệ đã và đang mở ra không gian mới để văn hóa Việt Nam được bảo vệ và không ngừng phát triển. Nó không chỉ dừng lại ở chức năng “giữ gìn cái đã có” mà còn tạo ra sức sống mới, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa trong đời sống đương đại, trở thành một động lực phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại số.

Thách thức từ không gian số và biện pháp ứng phó

Trên không gian mạng, nhiều sản phẩm “phản văn hóa” được ngụy trang dưới hình thức giải trí, lối sống hiện đại ngày càng xuất hiện nhiều trên các phương tiện truyền thông mới; nhiều trào lưu trên TikTok, Facebook hay YouTube đã cổ xúy lối sống thực dụng, bạo lực, ảnh hưởng tiêu cực đến một bộ phận thanh thiếu niên, tạo ra nguy cơ tha hóa nhân cách con người, mai một bản sắc dân tộc.

Không ít hiện tượng lệch chuẩn văn hóa xuất phát từ việc giới trẻ tiếp nhận thiếu chọn lọc những giá trị ngoại lai, dẫn đến khủng hoảng trong hệ giá trị, làm suy giảm niềm tin và tình cảm gắn bó với văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đã tạo điều kiện để tin giả, tin xấu độc lan truyền với quy mô lớn, tốc độ nhanh.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một “lá chắn mềm” đủ mạnh - tức là hệ giá trị văn hóa, nền tảng vững chắc để mỗi người dân củng cố “sức đề kháng tinh thần”, gia tăng khả năng “tự miễn dịch” trước những luận điệu sai trái, độc hại của kẻ thù.

Chiến lược “diễn biến hòa bình” trên không gian mạng rất tinh vi và khó lường. Không xuất hiện dưới dạng đối đầu trực diện mà “len lỏi” qua các kênh thông tin đời thường, qua giải trí, qua các mối quan hệ xã hội ảo, khiến người tiếp nhận dễ bị lôi cuốn và vô tình chấp nhận.

Vì thế, Đảng ta luôn coi nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng là nhiệm vụ sống còn, gắn liền với việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, phát triển văn hóa số, nâng cao năng lực truyền thông chính sách và phát huy vai trò của các giá trị văn hóa.

Bên cạnh đó, tiếp tục bổ sung các chế tài về bản quyền, bảo vệ dữ liệu số, đặc biệt là dữ liệu di sản văn hóa và sản phẩm sáng tạo. Xây dựng hệ sinh thái văn hóa số toàn diện trên các lĩnh vực văn hóa, từ bảo tàng, di sản, nghệ thuật biểu diễn đến xuất bản, điện ảnh, qua đó không chỉ giúp bảo đảm cho việc lưu giữ, quảng bá các giá trị văn hóa mà còn tạo điều kiện phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, hiện thực hóa mục tiêu đóng góp ít nhất 7% GDP vào năm 2030 mà Nghị quyết số 80-NQ/TW đề ra.

Cùng với đó, chú trọng đầu tư hạ tầng công nghệ hiện đại cho lĩnh vực văn hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về văn hóa, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tự động nhận diện, phân loại và cảnh báo nội dung độc hại, sai trái; đồng thời phát triển các nền tảng văn hóa số quốc gia để đáp ứng nhu cầu thụ hưởng của người dân.

Xây dựng đội ngũ nhân lực văn hóa - công nghệ chất lượng cao với chiến lược đào tạo và bồi dưỡng nguồn nhân lực liên ngành, kết hợp giữa các trường đại học văn hóa - nghệ thuật với các cơ sở đào tạo công nghệ - thông tin, đồng thời khuyến khích hợp tác công - tư để sử dụng tri thức và công nghệ từ doanh nghiệp. Đây là nền tảng để xây dựng một thế hệ “kỹ sư văn hóa” mới, vừa nắm vững bản sắc dân tộc, vừa làm chủ công nghệ hiện đại.

Đặc biệt, cần phát huy vai trò của cộng đồng - chủ thể sáng tạo, thực hành, thụ hưởng, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trên không gian số, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Việt Nam để đất nước vươn mình mạnh mẽ, sánh vai cùng bạn bè năm châu./.