Đã đến lúc ASEAN nâng cao năng lực tự chủ chiến lược?

Các mức thuế quan mà Mỹ công bố ngày 2-4-2025 đã có hiệu quả chính xác, vì chúng khai thác những điểm yếu về cấu trúc của ASEAN. Không giống như quyền lực siêu quốc gia của Liên minh châu Âu (EU), ASEAN hoạt động dựa trên sự đồng thuận và không can thiệp - những nguyên tắc làm chậm quá trình ra quyết sách và ưu tiên lợi ích quốc gia hơn lợi ích khu vực.

Dự án kết nối thanh toán

Tuy nhiên, trong sự gián đoạn này lại ẩn chứa một khoảnh khắc của cơ hội, cơ hội để ASEAN đẩy nhanh hội nhập kinh tế và tăng cường quyền tự chủ chiến lược. Dưới sự chủ trì của Malaysia trong năm 2025, ASEAN đang vượt qua thời điểm then chốt này với cả sự khẩn trương lẫn tầm nhìn.

Từ việc thúc đẩy kết nối thanh toán khu vực đến việc ủng hộ các khuôn khổ kinh tế kỹ thuật số, Malaysia đang định vị khối không chỉ để ứng phó với những thách thức trước mắt, mà còn để vạch ra lộ trình cho khả năng chống chịu lâu dài trong một thế giới ngày càng đa cực.

Việc Mỹ tạm dừng áp thuế trong 90 ngày được công bố ngày 9-4 đã gây ra một cuộc chạy đua trong bối cảnh nhiều quốc gia tìm kiếm các thỏa thuận song phương với Washington, trong đó quyết định của các thành viên ASEAN về việc tự đạt được thỏa thuận đã làm nổi bật sự mong manh về lòng tin trong ASEAN, khiến hành động tập thể trở nên bất khả thi. Bài học là rất rõ ràng. Nếu không có các cơ chế thể chế để củng cố hợp tác, sự đoàn kết sẽ vẫn dễ vỡ trong những thời điểm chịu áp lực từ bên ngoài.

Malaysia đã thúc đẩy một trong những sáng kiến phi USD hóa thực tiễn nhất trong nhiều thập niên, với Dự án Kết nối thanh toán khu vực (RPC). Trong khi Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS) tiếp tục tranh luận về các loại tiền tệ tượng trưng, ASEAN đã vận hành các khoản thanh toán xuyên biên giới bằng tiền tệ địa phương thông qua mã QR tiêu chuẩn hóa trên khắp 8 quốc gia thành viên.

Liên kết thanh toán mã QR giữa Malaysia và Campuchia, được ra mắt vào tháng 4-2025, là một ví dụ điển hình cho cách tiếp cận thực dụng này. Du khách từ Malaysia hiện có thể thanh toán ngay lập tức tại Campuchia bằng ứng dụng MAE, với chuyển đổi tự động, hoàn toàn bỏ qua đồng USD.

Các hệ thống tương tự hiện đang kết nối PromptPay của Thái Lan, PayNow của Singapore, QRIS của Indonesia và VietQR của Việt Nam, tạo ra hệ sinh thái có khả năng tương tác mà không cần đến cơ sở hạ tầng tài chính của Mỹ. Đây không phải là phi USD hóa trên lý thuyết, mà nó đã và đang ảnh hưởng đến hàng triệu giao dịch trên khắp khu vực.

Lợi thế của ASEAN

Trong khi ASEAN ưu tiên tính hiệu quả, nỗ lực phi USD hóa của Nhóm BRICS vẫn chủ yếu mang tính lý tưởng. Bất chấp những tiêu đề về việc thay thế USD, tiến trình của BRICS chỉ giới hạn ở “thử nghiệm thực tiễn”, chứ không phải là thay đổi hệ thống. Các tờ tiền BRICS mang tính biểu tượng được phát hành hồi đầu năm nay được coi là tín hiệu chính trị, chứ không phải tiền tệ hợp pháp.

Ngay cả khi có tiến bộ, chẳng hạn như 95% thương mại giữa Nga và Iran hiện được thực hiện bằng đồng ruble và rial, nó phản ánh sự cần thiết do khủng hoảng gây ra hơn là một cấu trúc bền vững. Nhân dân tệ của Trung Quốc chỉ chiếm 2 - 3% dự trữ ngoại hối toàn cầu, bất chấp tầm ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc, trong khi USD vẫn chiếm 57 - 58% tính đến cuối năm 2024.

Sự tương phản này cũng làm nổi bật sự khác biệt cấu trúc sâu sắc hơn. BRICS ra đời từ sự cần thiết về chính trị, trong khi ASEAN phát triển như một khuôn khổ kinh tế được thúc đẩy bởi thương mại và nhu cầu thực tiễn. Điều này khiến liên minh kinh tế trong khu vực trở thành một nhu cầu thiết yếu về mặt chức năng, ngay cả khi sự đồng thuận chính trị vẫn còn khó đạt được.

Theo nghĩa này, ASEAN có điểm chung với Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) - một nhóm đã tồn tại lâu dài chính vì ưu tiên hợp tác kinh tế hơn là liên kết chính trị. Trong thế giới phân cực ngày nay, chủ nghĩa thực dụng đó làm cho mô hình ASEAN trở nên bền vững và hiệu quả hơn. Lợi thế của ASEAN nằm ở việc xây dựng các hệ thống tương tác giúp giảm dần sự phụ thuộc vào đồng USD, trong khi vẫn duy trì kết nối toàn cầu.

Tự chủ chiến lược thông qua hội nhập

15 Mục tiêu kinh tế ưu tiên của Malaysia trong năm 2025 cung cấp lộ trình biến khủng hoảng thành cơ hội. Việc nâng cấp Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) và đàm phán Hiệp định khung Kinh tế số (DEFA) là trọng tâm của nỗ lực đó.

Đầu năm 2025, Malaysia đã yêu cầu tổ chức một hội nghị thượng đỉnh đặc biệt giữa ASEAN và Mỹ, đồng thời đăng cai tổ chức Hội nghị thượng đỉnh ASEAN - Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) lần đầu tiên với sự tham gia của Trung Quốc hồi tháng 5-2025. Đây không phải là chọn bên, mà là về việc thể hiện năng lực của ASEAN trong hợp tác với nhiều cường quốc trong khi vẫn duy trì được quyền tự chủ chiến lược.

Quyết định của khối ASEAN theo đuổi “đối thoại thẳng thắn và mang tính xây dựng” thay vì trả đũa thuế quan của Mỹ đã phản ánh sự hiểu biết rằng chiến tranh kinh tế đòi hỏi các giải pháp kinh tế thay thế, chứ không chỉ là phản đối ngoại giao.

Sự phân mảnh của ASEAN đã mang lại những bài học khắc nghiệt. Các quốc gia thành viên nhận thấy rằng các cuộc đàm phán song phương với Washington chỉ mang lại những nhượng bộ tối thiểu, đồng thời làm suy yếu đòn bẩy tập thể. Các mức thuế của Mỹ đối với Malaysia, Indonesia,... có thể thấp hơn nhiều nếu khối cùng nhau đàm phán với tư cách là một nền kinh tế trị giá 3.600 tỷ USD đại diện cho 680 triệu người.

Hướng tới “đa cực chức năng”

Thách thức hiện nay là thiết lập các cơ chế khiến sự đoàn kết có lợi hơn là sự ly khai. Các chuyến công du tới khu vực của các cường quốc trong năm qua diễn ra vào dịp đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng thuế quan, qua đó cho thấy các đối thủ chiến lược nhanh chóng khai thác sự chia rẽ của ASEAN như thế nào.

Tuy nhiên, nó cũng khẳng định tiền đề cốt lõi của ASEAN: sự năng động kinh tế của khối khiến khu vực trở nên không thể khuyết thiếu đối với tất cả các cường quốc.

Cuộc khủng hoảng thuế quan đã bộc lộ cả những điểm yếu và tiềm năng của ASEAN. Dưới sự chủ trì của Malaysia trong năm 2025, ASEAN đang đứng trước ngã ba đường: tiếp tục là một liên kết lỏng lẻo dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài, hay chuyển mình thành một khối thống nhất có khả năng định hình vận mệnh của chính mình.

Bài học này không chỉ giới hạn ở Đông Nam Á. Các khối khu vực từ Liên minh châu Phi đến Khối thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) đều đối mặt với những tình huống khó xử tương tự.

Giới lãnh đạo ASEAN cần phải thừa nhận rằng, phương pháp xây dựng sự đồng thuận truyền thống của khối đã đạt đến giới hạn của nó. Tự chủ chiến lược không thể đạt được chỉ bằng các tuyên bố; mà còn đòi hỏi sự hội nhập khiến cho sự phân mảnh trở nên tốn kém và sự thống nhất mang lại lợi nhuận.

Do đó, ASEAN cần hoàn thiện việc nâng cấp ATIGA; đẩy nhanh việc vận hành khuôn khổ kinh tế số trị giá 1.000 tỷ USD của ASEAN, mở rộng kết nối thanh toán để bao phủ lĩnh vực tài chính thương mại, đồng thời tạo ra các thể chế khuyến khích hợp tác cũng như trừng phạt sự vi phạm đơn phương.

Cơ hội của ASEAN không nằm ở việc bị kéo vào các phe phái cạnh tranh, mà là nằm ở việc xây dựng cái gọi là “đa cực chức năng” - hội nhập kinh tế thực tiễn theo kiểu APEC vốn bảo vệ lợi ích khu vực, trong khi vẫn mở cửa cho hội nhập toàn cầu. Và kết nối thanh toán cho thấy điều này hoạt động như thế nào.

Giảm sự phụ thuộc vào đồng USD không đòi hỏi phải đối đầu trực tiếp với hệ thống tài chính của Mỹ, mà nó yêu cầu phải tạo ra cơ sở hạ tầng song song hiệu quả hơn và phù hợp hơn với nhu cầu của khu vực.

Có thể nói, bằng cách tích hợp các khuôn khổ thương mại kỹ thuật số, hệ thống tài chính tương tác và các cơ chế tập thể, ASEAN có thể tạo tiền lệ về cách các khu vực duy trì quyền tự chủ trong kỷ nguyên đa cực.

Mặc dù cơ hội chuyển đổi vẫn còn hẹp và rủi ro không thể cao hơn, nhưng lần đầu tiên sau nhiều thập niên, ASEAN có cả nền tảng kinh tế và áp lực bên ngoài cần thiết để tạo ra sự thống nhất thực sự.

Khả năng biến khủng hoảng thành chất xúc tác sẽ quyết định liệu thời điểm này có trở thành bước ngoặt hay không, không chỉ đối với Đông Nam Á, mà còn đối với hợp tác khu vực trên toàn thế giới./.