Cuộc cách mạng lần thứ tư?

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được nhiều nơi đặc biệt quan tâm. Ở Mỹ, Tổng thống Donald Trump thúc đẩy AI phát triển mạnh hơn, tuyên bố đổi tên trí tuệ nhân tạo thành siêu trí tuệ (SI, Super Intelligence).

Ở New Zealand, Trung tâm đổi mới sáng tạo Creative HQ vừa tổ chức diễn đàn “Will AI kill the bank?” (tạm dịch: Liệu AI có xóa sổ ngân hàng?). AI đang tác động đến mọi mặt đời sống toàn cầu. Với thông tin - truyền thông thì sao?

Trong cuốn sách “Media/Impact: An introduction to mass media” (tạm dịch: Truyền thông/Tác động: Nhập môn về phương tiện truyền thông đại chúng, Nhà xuất bản Cengage Learning, năm 2017), tác giả Shirley Biagi cho rằng nhân loại đã chứng kiến 3 cuộc cách mạng thông tin - truyền thông. Khoảng năm 3500 Trước công nguyên, những chữ tượng hình đầu tiên được khắc trên đá.

Đó là cách thông tin cổ xưa nhất của loài người. Rồi đến khoảng năm 1000 Trước công nguyên, sự ra đời của chữ viết biểu âm (phonetic writing) thay thế các hình vẽ trên đá, có thể mô tả dễ dàng sự vật, hiện tượng, đánh dấu cuộc cách mạng thông tin - truyền thông lần thứ nhất.

Năm 1455 ở châu Âu phát minh ra máy in, mở ra cuộc cách mạng thông tin - truyền thông lần thứ hai, đánh dấu kỷ nguyên truyền bá tri thức hàng loạt cho đại chúng, thông tin không còn trong tay một số ít đặc quyền.

Năm 1951, cuộc cách mạng thông tin - truyền thông lần thứ ba ra đời với máy tính được phát triển, mở ra thời đại số hóa, nơi lượng thông tin khổng lồ được xử lý, lưu trữ và truyền tải tự động bằng điện tử.

Sự bùng nổ của AI ngày nay tạo ra một bước ngoặt về chất, vượt qua giới hạn 3 cuộc cách mạng trước đây. Trong cuốn sách “NEXUS: A brief history of information networks from the Stone age to AI” (tạm dịch: NEXUS: Lược sử các mạng lưới thông tin từ thời kỳ đồ đá đến trí tuệ nhân tạo, Nhà xuất bản Random House, năm 2024), tác giả Yuval Noah Harari cho biết trong lịch sử, các mạng lưới thông tin đóng vai trò kết nối con người, trong đó công nghệ chỉ là một kênh truyền dẫn thụ động.

Ngược lại, các hệ thông tin tích hợp AI ngày nay không còn đóng vai trò trung gian đơn thuần; chúng là những chủ thể tích cực, có khả năng tự đưa ra quyết định.

Ông cảnh báo một loại mạng lưới thông tin hoàn toàn mới đang hình thành, chịu sự chi phối bởi các quyết định và mục tiêu của một trí tuệ xa lạ và loài người đang đứng trước nguy cơ mất quyền kiểm soát tương lai của chính mình.

Đối với lĩnh vực thông tin - truyền thông, bên cạnh những lợi ích vượt trội, sự can thiệp mạnh mẽ của AI cũng đặt ra câu hỏi hóc búa: việc AI tự học từ dữ liệu có sẵn để tạo nội dung mới đặt ra tranh cãi lớn về quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và rủi ro vi phạm đạo đức báo chí.

Nguy hại hơn là AI có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, video giả vô cùng tinh vi, khiến việc kiểm chứng thông tin trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, dễ gây nhiễu loạn dư luận xã hội. Đó là chuyện chưa từng có trong 3 cuộc cách mạng thông tin - truyền thông trước đây.

Vậy liệu đã xuất hiện cuộc cách mạng thông tin - truyền thông lần thứ tư chưa? Trả lời phỏng vấn của tôi, Giáo sư Pak Yoong, Trường Đại học Victoria University of Wellington, cho rằng, dựa trên những gì chúng ta biết hiện nay, AI hoàn toàn có tiềm năng trở thành như vậy.

Ông Paul Swain - nguyên Bộ trưởng Bộ Công nghệ Thông tin và Truyền thông New Zealand - cho rằng, loài người đang bước vào một hoàn cảnh chưa từng thấy trong lịch sử và nhiều người đã coi AI là nền tảng của cuộc Cách mạng thông tin - truyền thông lần thứ tư, bởi nó mang lại “trí thông minh” cho thông tin.

Khái niệm cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã được định hình, tuyên bố và phổ biến rộng rãi trên toàn cầu từ năm 2016. Nhưng cho đến nay, giới học thuật và các cơ quan quốc tế chưa có một tuyên bố chính thức hay một khung khái niệm độc lập nào mang tên cuộc Cách mạng thông tin - truyền thông lần thứ tư.

Điều họ đều thừa nhận là tiện ích chưa từng thấy và thực sự lo lắng nguy cơ AI vượt khống chế của con người. AI tự đào tạo, học hỏi từ dữ liệu nên nó ngày càng thông minh hơn, có khả năng tự lập kế hoạch, truy cập máy tính, Internet, có thể theo đuổi những mục tiêu không phù hợp với con người. Đó không chỉ là một kịch bản.

AI đã từng tự vượt qua hàng rào bảo mật, tự truy cập Internet. Trên CNN, ngày 11-10-2026, Deidre McPhillips cảnh báo rằng AI có thể tiêu diệt toàn bộ loài người, có lẽ là ngay trong thập niên này.

Đến nay, AI là đỉnh cao của công nghệ thông tin - truyền thông kỹ thuật số. Còn cái gì siêu thông minh hơn thế, chưa ai có thể trả lời. Điều dễ dàng thống nhất là loài người phải chung tay hành động.

AI tinh vi đến đâu cũng chỉ là công cụ. Phẩm giá của con người phải luôn là cốt lõi của tương lai kỹ thuật số - đây cũng là thông điệp chủ đạo trong phát biểu gần đây của Giáo hoàng Leo XIV, được UNESCO tóm tắt để lan tỏa toàn cầu./.