Cung ứng dầu lửa trong chính trị thế giới và quan hệ quốc tế

Đã từ rất lâu, chuyện cung ứng dầu lửa luôn đóng vai trò rất đặc biệt, nổi bật trong chính trị thế giới và quan hệ quốc tế ở thế giới hiện đại. Cuộc chơi của dầu lửa trong đó là cuộc chơi của 3 nhóm chơi: (i) Các nước khai thác và xuất khẩu dầu lửa; (ii) Các quốc gia và tổ chức có năng lực điều tiết biến động của giá dầu lửa trên thị trường như tổ chức Các nước Xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), OPEC + hay Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) với hiện tại 32 thành viên; (iii) Người tiêu dùng.

Trong chính trị thế giới và quan hệ quốc tế, vai trò của dầu lửa và cung ứng dầu lửa bộc lộ cụ thể trên 4 phương diện.

Một là, dầu lửa và cung ứng dầu lửa được sử dụng làm công cụ quyền lực và vũ khí. Các quốc gia sử dụng việc khai thác và xuất khẩu dầu lửa không phải chỉ nhằm để thu về lợi nhuận kinh tế và thương mại, mà còn sử dụng vào việc gây dựng nên công cụ giúp gây áp lực về chính trị và ngoại giao.

Trường hợp điển hình nhất là cuộc khủng hoảng dầu lửa năm 1973. Khi đó, các quốc gia Arab đã chủ ý giảm khối lượng khai thác và xuất khẩu dầu lửa hàng ngày để giảm nguồn cung ứng, từ đó gây và gia tăng áp lực đối với những quốc gia công nghiệp phát triển phương Tây ủng hộ Israel.

Các quốc gia nhập khẩu dầu lửa thường phải định hướng chính sách đối ngoại của họ vào những mối quan hệ song phương hay liên minh, giúp cho bảo đảm an ninh năng lượng và được cung ứng dầu lửa ổn định.

Hai là, bảo đảm an ninh cho các tuyến đường vận chuyển dầu khí. Eo biển Hormuz là một trong những tuyến đường vận chuyển dầu khí quan trọng nhất của thế giới hiện tại.

Chính trị thế giới và quan hệ quốc tế không chỉ xoay quanh những ai sở hữu dầu lửa, có năng lực xuất khẩu dầu lửa, mà còn xoay quanh chuỗi cung ứng toàn cầu về dầu lửa và ai có khả năng kiểm soát được, bảo đảm an toàn được cho mạng lưới hệ thống chuỗi cung ứng này và các tuyến đường vận tải dầu lửa trên thế giới.

Trong chuyện này, trên thế giới có những nơi “cổ chai về địa lý” đặc biệt quan trọng, đặc biệt rủi ro đối với việc vận chuyển dầu khí trong chuỗi cung ứng toàn cầu như eo biển Hormuz, kênh đào Suez và Panama, hay eo biển Malakka.

Ở những nơi hiểm yếu và trọng yếu này luôn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát căng thẳng và đối đầu, thậm chí cả xung khắc và chiến tranh giữa nhiều bên với nhau, giữa các nước lớn với quốc gia sở tại. Ví dụ thời sự nhất và cũng rất điển hình là giữa Mỹ và Iran ở vùng eo biển Hormuz. Sau khi Iran tăng cường kiểm soát vận tải thông thương đi qua eo biển này, nguồn cung ứng dầu lửa và khí đốt từ khu vực vùng Vịnh cho thị trường thế giới bên ngoài bị ảnh hưởng trực tiếp, giá dầu khí lập tức tăng trên thị trường thế giới.

Ngay cả đến nước Mỹ cũng bị tác động tiêu cực đến mức Tổng thống Donald Trump buộc phải ngừng cấm vận có thời hạn Nga xuất khẩu dầu lửa, bất chấp mọi phản đối và quan ngại của Ukraina, Liên minh châu Âu (EU) và các đồng minh của Ukraina.

Ba là, vai trò của dầu khí trong quan hệ thương mại và tài chính quốc tế, cụ thể ở việc sử dụng đồng tiền thanh toán cho các giao dịch về dầu khí. Từ đầu thập niên 70 của thế kỷ XX, đồng USD đã gây dựng được vị thế và vai trò của đồng tiền thanh toán chủ đạo. Phần lớn các giao dịch về dầu khí được thanh toán bằng đồng USD.

Hệ lụy trực tiếp là các nước nhập khẩu dầu lửa phải dự trữ đồng USD để thanh toán và đồng USD có được vị thế, vai trò của đồng tiền chủ đạo trên thế giới. Điều này đồng nghĩa với việc các nước nhập khẩu dầu lửa lệ thuộc vào đồng USD và chính sách tiền tệ của Mỹ.

Đồng tiền của Mỹ giúp Mỹ có vị thế đặc biệt trong chính trị thế giới và quan hệ quốc tế. Một vài năm nay xuất hiện trào lưu “phi đô la hóa”, sử dụng một số đồng bản tệ khác làm phương tiện giao dịch và thanh toán trong quan hệ kinh tế, thương mại và tài chính quốc tế.

Một số đồng tiền khác bắt đầu cạnh tranh quyết liệt với đồng USD và được sử dụng ngày càng nhiều trong giao dịch về dầu khí, tác động trực tiếp tới chính trị thế giới, quan hệ quốc tế, làm thay đổi nhiều trật tự và cấu trúc tài chính toàn cầu.

Bốn là, dầu khí là nguồn tài nguyên và nguyên vật liệu bị tranh giành rất quyết liệt trên phạm vi toàn cầu. Vì dầu khí mà ở nhiều nơi đã xảy ra chiến tranh và xung đột khu vực, xảy ra bất an, bất ổn về chính trị và xã hội kéo dài.

Tình trạng này luôn hiện diện, ám ảnh chương trình nghị sự chung của chính trị thế giới và quan hệ quốc tế. Mỹ, EU, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và đồng minh cho rằng, nguồn lợi thu về từ xuất khẩu dầu lửa và khí đốt là nhân tố tác động quyết định nhất giúp Nga có thể tùy ý tiếp tục hay chấm dứt cuộc chiến tranh với Ukraina, bất chấp mọi hình thức và mức độ hậu thuẫn của họ cho Ukraina về chính trị, quân sự và tài chính.

Vì thế, ngay từ sau khi cuộc chiến tranh bùng phát, phe này đã áp dụng hàng loạt biện pháp chính sách bao vây, cấm vận và trừng phạt Nga, trọng tâm trong đó là cấm vận Nga xuất khẩu dầu lửa và khí đốt. Hay như ngay sau khi xâm nhập quân sự bắt giữ vợ chồng Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro, phía Mỹ đã giành ngay quyền kiểm soát trên thực tế hoạt động xuất khẩu dầu lửa của Venezuela.

Trong cuộc chiến tranh của Mỹ và Israel với Iran, các cơ sở khai thác (giếng dầu khí) nhà máy và kho tàng dầu khí của nhiều quốc gia trong khu vực vùng Vịnh cũng đã trở thành mục tiêu bị tấn công, đã bị tàn phá hoặc hư hại nặng nề. Tất cả đều xảy ra theo logic toan tính về triệt hạ nguồn thu lợi, cung ứng thì sẽ phải điều chỉnh hành động và chính sách.

Liên quan đến dầu lửa, khí đốt nói riêng và năng lượng nói chung, hiện tại trên thế giới có 2 xu hướng thịnh trị tác động trực tiếp đến chính trị thế giới và quan hệ quốc tế. Xu hướng thứ nhất, công nghệ khai thác dầu khí trong đá phiến ở Mỹ.

Mỹ đã từ là quốc gia nhập khẩu dầu khí trở thành quốc gia xuất khẩu dầu khí, giúp Mỹ giảm bớt lệ thuộc vào cung ứng dầu khí từ khu vực Trung Đông và vùng Vịnh, giúp Mỹ tự tin và có thế hơn trong chính trị thế giới và quan hệ quốc tế.

Xu hướng thứ hai, chuyển đổi sử dụng năng lượng, giảm sử dụng than đá, dầu lửa và khí đốt tự nhiên sang sử dụng những chủng loại năng lượng có thể tái tạo và thân thiện với môi trường sinh thái.

Cung ứng dầu lửa trên phạm vi thế giới tác động trực tiếp tới mọi cấu trúc an ninh toàn cầu hiện có. Ở đó hiện hữu rất rõ cuộc ganh đua giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới về vai trò, sức mạnh, ảnh hưởng chính trị thế giới và khu vực.

Nguồn dầu khí trên thế giới rồi cũng sẽ cạn kiệt. Vai trò của dầu khí và cung ứng dầu khí trong chính trị thế giới và quan hệ quốc tế rồi cũng sẽ suy tàn. Nhưng đấy là chuyện còn xa trong tương lai./.