Văn hóa - Xã hội

Con người số - hệ giá trị nào cho công dân trong thời đại trí tuệ nhân tạo?

PGS, TS Trần Quang Diệu • 21/11/2026 08:08

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo đã có thể viết, vẽ, trả lời và đề xuất quyết định thay con người. Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng của thời đại hiện nay không phải là máy móc thông minh đến đâu, mà là con người sẽ sống theo những giá trị nào. Xây dựng con người số Việt Nam, vì thế, là nối dài sự nghiệp “trồng người” của dân tộc vào không gian số.

con-nguo-so-1.jpg
Con người số, trong bối cảnh mới, cần định vị mình trong hệ giá trị quốc gia để tận dụng thế mạnh của kỹ thuật, công nghệ để tự bản thân mình phải có khát vọng cống hiến, khát vọng phát triển đất nước_Ảnh: qdnd.vn

Con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh và truyền thống dân tộc

Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt con người vào trung tâm của sự nghiệp cách mạng. Người khẳng định “muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”, và Người cũng căn dặn“vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”.

Con người mới trong tư tưởng của Người là con người vừa “hồng” vừa “chuyên”, có đức và có tài, lấy đức làm gốc. Nền tảng ấy bắt rễ từ hệ giá trị truyền thống được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, là lòng yêu nước, đoàn kết, cần cù, nhân ái, hiếu học, vì nghĩa.

Đó là bản sắc được trao truyền qua gia đình, làng xã, nhà trường; là “sức đề kháng” giúp dân tộc giữ được mình trước mọi biến động của lịch sử.

Chuẩn mực con người thời kỳ mới

Tại Hội nghị Văn hoá toàn quốc năm 2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng yêu cầu khẩn trương xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới.

Đồng thời, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội, ngày 2-7-2026 Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1189/QĐ-TTg, xác định rõ bốn hệ giá trị quốc gia trong kỷ nguyên mới, đó là:

i) Hệ giá trị quốc gia hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc;

ii) Hệ giá trị văn hoá dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học;

iii) Hệ giá trị gia đình ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh và iv) chuẩn mực con người Việt Nam với lòng yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo.

Chuẩn mực con người là “sự kết tinh các giá trị quốc gia, văn hoá và gia đình”. Đáng chú ý, kế hoạch triển khai đã đưa văn hoá ứng xử trên không gian mạng, môi trường văn hoá số và năng lực số vào nội dung thực hành các hệ giá trị cho từng chủ thể, từng cá nhân.

Nội hàm bản sắc văn hoá, vì thế, đã mở rộng, từ những giá trị truyền thống sang những phẩm chất cần có của công dân trong một quốc gia số.

Khi trí tuệ nhân tạo bước vào đời sống

Trí tuệ nhân tạo mở ra cơ hội lớn để học tập, sáng tạo và quản trị, nhưng cũng đặt con người trước những thách thức chưa có tiền lệ. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ “dữ liệu, thuật toán và trí tuệ nhân tạo đang ngày càng tham gia định hình nhận thức”.

Thứ nhất, nguy cơ lệ thuộc và “uỷ thác” tư duy cho máy, khi mọi câu trả lời có sẵn, năng lực tự học, phản biện và sáng tạo dễ bị bào mòn.

Thứ hai, nguy cơ suy giảm trung thực, tin giả, sản phẩm “giả mạo sâu”, gian lận học thuật bằng AI làm mờ ranh giới thật – giả.

Thứ ba, nguy cơ lệch chuẩn giá trị: thuật toán ưu tiên nội dung gây chú ý, dễ khuếch đại lối sống thực dụng, cá nhân, xa rời nghĩa tình.

Thứ tư, nguy cơ né tránh trách nhiệm, đổ lỗi cho “máy đề xuất” thay vì tự chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Trước những nguy cơ ấy, người đứng đầu Đảng và Nhà nước xác định rõ nguyên tắc, trí tuệ nhân tạo là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ nhưng “không thể thay thế được trách nhiệm, thẩm quyền và việc đưa ra các quyết định của con người”.

Đó cũng là nguyên tắc nền tảng cho hệ giá trị của con người số, công nghệ phục vụ con người, con người làm chủ công nghệ.

con-nguoi-so.jpg
Thông qua môi trường số, con người số có thể có các trải nhiệm xã hội, tương tác, trao đổi ý kiến..._Ảnh: qdnd.vn

Hệ giá trị của công dân số

Con người số Việt Nam không cần một hệ giá trị khác, mà cần thực hành 8 chuẩn mực con người Việt Nam trong môi trường mới. Mỗi giá trị truyền thống có một biểu hiện số tương ứng, bao gồm yêu nước là biết bảo vệ chủ quyền số, lan toả hình ảnh và văn hoá Việt Nam trên không gian mạng; đoàn kết là kết nối, hỗ trợ người yếu thế vượt qua khoảng cách số, không chia rẽ, kích động; tự cường là làm chủ công nghệ, tự học suốt đời, không lệ thuộc vào trí tuệ nhân tạo; nghĩa tình là giữ sự tử tế, sẻ chia trong mỗi tương tác trực tuyến; trung thực là không tạo ra, không chia sẻ tin giả và minh bạch khi sử dụng AI; trách nhiệm là dám chịu trách nhiệm về lời nói, sản phẩm và quyết định của mình, kể cả khi có AI hỗ trợ; kỷ cương là tuân thủ pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ; còn sáng tạo là dùng công nghệ để tạo ra giá trị mới, đóng góp cho cộng đồng và đất nước.

Để hệ giá trị ấy đi vào cuộc sống, chúng ta cần tập trung thực hiện 3 yêu cầu. Một là, đưa giáo dục năng lực số gắn với đạo đức số vào nhà trường từ sớm, coi năng lực phản biện trước thông tin và AI là kỹ năng sống cơ bản.

Hai là, hoàn thiện thể chế về đạo đức trí tuệ nhân tạo, minh bạch thuật toán, bảo vệ dữ liệu cá nhân; ứng dụng trí tuệ nhân tạo để lan toả các hệ giá trị.

Ba là, phát huy vai trò gia đình - môi trường “đầu tiên hình thành và nuôi dưỡng nhân cách con người”, cùng sự nêu gương của cán bộ, đảng viên và từng chủ thể, từng cá nhân trên không gian mạng.

Con người làm chủ công nghệ

Trí tuệ nhân tạo có thể mạnh hơn con người ở tốc độ xử lý, nhưng không thể thay con người lựa chọn điều đúng, điều tốt, điều đẹp.

Hệ giá trị của con người số Việt Nam, vì thế, vừa kế thừa bản sắc truyền thống, vừa được bổ sung năng lực của thời đại, yêu nước bằng hành động trên không gian số, trung thực trước công nghệ, trách nhiệm trước mỗi quyết định.

Đó là cách để sự nghiệp “trồng người” của Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục "đơm hoa kết trái" trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc./.

    Nổi bật
        Mới nhất
        Con người số - hệ giá trị nào cho công dân trong thời đại trí tuệ nhân tạo?
        • Mặc định