Cơ chế tài chính - đòn bẩy đột phá với công nghệ chiến lược Trung Quốc

Vai trò điều phối của ngân hàng chính sách

Năm 2015, Trung Quốc công bố kế hoạch Made in China 2025 (sản xuất tại Trung Quốc 2025), với tham vọng chiến lược đưa công nghiệp Trung Quốc lên vị trí hàng đầu thế giới.

Kế hoạch này tập trung vào nhiều lĩnh vực công nghệ chiến lược, trong đó có công nghệ thông tin thế hệ mới, thiết bị điều khiển số cao cấp và robot, thiết bị hàng không vũ trụ, năng lượng mới, vật liệu mới, y sinh học...

Để tạo đột phá trong công nghệ chiến lược, Trung Quốc huy động nguồn lực tài chính khổng lồ, đồng thời áp dụng các cơ chế tài chính như công cụ trong nỗ lực giảm thiểu hoặc loại bỏ sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài.

Cốt lõi trong chính sách này là sự nhận thức rằng các công nghệ đột phá, từ điện toán lượng tử, dược phẩm sinh học đến thám hiểm vũ trụ, đòi hỏi không chỉ nhân tài và cơ sở nghiên cứu, mà còn nguồn tài trợ ổn định và khả năng chấp nhận rủi ro.

Vì thế, Trung Quốc thực hiện điều chỉnh các cơ chế tài chính phù hợp với các phòng thí nghiệm quốc gia, các doanh nghiệp công nghệ hàng đầu và các công ty khởi nghiệp tiềm năng tham gia vào các lĩnh vực khoa học trọng điểm.

Đóng vai trò điều phối quan trọng nhất nguồn tín dụng cho công nghệ chiến lược là các ngân hàng chính sách. Đây là các tổ chức cho vay nhà nước cung cấp vốn với quy mô, tốc độ và chi phí mà thị trường tư nhân không thể sánh kịp.

Theo phân tích của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), 4 công ty bán dẫn do nhà nước Trung Quốc hậu thuẫn, trong đó có Tập đoàn sản xuất bán dẫn quốc tế (SMIC) - xưởng đúc hàng đầu của nước này, đã được nhận 4,85 tỷ USD các khoản vay với lãi suất ưu đãi hơn so với các kênh thương mại, lại với thời hạn vay kéo dài 15 - 20 năm. Đây là yếu tố rất quan trọng với ngành bán dẫn - lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn trong thời gian dài mà chưa thể tính đến lợi nhuận.

Một ví dụ điển hình về hiệu quả từ cơ chế đầu tư của nhà nước trong lĩnh vực công nghệ cao là “Mô hình Hợp Phì”. Tháng 4-2020, các nhà đầu tư chiến lược, trong đó có Công ty Xây dựng thành phố Hợp Phì, thủ phủ tỉnh Anh Huy, đầu tư 7 tỷ nhân dân tệ (990 triệu USD) để sở hữu 24,1% cổ phần của nhà sản xuất xe điện NIO đang trong tình trạng khủng hoảng.

Sau đó, NIO chuyển trụ sở chính đến Hợp Phì nhưng vẫn giữ 75,9% cổ phần kiểm soát và quyền tự chủ hoạt động. Với các nhà đầu tư, lợi ích của họ được bảo đảm bằng các mốc hiệu suất ghi trong thỏa thuận đầu tư.

Theo đó, NIO phải phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) trong vòng 48 tháng, nếu không các nhà đầu tư chiến lược có thể yêu cầu mua lại cổ phần với lãi suất 8,5% hằng năm.

Nhờ cân bằng hài hòa giữa nguồn vốn nhà nước với quyền tự chủ của công ty, duy trì nghiêm kỷ luật thương mại thông qua các cơ chế thoái vốn và mô hình quản lý chuyên nghiệp tập trung vào lợi nhuận, mô hình hợp tác giữa chính quyền Hợp Phì với NIO đã thành công, giúp công ty vượt qua khủng hoảng.

Chỉ trong vòng 2 năm, Hợp Phì đã thu được lợi nhuận gấp khoảng 5,5 lần khi giá cổ phiếu của NIO tăng vọt. Tháng 9-2024, các nhà đầu tư chiến lược quyết định đầu tư thêm 3,3 tỷ nhân dân tệ (470 triệu USD), cho thấy niềm tin vào triển vọng của NIO.

Chính các cơ chế tài chính giúp phê duyệt dự án nhanh chóng, với lãi suất ưu đãi dài hạn từ các ngân hàng chính sách đã giúp các công ty công nghệ Trung Quốc thâm nhập thị trường nhanh hơn so với các đối thủ từ Mỹ.

Thông thường, các công ty công nghệ Mỹ nhanh hơn trong việc huy động vốn cho giai đoạn đầu nghiên cứu và giai đoạn cuối đi vào sản xuất hàng loạt. Tuy nhiên, giai đoạn giữa đầu tư xây dựng cơ sở thương mại tiên phong, nơi chuyển các nguyên mẫu trong phòng thí nghiệm thành sản phẩm thương mại, thì các công ty Mỹ lại chậm chân so với đối thủ Trung Quốc.

Trong khi các công ty Mỹ phải dành 18 tháng để tìm hiểu các lựa chọn tài chính phân tán, các đối thủ Trung Quốc có thể dễ dàng tiếp cận nguồn vốn từ các ngân hàng chính sách nhà nước để nhanh chóng mở rộng quy mô sản xuất.

Quỹ định hướng dòng vốn đầu tư

Bên cạnh các ngân hàng chính sách, để tái định hình mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ, Trung Quốc còn cho ra đời các quỹ định hướng. Đây là các quỹ do nhà nước thành lập hoặc dẫn dắt nhằm định hướng dòng vốn đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược, đổi mới sáng tạo và các ngành công nghiệp chủ chốt, thay vì đơn thuần tạo ra lợi nhuận.

Không giống như các quỹ đầu tư mạo hiểm của Mỹ thường chỉ rót vốn và hỗ trợ các công ty khởi nghiệp (startup) hoặc các mô hình kinh doanh đột phá, chưa niêm yết để đổi lấy cổ phần, các quỹ định hướng ở Trung Quốc không chỉ tài trợ cho các startup, mà còn cung cấp vốn dài hạn cho các công ty công nghệ để mở rộng quy mô sản xuất.

Ở đây, nhà nước không thay thế thị trường, mà định hướng lại thị trường. Trong các lĩnh vực mà sự không chắc chắn và chu kỳ phát triển dài, đặc biệt là trong công nghệ tiên tiến và khoa học cơ bản, các nhà đầu tư tư nhân thường e ngại.

Vì thế, định hướng của nhà nước đóng vai trò như chất xúc tác, vốn nhà nước đòng vai trò làm “mồi” để thu hút vốn tư nhân, hướng dòng tiền đầu tư mạo hiểm vào các lĩnh vực mà chính phủ ưu tiên.

Tính đến năm 2022, Trung Quốc có 2.107 quỹ định hướng. Không chỉ trung ương, hầu hết các thành phố và tỉnh đều thành lập quỹ định hướng. Ở cấp trung ương, tháng 12-2025, Trung Quốc cho ra mắt Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia.

Trước đây, Trung Quốc cũng có những quỹ đầu tư mạo hiểm công nghệ cao, nhưng Quỹ Đầu tư mạo hiểm quốc gia là “siêu quỹ” với tầm nhìn dài hạn, quy mô lên tới 14,3 tỷ USD.

Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc “đầu tư sớm, đầu tư nhỏ, đầu tư dài hạn và đầu tư vào công nghệ lõi”. Theo đó, ít nhất 70% nguồn vốn sẽ được rót vào các doanh nghiệp, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ lõi, đang ở giai đoạn khởi nghiệp.

Ngay tại lễ ra mắt, 3 chi nhánh khu vực của Quỹ đã đạt được các thỏa thuận đầu tư sơ bộ trong hàng loạt lĩnh vực then chốt, như vi mạch tích hợp, công nghệ lượng tử, y sinh, giao diện não - máy tính, hàng không vũ trụ, AI và năng lượng tương lai.

Trước đó, tháng 3-2025, Ngân hàng Công thương Trung Quốc (ICBC) - ngân hàng lớn nhất thế giới về tổng tài sản - cũng cho ra mắt quỹ dành cho công nghệ và đổi mới sáng tạo trị giá 80 tỷ nhân dân tệ (11,04 tỷ USD).

Quỹ này tập trung đầu tư hỗ trợ lĩnh vực “công nghệ cứng” như bán dẫn và sản xuất tiên tiến, thay vì ưu tiên “công nghệ mềm” như dịch vụ Internet. Quỹ được xác định là khoản đầu tư dài hạn, không nhằm mục tiêu kiếm lợi nhuận nhanh chóng và hướng tới khu vực kinh tế tư nhân.

Nhờ các cơ chế tài chính linh hoạt thông qua các ngân hàng chính sách và các quỹ định hướng, Trung Quốc đã vươn lên thành quốc gia hàng đầu về công nghệ.

Hiện nay, Trung Quốc giữ vị trí dẫn đầu toàn cầu trong 5 công nghệ quan trọng là đường sắt cao tốc, graphene, máy bay không người lái, tấm pin Mặt trời và xe điện sử dụng pin lithium, đồng thời thu hẹp khoảng cách với các đối thủ trong 7 công nghệ khác.

Với nguồn tài chính dài hạn, lãi suất ưu đãi và được phê duyệt nhanh chóng, các công ty Trung Quốc đã thâm nhập thị trường nhanh hơn so với các đối thủ.

Hiện nay Trung Quốc kiểm soát 76% sản lượng pin lithium-ion toàn cầu và hơn 80% sản lượng tấm pin Mặt trời, bất chấp việc Mỹ là là nước đi đầu trong nghiên cứu và tạo ra các công nghệ này. Vị thế thống lĩnh này cho phép Trung Quốc giành lợi thế kinh tế mà các đối thủ như Mỹ và Hàn Quốc không cạnh tranh được./.