Châu Phi - tiềm năng phát triển trong bối cảnh mới

Tăng trưởng kinh tế và hội nhập khu vực

Nền kinh tế châu Phi đang duy trì đà tăng trưởng tích cực trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất định, qua đó khẳng định vai trò ngày càng gia tăng của khu vực này trong cấu trúc kinh tế thế giới.

Báo cáo Triển vọng kinh tế châu Phi của Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) cho biết, tốc độ tăng trưởng GDP của toàn châu lục đạt khoảng 3,7% (năm 2024) và tiếp tục tăng lên 4,3% (năm 2025) - nằm trong nhóm khu vực có mức tăng trưởng cao nhất toàn cầu.

Về tiểu vùng, Đông Phi được đánh giá là một trong những động lực tăng trưởng mới của châu lục, khi tốc độ tăng trưởng kinh tế phục hồi đạt khoảng 4,7% (năm 2024) và dự kiến sẽ tăng trưởng nhanh hơn vào giai đoạn 2026 - 2027 (đạt khoảng 6,8% mỗi năm), nhờ sự phục hồi của tiêu dùng nội địa, đầu tư hạ tầng và ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong khi đó, Tây Phi và Trung Phi cũng ghi nhận xu hướng cải thiện rõ rệt và dự kiến tăng 4,3% trong giai đoạn 2026 - 2027. Những con số này đều cho thấy rõ được sự dần phục hồi của các nền kinh tế lớn trong khu vực.

Song song với tăng trưởng kinh tế, tiến trình hội nhập khu vực tiếp tục được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua việc triển khai Hiệp định Khu vực thương mại tự do lục địa châu Phi (AfCFTA).

Tính đến nay, đã có 47 quốc gia phê chuẩn hiệp định này, tạo nền tảng thể chế quan trọng nhằm giảm thiểu các rào cản thương mại, tăng cường liên kết chuỗi giá trị khu vực và mở rộng quy mô thị trường nội địa.

Qua đó, trở thành động lực then chốt thúc đẩy hội nhập kinh tế, nâng cao khả năng chống chịu của các nền kinh tế khu vực trước các cú sốc bên ngoài và hỗ trợ tăng trưởng dài hạn.

Chuyển đổi số và đổi mới công nghệ

Chuyển đổi số đang nổi lên như một động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tái cấu trúc mô hình phát triển ở châu Phi, đặc biệt trong bối cảnh khu vực này đang tìm kiếm hướng tăng trưởng bao trùm và bền vững hơn.

Quy mô và tốc độ mở rộng của nền kinh tế số châu Phi được thể hiện rõ qua sự gia tăng số lượng người sử dụng Internet nhanh chóng, từ 570 triệu người dùng Internet (năm 2022) tăng lên gần 646 triệu người (năm 2025) và được dự báo sẽ vượt mốc 1,1 tỷ người (năm 2029), phản ánh sự cải thiện đáng kể về hạ tầng viễn thông, khả năng tiếp cận công nghệ và mức độ số hóa xã hội.

Cùng với đó, lĩnh vực tài chính số phát triển mạnh mẽ, số lượng tài khoản tiền điện tử đăng ký đạt khoảng 53 triệu người dùng, chiếm 16,5% toàn cầu, cho thấy vai trò tiên phong của châu Phi trong việc ứng dụng các giải pháp tài chính mới nhằm khắc phục hạn chế của hệ thống tài chính truyền thống và thúc đẩy tài chính toàn diện.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang từng bước hình thành, thể hiện qua việc châu Phi đã có 8 doanh nghiệp công nghệ đạt mức định giá “kỳ lân”, với dòng vốn đầu tư tập trung mạnh vào các lĩnh vực như công nghệ tài chính, công nghệ giáo dục và các dịch vụ nền tảng số.

Trong bối cảnh đó, hợp tác số quốc tế, đặc biệt giữa Trung Quốc và châu Phi, ngày càng được tăng cường; việc hai bên ký kết “Kế hoạch hành động phát triển hợp tác số Trung Quốc - châu Phi” (tháng 7-2024), với trọng tâm là phát triển hạ tầng số và ứng dụng công nghệ 5G, được xem là bước đi chiến lược nhằm hỗ trợ chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực số và tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế dài hạn của châu Phi.

Tiềm năng tài nguyên và chuyển đổi năng lượng

Châu Phi sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là các khoáng sản chiến lược như đồng, cobalt, lithium và đất hiếm, trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu đối với các nguyên liệu đầu vào cho chuyển đổi năng lượng và công nghiệp công nghệ cao ngày càng gia tăng. Xu hướng này đã tạo động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại các quốc gia phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên.

Song song với khai thác tài nguyên truyền thống, châu Phi đang đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo như một trụ cột mới của tăng trưởng xanh. Các quốc gia như Ai Cập, Moroco và Kenya nổi lên là những trung tâm năng lượng sạch của khu vực, thông qua việc triển khai các dự án điện Mặt trời và điện gió quy mô lớn, đồng thời Bắc Phi đang từng bước hình thành ngành công nghiệp hydro xanh, được kỳ vọng sẽ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng năng lượng sạch toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, hợp tác Trung Quốc - châu Phi đóng vai trò đáng kể trong tiến trình chuyển đổi năng lượng, khi nhiều dự án hạ tầng năng lượng do Trung Quốc tham gia xây dựng, tiêu biểu như Nhà máy điện Mặt trời Garissa tại Kenya hay dự án điện gió De Aar ở Nam Phi, đã góp phần nâng cao năng lực cung ứng điện, cải thiện an ninh năng lượng và hỗ trợ mục tiêu phát triển bền vững của các quốc gia châu Phi.

Lợi thế nhân khẩu học và sự mở rộng thị trường

Châu Phi hiện có quy mô dân số vượt trên 1,4 tỷ người, khoảng 40% dân số dưới 15 tuổi, tạo nên một cơ cấu dân số trẻ hiếm có trên thế giới, đồng thời hình thành nguồn cung lao động dồi dào trong dài hạn. Lợi thế nhân khẩu học này, kết hợp với quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, đang thúc đẩy sự mở rộng mạnh mẽ của tầng lớp trung lưu và nhu cầu tiêu dùng nội địa, tạo nền tảng cho sự phát triển của thị trường tiêu dùng quy mô lớn và năng động.

Trong bối cảnh đó, quan hệ thương mại Trung Quốc - châu Phi tiếp tục gia tăng cả về quy mô lẫn chiều sâu. Theo số liệu do Tổng cục Hải quan Trung Quốc công bố, trong các năm 2000 - 2023, quy mô thương mại Trung Quốc - châu Phi đã tăng từ dưới 100 tỷ NDT lên 1.980 tỷ NDT, tăng trung bình 17,2% mỗi năm, phản ánh mức độ gắn kết ngày càng cao giữa 2 nền kinh tế.

Về cơ cấu hàng hóa, xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Phi chủ yếu tập trung vào các sản phẩm điện - cơ, máy móc thiết bị và các sản phẩm năng lượng mới, đáp ứng nhu cầu phát triển hạ tầng, công nghiệp hóa và chuyển đổi năng lượng của châu Phi; ngược lại, nhiều nền kinh tế châu Phi vẫn phụ thuộc đáng kể vào xuất khẩu khoáng sản và nông sản, cho thấy đặc điểm bổ trợ rõ nét trong quan hệ thương mại song phương.

Bên cạnh đó, các cơ chế hợp tác thể chế ngày càng được hoàn thiện, tiêu biểu là Hiệp định Thương mại tự do Trung Quốc - Mauritius, qua đó cung cấp các ưu đãi thuế quan và tiếp cận thị trường thuận lợi hơn cho hàng hóa châu Phi, góp phần thúc đẩy xuất khẩu các sản phẩm như đường và một số mặt hàng nông nghiệp - chế biến khác, đồng thời tạo tiền đề cho việc đa dạng hóa cơ cấu xuất khẩu và nâng cao giá trị gia tăng của kinh tế châu Phi trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Mặc dù châu Phi đã đạt được những thành tựu kinh tế đáng kể trong thập niên qua, nền kinh tế hướng xuất khẩu của châu Phi vẫn còn mong manh và đối mặt với những thách thức từ sự biến động của thị trường toàn cầu.

Đại dịch COVID-19 và xung đột Nga - Ukraina càng làm lộ rõ tính dễ tổn thương của nền kinh tế hướng xuất khẩu của châu Phi, làm nổi bật các vấn đề như thiếu cơ hội việc làm, chủ nghĩa cực đoan trong giới trẻ và sự phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu lương thực và năng lượng.

Để đạt được sự “phát triển chuyển đổi” thực sự, châu Phi cần xây dựng lại các chính phủ hiệu quả và thúc đẩy sự phát triển phối hợp của nông nghiệp, công nghiệp và đô thị hóa - thúc đẩy công nghiệp hóa thông qua sự thịnh vượng ở nông thôn, đồng thời tạo ra các thị trường hướng đến tiêu dùng nội địa.

Hơn nữa, châu Phi cần học hỏi kinh nghiệm phát triển của châu Á, tăng cường phát triển kết cấu hạ tầng và phát triển thể chế, duy trì quyền tự chủ cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa./.