Cân bằng hài hòa - chìa khóa mang đến hạnh phúc

Cũng là biểu tượng của sự cân bằng giữa âm và dương, giữa ánh sáng và bóng tối, giữa ước mơ và hiện thực. Từ đó, ngày này được cho là sẽ truyền tải thông điệp rằng: cân bằng, hài hòa là một trong những chìa khóa để mang đến hạnh phúc.

Ở Việt Nam, tỉnh Yên Bái (cũ) là tỉnh lần đầu tiên đưa chỉ số hạnh phúc của nhân dân vào trong báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XIX. Chỉ số hạnh phúc được đo lường, dựa trên 3 chỉ số chính đó là (i) sự hài lòng về cuộc sống; (ii) sự hài lòng về môi trường sống và (iii) tuổi thọ trung bình cũng như số năm sống khoẻ.

Từ 3 chỉ số chính này sẽ được cụ thể hóa bằng các chỉ tiêu trong bộ tiêu chí để nâng cao các chỉ số thành phần quyết định chỉ số hạnh phúc của người dân. Và những điều làm nên hạnh phúc rất cụ thể, như dịch vụ công được cung cấp nhanh chóng; người dân cảm thấy hài lòng với mức thu nhập, hài lòng với các quan hệ gia đình, quan hệ xã hội, hài lòng trong quan hệ với chính quyền.

Một vấn đề chung được đặt ra cho tất cả các quốc gia đang phát triển là quốc gia nào thực sự được hưởng lợi và quốc gia nào sẽ nghèo đi; làm gì để được hưởng lợi trong hội nhập kinh tế quốc tế, trong đó có gia tăng xuất khẩu. Điều đó phụ thuộc vào việc mỗi quốc gia đã và sẽ chế tạo những sản phẩm gì để tham gia thị trường thế giới và thỏa mãn nhu cầu của thị trường nội địa. Đối với những nước như Việt Nam, việc tìm ra điểm cân bằng rất quan trọng.

Trong các nghiên cứu về quan hệ thị trường nội địa và thị trường quốc tế, hầu như các nhà nghiên cứu nước ta chưa quan tâm nhiều đến lý thuyết về điểm cân bằng, do vậy, khó mà có được những kết luận khoa học như tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu chiếm khoảng bao nhiêu % GDP là hợp lý, cũng như thị phần xuất khẩu của từng nhóm sản phẩm, mối tương quan giữa sản phẩm chế tác, sản phẩm trung gian và nguyên liệu thô...

Những vấn đề đặt ra

Trong bối cảnh hiện nay, tìm điểm cân bằng trong quá trình chuyển đổi kinh tế từ “nâu” sang “xanh”; giữa đẩy mạnh xuất khẩu và thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI); giữa tăng trưởng và ổn định; tăng trưởng và công bằng xã hội; giữa kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng; giữa lãi suất và tỷ giá; giữa tăng trưởng kinh tế và ổn định hệ thống tài chính; tăng trưởng và phát triển bền vững; phát triển và đánh đổi... là hàng loạt câu hỏi đặt ra cho kinh tế học và các nhà quản lý để giải quyết những vấn đề nan giải, nảy sinh trong đời sống kinh tế - xã hội.

Cân bằng giữa tăng trưởng và ổn định

Tháng 11-2009, khi trao đổi với VnEconomy về triển vọng của nền kinh tế trong năm 2010 và hướng ưu tiên trong điều hành chính sách của các cơ quan quản lý thời kỳ hậu khủng hoảng, Phó Thủ tướng Vũ Khoan cho rằng: những chính sách vĩ mô thời hậu khủng hoảng cần được đặt trong mối tương quan giữa mục tiêu trước mắt và tính chiến lược. Phải hết sức chú trọng đến một số chỉ tiêu có nguy cơ mất cân đối, có thể gây lạm phát là bội chi ngân sách, kiểm soát tín dụng và phát hành tiền.

Nên đặt việc điều hành chính sách tài chính tiền tệ trong một phạm vi rộng lớn hơn là mục tiêu trước mắt, phải gắn liền với 3 nhân tố: chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm, kế hoạch tái cấu trúc nền kinh tế và việc cơ cấu lại của hệ thống tài chính tiền tệ thế giới. Cần phải cân bằng cả 2 mục tiêu ổn định và tăng trưởng. Tăng trưởng là một động lực quan trọng để giữ ổn định kinh tế. Tuy nhiên, không phải là tăng trưởng với bất kỳ giá nào. Nói một cách khác, việc tìm ra mối tương quan hợp lý giữa nới lỏng chính sách tiền tệ để chống suy giảm kinh tế và thắt chặt tiền tệ để ngăn ngừa lạm phát là một bài toán cần phải tính toán kỹ lưỡng.

Cân bằng giữa tăng trưởng và công bằng xã hội

Khi còn sống, Phó Thủ tướng Vũ Khoan cũng luôn trăn trở với một câu hỏi hóc búa: làm sao cân bằng giữa tăng trưởng và công bằng xã hội. Nhà nước quá chú trọng tăng trưởng mà không chú ý tới công bằng xã hội thì gây ra bất ổn; ngược lại, quá chú ý đến phúc lợi xã hội mà coi nhẹ tăng trưởng thì kinh tế trì trệ.

Câu hỏi này cũng là trọng tâm một cuộc tham vấn được thực hiện vào tháng 3-2012 giữa Ủy ban Kinh tế Quốc hội và Đại học Kinh tế quốc dân về mô hình tăng trưởng kinh tế cho giai đoạn 10 năm tới. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, có 4,6% lao động ở thành thị thất nghiệp và 20% lao động ở nông thôn chưa được sử dụng, tương ứng với trên 10 triệu lao động thất nghiệp hoàn toàn.

Cân bằng giữa lãi suất và tỷ giá, giữa kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng

Điểm cân bằng cũng được Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đề cập nhiều lần trong những năm qua. Ngày 1-12-2022, tại cuộc họp Thường trực Chính phủ về điều hành chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ, kinh tế vĩ mô cuối năm 2022 và đầu năm 2023, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu Ngân hàng Nhà nước bảo đảm thanh khoản, phối hợp đồng bộ, chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ, tài khóa và các chính sách vĩ mô khác; tìm điểm cân bằng giữa lãi suất và tỷ giá, giữa kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng. Thực hiện chính sách tài khóa mở rộng hợp lý, có trọng tâm, trong điểm, tập trung tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và người dân, tăng thu, tiết kiệm chi các khoản không cần thiết.

Cân bằng giữa phát triển và bảo vệ môi trường

Việt Nam chưa trở thành nước công nghiệp đúng nghĩa, nhưng nhiều vấn đề về môi trường đã rất nghiêm trọng. Việc chuyển đổi sang kinh tế xanh là một thách thức đối với các nền kinh tế đang phát triển bởi hạ tầng xanh chưa có; tỷ trọng của GDP dùng cho đầu tư xanh sẽ phải cao hơn các nước đã phát triển.

Một báo cáo của London School of Economics và Brookings Institution cho biết, đầu tư liên quan đến biến đổi khí hậu ít nhất phải là 2% GDP mỗi năm và lớn hơn ở các nước có thu nhập thấp.

Trên thế giới, thuật ngữ “căn bệnh Hà Lan” đã được dùng từ cách đây gần 6 thập niên để cảnh báo các quốc gia phát triển chủ yếu dựa trên xuất khẩu tài nguyên. Quan trắc quá trình xuất khẩu những năm vừa qua của Việt Nam cho thấy, nguồn thu dễ nhất, đồng thời cũng kém bền vững nhất chính là khai khoáng và xuất khẩu khoáng sản.

Theo thống kê, những năm 2019 - 2022, mỗi năm Việt Nam xuất khẩu nhiên liệu và khoáng sản mang lại giá trị 2.876 - 4.957 triệu USD. Nhưng nếu cộng cả số xuất lậu, xuất qua đường biên, chắc chắn số lượng còn lớn hơn nữa.

Một số bàn luận

Không thể phát triển nếu không có sự đánh đổi. Tuy nhiên, cần thống nhất được (về nguyên tắc) mức độ có thể chấp nhận để sự đánh đổi là phát triển chứ không phải là hủy hoại tài nguyên, môi trường, là “phản phát triển”.Chúng ta đã nhận ra nếu tăng trưởng bền vững thì không thể dựa vào tài nguyên. Trong thống kê chúng ta chưa tính được chi phí mà chúng ta phải trả giá (chi phí về xã hội, chi phí về môi trường hay chi phí của tài nguyên thiên nhiên mất đi để đóng góp cho tăng trưởng và các vấn đề khác của xã hội...).

Chính vì thế, cần quyết liệt thực thi chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, trong đó có nội dung quan trọng là GDP xanh, làm rõ chi phí chúng ta phải bỏ ra bao nhiêu để đạt mức tăng trưởng cao là 7,5% hay 8%...; làm thế nào để tất cả người dân đều được tham gia, chia sẻ kết quả của quá trình tăng trưởng...

Để tạo lập nền tảng và cơ sở vững chắc cho việc phát triển bền vững trong thời gian tới:

Một là, tập trung hoàn thiện, triển khai Quy hoạch Quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Hai là, rà soát, lồng ghép các hoạt động sản xuất, tiêu dùng bền vững vào các Chương trình phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và giảm nghèo.

Ba là, thúc đẩy việc đổi mới công nghệ, áp dụng công nghệ sạch, thân thiện với môi trường và loại bỏ theo lộ trình các công nghệ lạc hậu, tiêu hao nguyên nhiên liệu gây ô nhiễm môi trường. Khuyến khích việc nhập khẩu các công nghệ sạch, công nghệ và sản phẩm thân thiện với môi trường.

Bốn là, xây dựng chính sách khuyến khích các tổ chức, cá nhân đầu tư vào sản xuất, kinh doanh các sản phẩm thân thiện với môi trường. Hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ về thông tin, khả năng tiếp cận dịch vụ môi trường và nguồn nguyên liệu sạch. Trợ giúp các doanh nghiệp trong việc áp dụng/chứng chỉ phù hợp.

Năm là, phát triển công nghiệp năng lượng thân thiện với môi trường; chuyển dần sang phát triển năng lượng sạch và năng lượng tái tạo. Hạn chế mở rộng các nhà máy nhiệt điện than; đầu tư nâng cao hiệu suất các nhà máy hiện tại, bảo vệ môi trường. Phát triển hợp lý, bền vững ngành công nghiệp khai khoáng, trọng điểm là ngành than...

Sáu là, phát triển du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn với hệ thống dịch vụ chất lượng cao, đẳng cấp quốc tế, giá trị gia tăng lớn.

***

Tiến bộ có giá của nó, thế giới chưa bao giờ tốt đẹp hơn hôm nay và một phần các bất an là giá phải chấp nhận. Chúng ta phải từ bỏ việc cố tìm ra điều sẽ phải làm bằng cách dựa vào điều chúng ta đã làm. Ở thế kỷ XXI, người chiến thắng là những ai đứng phía trước đường cong thay đổi, tạo ra thị trường mới, khai phá con đường mới, sáng tạo lại các quy tắc cạnh tranh, thách thức với hiện trạng...

Đó là những người sáng tạo ra thế giới chứ không phải những người chỉ biết ứng phó với thế giới. Đây chính là bài học kinh nghiệm của các con rồng châu Á mà chúng ta cần phải suy ngẫm để học tập! ./.