Biến dạng ngữ cảnh phát ngôn: Thủ đoạn thao túng nhận thức trong kỷ nguyên số

Biến dạng ngữ cảnh phát ngôn - một dạng thao túng nhận thức đặc trưng của thời đại số

Về bản chất, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn là thủ đoạn làm sai lệch ý nghĩa của thông tin bằng cách tách phát ngôn khỏi ngữ cảnh vốn tạo nên ý nghĩa chân thực của nó.

Điều đáng lo ngại là các chủ thể thực hiện không cần bịa đặt một sự kiện mới, mà chỉ cần cắt bỏ một phần nội dung, lược đi những thông tin giải thích hoặc đặt phát ngôn vào một bối cảnh khác là có thể làm thay đổi, thậm chí thay đổi hoàn toàn cách công chúng tiếp nhận và hiểu vấn đề.

Nếu như trước đây, thông tin giả thường được nhận diện qua những chi tiết bịa đặt, thì ngày nay, thủ đoạn thao túng đã tinh vi hơn nhiều. Đối tượng không làm giả dữ kiện mà làm biến dạng ý nghĩa của dữ kiện; không phủ nhận sự thật mà dẫn dắt công chúng hiểu sai về sự thật.

Chính sự đan xen giữa những yếu tố xác thực và những lớp nghĩa bị đánh tráo đã tạo nên một dạng “sự thật méo mó”, khiến người tiếp nhận dễ tin, khó nghi ngờ và càng khó phát hiện.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) càng làm gia tăng nguy cơ này. Các công nghệ như deepfake, sao chép giọng nói và công cụ AI tạo sinh nội dung cho phép tạo ra những sản phẩm truyền thông có độ chân thực cao, khiến ranh giới giữa nội dung xác thực và nội dung bị công nghệ can thiệp ngày càng khó phân biệt.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia truyền thông coi thao túng ngữ cảnh là một trong những thách thức lớn của thông tin trong môi trường truyền thông số. Người tiếp nhận dễ bị thuyết phục bởi những "bằng chứng" trực quan nhưng lại khó nhận ra điều bị thay đổi không phải là dữ kiện, mà là cách lựa chọn và sắp đặt dữ kiện.

Trong khi đó, với một thiết bị kết nối Internet, bất kỳ cá nhân nào cũng có thể trở thành chủ thể tạo lập và lan truyền nội dung trên các nền tảng số.

“

Biến dạng ngữ cảnh phát ngôn là thủ đoạn làm sai lệch ý nghĩa của thông tin bằng cách tách phát ngôn khỏi ngữ cảnh vốn tạo nên ý nghĩa chân thực của nó.

Thực tiễn cho thấy, nhiều chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước đã trở thành mục tiêu của các hoạt động thao túng thông tin trên không gian mạng.

Trong một số vụ việc, phát biểu của lãnh đạo bị tách khỏi bối cảnh, lược bỏ nội dung giải thích hoặc mục tiêu, rồi gắn với những sự kiện khác để suy diễn về hoạt động đối ngoại, mâu thuẫn nội bộ, bất nhất trong điều hành hoặc quy kết trách nhiệm chính trị.

Đáng lưu ý, các đối tượng chống phá thường không tạo dựng thông tin hoàn toàn sai sự thật mà khai thác dữ kiện có thật, cắt ghép, bóp méo ngữ cảnh để đánh tráo bản chất sự việc và dẫn dắt nhận thức xã hội theo hướng lệch lạc.

Đây là biểu hiện của xu hướng chuyển từ làm giả thông tin sang thao túng ý nghĩa của dữ kiện có thật. Vì vậy, bảo vệ sự thật không chỉ đòi hỏi xác minh thông tin mà còn phải khôi phục bối cảnh phát ngôn, nhận diện thủ pháp đánh tráo ngữ nghĩa và nâng cao năng lực tiếp nhận của công chúng trước các hình thức dẫn dắt nhận thức tinh vi.

Ngày nay, trong bối cảnh cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng diễn ra ngày càng quyết liệt trên không gian mạng, việc nhận diện, bóc trần và phản bác các thủ đoạn đánh tráo ngữ cảnh phát ngôn cần được xem là nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị, các cơ quan báo chí, đội ngũ cán bộ, đảng viên và mỗi công dân.

Cơ chế lan truyền của thông tin bị biến dạng trên mạng xã hội

Sự phát triển của các thuật toán đề xuất nội dung đã làm thay đổi đáng kể cách tiếp nhận thông tin. Trên không gian mạng, mức độ hiển thị của một nội dung thường được quyết định bởi khả năng tạo tương tác hơn là tính chính xác hay độ tin cậy.

Những tiêu đề giật gân, lời bình mang tính dẫn dắt hoặc các thông điệp khơi gợi cảm xúc thường khiến công chúng phản ứng trước khi kịp kiểm chứng. Chính đặc điểm này tạo điều kiện để các sản phẩm biến dạng ngữ cảnh phát ngôn lan truyền nhanh chóng và phát huy tác động.

Nhiều nghiên cứu về truyền thông số chỉ ra rằng các nội dung khơi gợi sự phẫn nộ, lo lắng, sợ hãi hoặc tranh cãi có khả năng lan truyền mạnh hơn những thông tin mang tính phân tích, lý giải. Điều đó khiến các sản phẩm cắt ghép, xuyên tạc trở thành "nguồn nguyên liệu" phù hợp với cơ chế vận hành của mạng xã hội.

Diễn biến liên quan đến cuốn sách "Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng" là một ví dụ đáng chú ý. Chỉ trong thời gian ngắn sau khi có quyết định dừng phát hành và thu hồi, lượng thông tin, bình luận và chia sẻ trên các nền tảng số tăng nhanh, tạo nên một làn sóng tranh luận với nhiều chiều ý kiến trên các nền tảng Facebook, Zalo, YouTube, TikTok...

Bên cạnh những phản ứng phê phán đối với nội dung cuốn sách và trách nhiệm của các chủ thể liên quan, một số tài khoản đã lợi dụng bối cảnh này để dẫn dắt dư luận, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn, quy chụp trách nhiệm và công kích uy tín của cá nhân, tổ chức.

Có thể dễ dàng nhận thấy, thủ pháp phổ biến của cơ chế lan truyền của thông tin bị biến dạng trên mạng xã hội bắt đầu từ lựa chọn có chủ đích một số chi tiết, tách khỏi bối cảnh ban đầu để tạo ra những cách diễn giải mang tính áp đặt nhưng dễ thu hút sự chú ý và đồng thuận cảm tính.

Do đó, trong đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng hiện nay, bảo vệ sự thật không chỉ dừng lại ở việc xác minh dữ kiện mà còn là bảo vệ hệ thống khái niệm, ngôn ngữ và những giá trị làm nên ý nghĩa của sự thật đó.

Khi ngữ cảnh bị bóp méo, lịch sử và các giá trị xã hội cũng có nguy cơ bị diễn giải sai lệch. Vì vậy, nhận diện cơ chế lan truyền của thông tin biến dạng là yêu cầu cần thiết để nâng cao sức đề kháng của xã hội trước các hoạt động thao túng nhận thức.

Từ thao túng thông tin đến sai lệch nhận thức

Trong môi trường số, tác động thông tin không chỉ diễn ra ở cấp độ truyền tải nội dung mà còn hướng đến việc định hình cách công chúng tiếp nhận, lý giải và đánh giá các sự kiện.

Quá trình này thường bắt đầu bằng việc lựa chọn có chủ đích những chi tiết thuận lợi, lược bỏ hoặc bóp méo các yếu tố bối cảnh, từ đó tạo ra một cách diễn giải mới đối với cùng một sự việc.

Mạng xã hội với cơ chế ưu tiên tương tác đã làm gia tăng tốc độ và phạm vi lan truyền của những nội dung gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc. Khi thông tin bị cắt ghép, xuyên tạc được lặp lại trên nhiều nền tảng và qua nhiều chủ thể khác nhau, công chúng có xu hướng xem đó là cách lý giải hợp lý, đặc biệt khi nội dung phù hợp với niềm tin hoặc định kiến sẵn có.

Trong điều kiện đó, thao túng thông tin không còn dừng lại ở việc làm sai lệch dữ kiện mà từng bước dẫn dắt cách hiểu, định hướng thái độ và tác động đến quá trình hình thành quan điểm xã hội.

Như vậy, sai lệch nhận thức thường không xuất hiện đột ngột mà là kết quả của quá trình tích lũy những thông tin bị biến dạng và những cách diễn giải mang tính dẫn dắt.

Nếu diễn ra thường xuyên và trên diện rộng, quá trình này có thể làm suy giảm niềm tin công chúng, cản trở sự đồng thuận xã hội và đặt ra những thách thức mới đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong thời đại toàn cầu hóa thông tin.

Thách thức đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng

Niềm tin xã hội là nền tảng quan trọng của sự ổn định và phát triển. Trong điều kiện phần lớn nhận thức của công chúng về các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội được hình thành qua truyền thông, sự sai lệch thông tin có thể trực tiếp làm suy giảm niềm tin xã hội.

Trong đó, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn đã và đang trở thành công cụ dẫn dắt dư luận. Thông qua việc cắt ghép, lược bỏ bối cảnh hoặc thay đổi trình tự thông tin, các đối tượng có thể tạo ra những cách hiểu sai lệch về cá nhân, tổ chức hoặc chính sách.

Đáng chú ý, các nội dung này thường được trình bày dưới hình thức tưởng như khách quan, khiến người tiếp nhận khó nhận diện mục đích phía sau.

Khi hiện tượng này diễn ra thường xuyên, công chúng dễ hình thành những đánh giá phiến diện, gia tăng tâm lý hoài nghi đối với các nguồn thông tin chính thống, từ đó làm xuất hiện các luồng quan điểm đối lập, gia tăng nguy cơ phân cực xã hội và ảnh hưởng đến ổn định chính trị, an ninh, trật tự an toàn xã hội.

Đặc biệt, với tốc độ chuyển đổi số đang bứt tốc, các thế lực thù địch và phần tử cơ hội chính trị ngày càng tận dụng ưu thế công nghệ để gia tăng hoạt động chống phá trên không gian mạng.

Thực tiễn cho thấy, biến dạng ngữ cảnh phát ngôn đã trở thành phương thức tác động nhận thức tinh vi, ảnh hưởng trực tiếp đến sự đồng thuận xã hội.

Những "lá chắn" trước thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh phát ngôn trong thời đại số

Tăng cường năng lực phát hiện, cảnh báo sớm và quản trị môi trường thông tin; ứng dụng AI, dữ liệu lớn và các công cụ phân tích truyền thông số sẽ giúp phát hiện sớm các nội dung có dấu hiệu biến dạng ngữ cảnh phát ngôn, dự báo nguy cơ dẫn dắt dư luận và khủng hoảng truyền thông, tạo cơ sở cho việc chủ động phòng ngừa, xử lý.

Đồng thời, các nền tảng số cần nâng cao trách nhiệm quản trị nội dung, minh bạch thuật toán và kịp thời kiểm soát các sản phẩm cắt ghép, xuyên tạc nhằm hạn chế lan truyền thông tin sai lệch.

Phát huy vai trò tiên phong của báo chí trong bảo vệ sự thật và định hướng dư luận xã hội. Trong bối cảnh cạnh tranh diễn giải ngày càng quyết liệt trên không gian mạng, báo chí chính thống cần khẳng định vai trò nòng cốt trong bảo vệ sự thật và định hướng nhận thức xã hội.

Không chỉ đưa tin kịp thời, báo chí phải đi trước trong kiểm chứng, khôi phục đúng ngữ cảnh phát ngôn; chủ động đấu tranh, phản bác các thủ đoạn thao túng thông tin. Đồng thời, đẩy mạnh “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin tích cực, góp phần nâng cao sức đề kháng xã hội trước tác động tiêu cực của môi trường thông tin số.

“

Khi phát ngôn bị tách khỏi bối cảnh, sự thật có thể bị biến dạng; niềm tin xã hội vì thế bị xói mòn, kéo theo thách thức đối với nền tảng tinh thần của xã hội.
Do đó, nhận diện và ngăn chặn thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh phát ngôn không chỉ là yêu cầu của công tác quản lý thông tin mà còn là nhiệm vụ bảo vệ an ninh tư tưởng quốc gia.

Xây dựng công dân số có khả năng “miễn dịch thông tin”. Cần đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số, kỹ năng nhận diện và kiểm chứng thông tin; trang bị tư duy phản biện và bản lĩnh chính trị cho người dân, nhất là thế hệ trẻ. Khi mỗi công dân có khả năng sàng lọc, đánh giá và tự bảo vệ trước thông tin sai lệch, các thủ đoạn đánh tráo ngữ cảnh sẽ khó phát huy tác động đối với nhận thức xã hội.

Xây dựng văn hóa trách nhiệm truyền thông trong xã hội số. Mỗi cán bộ, đảng viên và người dân cần đề cao trách nhiệm công dân số, tôn trọng sự thật khách quan, không chia sẻ hoặc tiếp tay lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng; đồng thời chủ động lên tiếng phản bác các nội dung xuyên tạc, bóp méo phát ngôn.

Xây dựng văn hóa truyền thông có trách nhiệm góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững trận địa tư tưởng và củng cố niềm tin xã hội.

Trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh bảo vệ sự thật không chỉ là chống lại thông tin bịa đặt mà còn là ngăn chặn sự bóp méo ngữ cảnh, đánh tráo ý nghĩa và thao túng nhận thức. Khi phát ngôn bị tách khỏi bối cảnh, sự thật có thể bị biến dạng; niềm tin xã hội vì thế bị xói mòn, kéo theo thách thức đối với nền tảng tinh thần của xã hội.

Do đó, nhận diện và ngăn chặn thủ đoạn biến dạng ngữ cảnh phát ngôn không chỉ là yêu cầu của công tác quản lý thông tin mà còn là nhiệm vụ bảo vệ an ninh tư tưởng quốc gia. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cơ quan báo chí, các nền tảng số và mỗi công dân./.