Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho các sản phẩm OCOP - thực tiễn Quảng Ninh và bài học kinh nghiệm

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ, lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực phát triển chủ đạo, tài sản trí tuệ đã vượt qua vai trò bảo hộ pháp lý đơn thuần để trở thành tài sản chiến lược, động lực cốt lõi nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nói riêng và nền kinh tế quốc gia nói chung.

Chương trình “Mỗi xã, phường một sản phẩm” (OCOP) được xác định là giải pháp cụ thể, hiệu quả, giúp thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua phát triển nhóm sản phẩm hàng hóa, dịch vụ có lợi thế ở khu vực nông thôn, dựa trên phát huy nội lực và gia tăng giá trị. 

Đối với sản phẩm OCOP, sở hữu trí tuệ chính là “giấy thông hành” để sản phẩm khẳng định vị thế và chinh phục thị trường. Việc hỗ trợ sử dụng sở hữu trí tuệ như một công cụ để phát triển cho sản phẩm OCOP được triển khai nhất quán với các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030. 

Quán triệt tinh thần đó, thời gian qua Cục Sở hữu trí tuệ đã tích cực, chủ động triển khai các nội dung đề ra trong Chiến lược Sở hữu trí tuệ đến năm 2030 và Chương trình Phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 liên quan đến việc thúc đẩy hỗ trợ đăng ký bảo hộ, quản lý và phát triển quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm OCOP.

Báo cáo tham luận này tập trung phân tích thực tiễn bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho các sản phẩm OCOP tại tỉnh Quảng Ninh - một tỉnh đi đầu trong đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời chỉ ra các thách thức cụ thể phát sinh từ việc sắp xếp đơn vị hành chính và đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên mới.

Vai trò củasở hữu trí tuệ đối với phát triển sản phẩm OCOP

Sở hữu trí tuệcó vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế. Các công cụ sở hữu trí tuệ mang tính cộng đồng, như chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận là phương tiện pháp lý hữu hiệu để chuyển hóa các giá trị vô hình mang tính bản sắc (uy tín, chất lượng đặc thù, nguồn gốc, tri thức truyền thống) thành tài sản kinh tế được pháp luật công nhận và bảo vệ.

Tính đến tháng 9-2025, cả nước đã có 146 chỉ dẫn địa lý được bảo hộ, phần lớn là các sản phẩm nông nghiệp chủ lực của các địa phương, trong đó nhiều sản phẩm đã đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia. Kết quả này cho thấy uy tín và chất lượng đặc thù của nông sản Việt Nam ngày càng được định danh rõ ràng, đồng thời cũng khẳng định mối liên hết giữa sở hữu trí tuệ và OCOP.

Sở hữu trí tuệ là tiêu chí bắt buộc để nâng hạng sản phẩm OCOP. Kể từ khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 148/QĐ-TTg ngày 24-2-2023 về Bộ tiêu chí đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP, sở hữu trí tuệ đã trở thành một trong những điều kiện bắt buộc đối với sản phẩm đề nghị xét, công nhận 4 sao trở lên là phải có nhãn hiệu được đăng ký. Đối với các sản phẩm gắn với cộng đồng địa phương, việc được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể và được sử dụng trên thực tế là yêu cầu không thể thiếu.

Sản phẩm OCOP là một trong những đối tượng được ưu tiên phát triển trong khuôn khổ Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030.Chương trình Phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 xác định rõ mục tiêu: Tối thiểu 60% sản phẩm được công nhận là sản phẩm chủ lực quốc gia/cấp tỉnh và sản phẩm gắn với Chương trình OCOP được hỗ trợ đăng ký bảo hộ, quản lý và phát triển tài sản trí tuệ, kiểm soát nguồn gốc và chất lượng sau khi được bảo hộ. 

Một số nội dung cụ thể được đưa ra trong Chương trình bao gồm: Thúc đẩy đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể cho các sản phẩm quốc gia, sản phẩm, dịch vụ chủ lực, đặc thù của địa phương và sản phẩm gắn với Chương trình OCOP; xây dựng và triển khai hệ thống quản lý chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể và sản phẩm thuộc Chương trình OCOP gắn với đăng ký mã số vùng trồng, an toàn thực phẩm, chứng nhận chất lượng và xác thực, truy xuất nguồn gốc sản phẩm được bảo hộ; khai thác, phát triển chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể, sản phẩm gắn với Chương trình OCOP theo hướng hợp tác, liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ sản phẩm được bảo hộ theo chuỗi giá trị.

Thực tiễn bảo hộ sở hữu trí tuệ gắn với Chương trình OCOP tại tỉnh Quảng Ninh

Chủ trương, chính sách của tỉnh:Tỉnh Quảng Ninh đã ban hành nhiều chính sách, văn bản chỉ đạo nhằm thúc đẩy Chương trình OCOP và tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ, đặc biệt hướng tới mục tiêu 100% sản phẩm OCOP được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ: Quyết định số 3398/QĐ-UBND ngày 16-11-2022 về việc phê duyệt Đề án OCOP tỉnh Quảng Ninh giai đoạn đến năm 2025; Quyết định số 3683/QĐ-UBND và Nghị quyết số 13-NQ/TU về việc ban hành và thực hiện Chiến lược Sở hữu trí tuệ và Chương trình phát triển tài sản trí tuệ trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030 với mục tiêu tập trung nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm chủ lực của tỉnh; Nghị quyết số 313/2020/NQ-HĐND về cơ chế tài chính khuyến khích, hỗ trợ các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân trong hoạt động khoa học và công nghệ trên địa bàn, áp dụng cho giai đoạn 2021-2025; các Quyết định số 1323/QĐ-UBND, số 1328/QĐ-UBND của UBND tỉnh về việc thành lập Hội đồng và ban hành Quy chế hoạt động của Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP. 

Bên cạnh đó, tỉnh Quảng Ninh yêu cầu 100% sản phẩm tham gia Chương trình OCOP phải áp dụng chuyển đổi số. Các yêu cầu cụ thể bao gồm: dán tem điện tử truy suất nguồn gốc, ứng dụng thanh toán điện tử không dùng tiền mặt, đưa sản phẩm lên các sàn giao dịch thương mại điện tử, và sử dụng chữ ký số trong giao

Một số kết quả đạt được

Kết quả về sản phẩm OCOP:Tính đến ngày 30-9-2025, toàn tỉnh Quảng Ninh có 437 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó có 8 sản phẩm đạt tiêu chuẩn 5 sao cấp quốc gia, đứng thứ 2 toàn quốc. 

Các sản phẩm mới đạt chuẩn 5 sao cấp quốc gia trong năm 2025 gồm 2 sản phẩm gốm sứ của Công ty TNHH Quang Vinh (Đông Triều) và 1 sản phẩm miến dong Bình Liêu của Công ty Cổ phần thương mại và dịch vụ Bình Liêu.

Kết quả về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ:Hoạt động hỗ trợ bảo hộ nhãn hiệu cho các chủ thể OCOP được triển khai tích cực. Năm 2024, tỉnh đã hỗ trợ đăng ký, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho 219 sản phẩm/344 sản phẩm OCOP được đánh giá, đăng ký, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, có 270 văn bằng bảo hộ được cấp. 

Nhiều sản phẩm đặc trưng của Quảng Ninh đã được cấp văn bằng bảo hộ dưới các hình thức mhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể hoặc chỉ dẫn địa lý, ví dụ như: Chả mực Hạ Long, Hoa mai vàng Yên Tử, Con ngán Quảng Ninh, Sá sùng Vân Đồn, Miến dong Bình Liêu, Gà Tiên Yên, Trà hoa vàng Ba Chẽ (OCOP 5 sao). 

Công tác kiểm tra, kiểm soát, phát hiện và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được tăng cường và thực hiện nghiêm túc. Số liệu thống kê năm 2024, Cục Hải quan Quảng Ninh đã phát hiện, xử lý 32 vụ vi phạm xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, với tổng số tiền xử phạt và bán thanh lý hàng hóa là 10,050 tỷ đồng; Cục Quản lý thị trường đã kiểm tra và xử lý 210 vụ vi phạm về sở hữu công nghiệp, với tổng số tiền phạt vi phạm hành chính và bán thanh lý hàng hóa là 3,425 tỷ đồng.

Kết quả về chuyển đổi số và quản lý chất lượng: 100% sản phẩm OCOP đạt chuẩn (từ 3 đến 5 sao) đã được đưa lên các sàn giao dịch thương mại điện tử như Postmart.vn và Voso.vn. 

Về truy xuất nguồn gốc, lũy kế đến nay, tỉnh đã cấp được 1.379/1.602 sản phẩm nông sản, thủy sản đã qua chế biến bao gói sẵn được cấp mã QR-code truy xuất nguồn gốc (đạt 85,7%). Nhiều chủ thể OCOP đã được hỗ trợ xây dựng hệ thống quản lý tiên tiến (ISO, HACCP, GMP).

Một số rào cản, thách thức trong công tác quản lý sở hữu trí tuệ cho sản phẩm OCOP tỉnh Quảng Ninh

Bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận nêu trên, thực tiễn tỉnh Quảng Ninh đang đối mặt với những rào cản trong việc quản lý và khai thác tài sản trí tuệ.

Thách thức từ việc sắp xếp lại đơn vị hành chính: Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp gây ra những khó khăn, vướng mắc trong công tác quản lý tài sản trí tuệ cộng đồng: Thay đổi chủ sở hữu/tổ chức quản lý. 

Nhiều chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể đang do UBND cấp huyện/thành phố hoặc các tổ chức cấp huyện làm chủ sở hữu (ví dụ: chỉ dẫn địa lý “Sá sùng Vân Đồn” do UBND huyện Vân Đồn cũ; chỉ dẫn địa lý “Chả mực Hạ Long” do UBND thành phố Hạ Long cũ). 

Việc chấm dứt hoạt động của cấp huyện sẽ dẫn đến “khoảng trống chủ thể quản lý”. Nếu không cập nhật kịp thời thông tin chủ sở hữu theo quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ (Khoản 1, Điều 97) và Nghị định 65/2023/NĐ-CP (Khoản 1, Điều 29), tính pháp lý của các văn bằng bảo hộ sẽ bị ảnh hưởng, hạn chế việc khai thác giá trị tài sản trí tuệ và công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ. 

Theo thống kê sơ bộ, tỉnh Quảng Ninh có 4 chỉ dẫn địa lý, 45 nhãn hiệu chứng nhận và 29 nhãn hiệu tập thể cần được rà soát để thay đổi chủ văn bằng bảo hộ, địa chỉ do bị ảnh hưởng bởi việc sắp xếp đơn vị hành chính.

Thách thức về duy trì hiệu lực và tính pháp lý của văn bằng bảo hộ: Tỉnh Quảng Ninh có nhiều nhãn hiệu cộng đồng đã được cấp nhưng đối diện với nguy cơ mất hiệu lực. Một số nhãn hiệu chứng nhận có chủ sở hữu là UBND cấp huyện đến nay đã giải thể (ví dụ: Miến dong Bình Liêu, Gà Tiên Yên, Thanh long Uông Bí, Củ cải Đầm Hà, Gà bản Đầm Hà, Dầu sở Bình Liêu, Mật ong Bình Liêu, Gà đồi dược liệu Ba Chẽ). 

Việc giải thể này làm cho việc quản lý, cấp quyền sử dụng bị đình trệ, đồng thời không thực hiện được thủ tục duy trì hiệu lực Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu theo quy định. Một số nhãn hiệu chứng nhận đã hết hạn quá 3 năm (như Miến dong Bình Liêu, Gà Tiên Yên, Mực ống Cô Tô). 

Tổng cộng có 17 nhãn hiệu chứng nhận và 2 nhãn hiệu tập thể đã hết thời hiệu quyền gia hạn, cần có giải pháp xử lý triệt để. Ngoài ra, do quá trình lưu trữ, bàn giao qua nhiều cơ quan, nhiều văn bằng bảo hộ tài sản trí tuệ của tỉnh Quảng Ninh đã bị thất lạc hoặc hư hỏng, cần sớm thực hiện thủ tục xin cấp lại. Ước tính có khoảng 43 hồsơ cần hỗ trợ hoàn thiện thủ tục xin cấp lại văn bằng.

Khoảng cách giữa đăng ký xác lập quyền và khai thác giá trị kinh tế:Tương tự tình hình chung của cả nước, nhiều sản phẩm OCOP Quảng Ninh dù đã được bảo hộ nhưng hiệu quả khai thác thương mại chưa tương xứng. 

Nguyên nhân là do: Các chủ thể OCOP (đặc biệt là hợp tác xã) còn yếu về kỹ năng tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng đồng bộ, marketing và phát triển thị trường chuyên nghiệp; quy chế quản lý và sử dụng chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể chưa được điều chỉnh kịp thời để phù hợp với Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022 và cơ cấu tổ chức mới. 

Dù Quảng Ninh thúc đẩy chuyển đổi số (100% sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện), nhưng môi trường số lại là nơi vấn nạn hàng giả, hàng nhái, xâm phạm nhãn hiệu diễn ra tinh vi và phức tạp.

Một số giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2026 - 2030

Để giải quyết các thách thức trên và thực hiện được mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại tỉnh Quảng Ninh, trong thời gian tới, tỉnh cần tập trung triển khai một số giải pháp dựa trên ba nội dung chính: Hoàn thiện cơ chế quản lý tài sản trí tuệ cộng đồng; nâng cao hiệu quả thương mại hóa và bảo vệ tài sản trí tuệ trong môi trường số và tích hợp tài sản trí tuệ với phát triển du lịch và mô hình kinh tế bền vững.

Một là, hoàn thiện cơ chế quản lý tài sản trí tuệ cộng đồng.

Đây là giải pháp cấp bách nhằm giải quyết khoảng trống pháp lý sau sắp xếp đơn vị hành chính:

Xác định chủ thể quản lý mới và hoàn thiện hồ sơ pháp lý: Cần khẩn trương nghiên cứu và hoàn thiện báo cáo đề xuất cấp có thẩm quyền (UBND tỉnh) phê duyệt tổ chức tiếp nhận quản lý chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể phù hợp với mô hình chính quyền 2 cấp; đối với chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận cấp huyện bị giải thể, cân nhắc giao đặc khu (ví dụ: Đặc khu Vân Đồn quản lý chỉ dẫn địa lý Sá sùng Vân Đồn) hoặc cơ quan chuyên môn có liên quan thuộc UBND cấp tỉnh (ví dụ: giao Chi cục thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường quản lý chỉ dẫn địa lý Chả mực Hạ Long); đối với nhãn hiệu tập thể của Hội Nông dân cấp huyện bị giải thể, cân nhắc giao Hội Nông dân cấp xã hoặc Hội Nông dân cấp tỉnh làm chủ sở hữu mới. 

Hỗ trợ chủ thể mới hoàn thiện hồ sơ sửa đổi thông tin chủ văn bằng bảo hộ (tên, địa chỉ) tại Cục Sở hữu trí tuệ theo quy định. Hỗ trợ hoàn thiện thủ tục xin cấp lại văn bằng bị thất lạc/hư hỏng (khoảng 43 hồ sơ) và gia hạn hiệu lực đối với các nhãn hiệu sắp hết hạn (khoảng 10 nhãn hiệu).

Chuẩn hóa hệ thống công cụ quản lý:Tiến hành xây dựng và ban hành lại toàn bộ Quy chế quản lý và Quy trình cấp/ghi nhận quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể (dự kiến: 4 quy định chỉ dẫn địa lý, 28 quy chế nhãn hiệu chứng nhận, 11 quy chế nhãn hiệu tập thể và các quy trình tương ứng) để phù hợp với các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung 2022 và phù hợp với cơ cấu tổ chức quản lý mới của Quảng Ninh. 

Hệ thống hóa và số hóa dữ liệu, tiến hành số hóa toàn bộ hệ thống hồ sơ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể (4 chỉ dẫn địa lý, 28 nhãn hiệu chứng nhận, 11 nhãn hiệu tập thể đang còn hiệu lực). 

Dữ liệu số hóa này sẽ được bàn giao cho Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ninh quản lý, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số của tỉnh.

Hai là, nâng cao hiệu quả thương mại hóa và bảo vệ tài sản trí tuệ trong môi trường số.

Tỉnh Quảng Ninh cần chuyển dịch mạnh mẽ từ “tạo ra tài sản trí tuệ” sang “khai thác giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ” và “bảo vệ tài sản trí tuệ” trong kỷ nguyên số.

Nghiên cứu, thí điểm cơ chế “tài chính hóa” tài sản trí tuệ cho phép các chủ thể OCOP uy tín (những sản phẩm đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý/nhãn hiệu chứng nhận của Quảng Ninh) sử dụng tài sản trí tuệ đã được bảo hộ làm tài sản thế chấp vay vốn tại các ngân hàng thương mại, kết hợp với các chính sách hỗ trợ từ nhà nước.

Nghiên cứu xây dựng công cụ giám sát số (Cổng thông tin về quản lý vi phạm sở hữu trí tuệ trực tuyến của tỉnh) ứng dụng công nghệ AI để tự động phát hiện, cảnh báo và xử lý vi phạm đối với sản phẩm OCOP Quảng Ninh trên các sàn thương mại điện tử.

Tăng cường áp dụng các biện pháp nâng cao trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong việc sàng lọc, ngăn chặn hàng giả, hàng nhái sản phẩm OCOP ngay từ khâu đăng tải.

Ba là, tích hợp sở hữu trí tuệ với phát triển du lịch và mô hình kinh tế bền vững.

Tỉnh Quảng Ninh cần tận dụng các công cụ sở hữu trí tuệ (chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận) để xác nhận và bảo hộ các quy trình sản xuất sạch, hữu cơ, thân thiện với môi trường, mô hình kinh tế xanh/tuần hoàn, từ đó nâng cao giá trị và tiếp cận các thị trường xuất khẩu yêu cầu tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị).

Tăng cường liên kết giữa các ngành (nông nghiệp và môi trường, văn hóa, thể thao và du lịch, khoa học và công nghệ) để biến các vùng sản phẩm OCOP được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể (ví dụ: Vùng chè Đường Hoa Hải Hà) thành các điểm đến du lịch nông nghiệp trải nghiệm chất lượng cao. Sản phẩm OCOP vừa là tài nguyên, vừa là đại sứ văn hóa để thúc đẩy xuất khẩu tại chỗ thông qua du lịch.

Tăng cường công tác đào tạo, tập huấn chuyên sâu cho các chủ thể OCOP về kỹ năng tổ chức sản xuất đồng bộ, quản trị tài sản trí tuệ và phát triển thị trường chuyên nghiệp, hướng tới khai thác triệt để giá trị kinh tế của thương hiệu. Đặc biệt, thúc đẩy cơ chế thí điểm tài chính hóa tài sản trí tuệ để hỗ trợ các chủ thể OCOP tiếp cận vốn đầu tư, mở rộng sản xuất./.