Bảo đảm lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thời công nghệ số

Sở hữu trí tuệ số là khía cạnh mới trong lợi ích quốc gia. Vì thế, cùng với việc thúc đẩy chuyển đổi số và trong việc bảo hộ sở hữu trí tuệ thời đại số, quốc gia cần phải có định hướng, đường lối, chính sách, biện pháp để bảo đảm lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thời công nghệ số.

Để làm được việc này, quốc gia trước hết phải xác định nội hàm cụ thể của lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thời công nghệ số.

Liên quan đến sở hữu trí tuệ trong thời đại số, lợi ích quốc gia được định nghĩa và được hiểu sâu rộng, không phải chỉ có đơn thuần việc bảo hộ các bằng sáng chế, phát minh và bí kíp công nghệ cao, thương hiệu hay sản phẩm truyền thống, mà còn gắn liền với an ninh quốc gia, tiềm lực kinh tế của quốc gia, quyền lực mềm, sức mạnh mềm của cả đất nước.

Có nhiều cách tiếp cận để xác định đặc tính cốt lõi của lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Cách tiếp cận được sử dụng phổ biến nhất là định nghĩa lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ theo 4 nội hàm.

Một là, lợi ích quốc gia về an ninh quốc gia và tự chủ công nghệ. Trong thời đại số, sở hữu trí tuệ là một trong những tác nhân quyết định sự sinh tồn và hoạt động liên tục, ổn định, hiệu quả của toàn bộ hệ thống, mạng lưới cơ sở hạ tầng kỹ thuật của quốc gia.

Lợi ích quốc gia ở đây là xác lập, thực thi quyền sở hữu, bảo vệ các kho dữ liệu chiến lược, ngăn chặn mọi sự xâm hại và chiếm đoạt kho dữ liệu này, ngăn chặn nguồn dữ liệu này bị tuồn chảy ra nước ngoài theo cách bất hợp pháp.

Nói theo cách khác, nguồn dữ liệu phải được quốc gia kiểm soát. Thành tố quan trọng trong tự chủ chiến lược của quốc gia về công nghệ là làm chủ các công nghệ lõi.

Sở hữu trí tuệ đối với những phát minh và sáng chế, kết quả nghiên cứu và phát triển trên phương diện này giúp quốc gia không bị lệ thuộc vào bên ngoài, bảo đảm an ninh mạng và chủ quyền số.

Hai là, lợi ích quốc gia về kinh tế và cạnh tranh quốc tế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thời công nghệ số. Cả ở trong thời đại số, lợi ích kinh tế, thương mại và năng lực cạnh tranh quốc tế về kinh tế, thương mại, công nghệ vẫn là một trong số những động lực lớn nhất, quan trọng nhất đối với sự phát triển thịnh vượng của quốc gia.

Sở hữu trí tuệ giúp quốc gia phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ và bền vững, giúp gia tăng quy mô GDP. Bảo hộ tốt sở hữu trí tuệ khích lệ doanh nghiệp, tạo động lực cho doanh nghiệp tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), sáng tạo nên những sản phẩm công nghệ cao, những sản phẩm công nghệ số có giá trị gia tăng lớn.

Trong chuyện thu hút vốn đầu tư nước ngoài, sở hữu trí tuệ luôn là vấn đề lớn đòi hỏi phải được giải quyết thật sự ổn thỏa, lâu bền. Cam kết mạnh mẽ, chắc chắn của nhà nước về bảo hộ sở hữu trí tuệ, hệ thống và khuôn khổ pháp lý, chính sách minh bạch, thấu đáo, nghiêm túc về sở hữu trí tuệ và bảo hộ sở hữu trí tuệ thường được các nhà đầu tư, đối tác kinh tế nước ngoài coi là một điều kiện tiên quyết và quyết định hợp tác, đầu tư, chuyển giao công nghệ lõi, đặt trung tâm nghiên cứu công nghệ, cộng tác về R&D.

Bảo hộ sở hữu trí tuệ ở đây còn là bảo đảm lợi ích quốc gia khi tham gia đắc lực vào việc bảo vệ thương hiệu quốc gia, bảo đảm cho các thương hiệu quốc gia không bị đánh cắp hay lạm dụng trên các nền tảng thương mại điện tử ở bình diện toàn cầu.

Ba là, lợi ích quốc gia về văn hóa. Văn hóa là bộ phận rất quan trọng trong sức mạnh mềm của quốc gia và công nghiệp văn hóa là bộ phận rất quan trọng của nền kinh tế. Thời đại số là thời kỳ văn hóa có điều kiện thuận lợi để phát triển mạnh mẽ, đa dạng.

Lợi ích quốc gia trên phương diện này cụ thể là bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và thành tựu phát triển văn hóa của quốc gia trong môi trường số; là bảo hộ quyền tác giả cho các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật trực tuyến giúp duy trì, quảng bá bản sắc dân tộc ra thế giới mà không bị biến tấu hay xâm phạm.

Việc bảo hộ sở hữu trí tuệ trên lĩnh vực văn hóa ở thời công nghệ số tạo môi trường pháp lý vững chắc, ổn định, môi trường sáng tạo văn hóa lành mạnh để phát triển văn hóa phục vụ cho phát triển kinh tế và gia tăng sức mạnh mềm của đất nước.

Bốn là, lợi ích quốc gia về xã hội và phát triển bền vững trong sở hữu trí tuệ thời công nghệ số. Mục tiêu ở đây là lợi ích quốc gia thể hiện cụ thể ở những mục tiêu phát triển bền vững, ở công bằng xã hội, ở việc đặt người dân vào tâm điểm của phát triển đất nước thịnh vượng thời công nghệ số.

Vì lợi ích quốc gia này, nhà nước phải bảo đảm sở hữu trí tuệ và bảo hộ sở hữu trí tuệ phục vụ cộng đồng; bảo đảm cho tất cả mọi người đều có thể tiếp cận tri thức và giáo dục ở thời đại số; bảo đảm người dân được tiếp cận các nguồn tài nguyên giáo dục số và thư viện trực tuyến với chi phí hợp lý thông qua các giới hạn quyền sở hữu trí tuệ phù hợp.

Ở đây cần phải đặc biệt đề cập đến những vấn đề liên quan đến y tế và sức khoẻ cộng đồng như nhà nước và xã hội có quyền can thiệp, hoặc yêu cầu chia sẻ bản quyền đối với các phát minh y tế kỹ thuật số, vaccine hoặc phần mềm chẩn đoán bệnh trong các tình huống khẩn cấp quốc gia.

Từ những nội hàm trên có thể thấy, việc bảo đảm lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ thực chất là bảo đảm sự cân bằng giữa bảo hộ vững chắc và minh bạch sở hữu trí tuệ với việc duy trì không gian mở trong thế giới số, nhằm phục vụ tốt nhất cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế; bảo đảm sự cân bằng giữa bảo hộ sở hữu trí tuệ và tiếp cận tri thức cho người dân; vừa thúc đẩy R&D ở trong nước, vừa chủ động trong hội nhập quốc tế và tham gia quản trị toàn cầu.

Những vấn đề cụ thể đặt ra cần phải giải quyết triệt để và bền vững là thách thức từ sự phát triển rất nhanh chóng và ứng dụng rất rộng của trí tuệ nhân tạo (AI) và từ những mô hình kinh doanh mới trên nền tảng số, đặc biệt vấn đề xác lập bản quyền cho AI.

Thách thức lớn là mức độ tinh vi hóa ngày càng cao của hành vi vi phạm bản quyền trong không gian mạng. Nguy cơ độc quyền công nghệ và rào cản tiếp cận cũng là vấn đề lớn phức tạp cần được giải quyết.

Cho nên, để bảo đảm lợi ích quốc gia trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, quốc gia cần có luật pháp rõ ràng, nghiêm minh, nhà nước cần có chính sách thích hợp, các đối tác liên quan phải hợp tác với nhau và hợp tác giữa các quốc gia cần phải được thúc đẩy./.