Báo chí số

Nguyên nhân không chỉ đến từ sự sụt giảm doanh thu quảng cáo, chi phí sản xuất ngày càng tăng hay áp lực cạnh tranh từ các nền tảng số, mà sâu xa hơn là, trong thời đại số, cách con người tiếp cận thông tin và sự phát triển của các công nghệ số, đặc biệt là sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) đã thay đổi căn bản hệ sinh thái truyền thông.

Trong dòng chảy đó, phát triển báo chí số, chuyển từ mô hình báo chí phụ thuộc vào một nguồn thu sang mô hình đa nguồn thu; từ cạnh tranh bằng tốc độ sang cạnh tranh bằng độ tin cậy; từ cung cấp thông tin đơn thuần sang cung cấp giá trị tri thức,... được xem là lựa chọn khó có thể đảo ngược.

I. THAY ĐỔI ĐỂ THÍCH ỨNG

Trong nhiều thập niên, báo chí truyền thống trên thế giới vận hành dựa trên mô hình: cơ quan báo chí sản xuất nội dung, kiểm soát quá trình phân phối tin tức và duy trì nguồn thu chủ yếu từ phát hành, quảng cáo.

Tuy nhiên, sự phát triển của Internet, mạng xã hội, nền tảng số và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi căn bản cấu trúc đó, buộc báo chí truyền thống phải thay đổi.

Sự chuyển đổi tất yếu

Trong những thập niên gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản môi trường truyền thông và hoạt động báo chí trên phạm vi toàn cầu. Trước hết, công nghệ số làm thay đổi sâu sắc hành vi tiếp nhận thông tin.

Báo cáo Tin tức kỹ thuật số 2025 do Viện Nghiên cứu báo chí Reuters (Đại học Oxford, Mỹ) thực hiện cho biết, phần lớn công chúng tại nhiều quốc gia hiện tiếp cận tin tức thông qua điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến thay vì báo in hoặc truyền hình truyền thống.

Công chúng không còn chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất, chia sẻ và lan tỏa nội dung trên không gian mạng.

Ở khía cạnh khác, công nghệ số cũng làm thay đổi cách thức sản xuất và phân phối nội dung. Các cơ quan báo chí không còn phụ thuộc vào chu kỳ xuất bản cố định mà có thể cập nhật thông tin theo thời gian thực trên nhiều nền tảng khác nhau.

Nội dung truyền thông cũng chuyển từ dạng đơn phương tiện sang đa phương tiện, kết hợp văn bản, hình ảnh, âm thanh, video, đồ họa tương tác và dữ liệu trực quan nhằm nâng cao trải nghiệm của công chúng.

Đặc biệt, sự phát triển của dữ liệu lớn (Big Data) và AI tiếp tục tạo ra những biến đổi mới đối với môi trường hoạt động báo chí... Trong bối cảnh đó, khả năng thích ứng với môi trường số đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của các cơ quan báo chí và truyền thông trên toàn thế giới.

Các giai đoạn phát triển của báo chí số

Thực tế cho thấy, báo chí số không phải là khái niệm mới, mà đã xuất hiện từ giữa những năm 90 của thế kỷ XX. Thời kỳ được gọi là số hóa báo chí này được bắt đầu khi các cơ quan báo chí chủ yếu chuyển tải nội dung từ báo in lên môi trường Internet, còn quy trình sản xuất tin tức cơ bản chưa có nhiều thay đổi.

Từ giữa những năm thập niên đầu đến cuối thập niên 10 thế kỷ XXI, sự phát triển mạnh của Internet băng thông rộng, điện thoại thông minh và mạng xã hội đã dẫn tới thời kỳ bùng nổ báo chí đa phương tiện, khi các tòa soạn bắt đầu khai thác video, podcast, đồ họa dữ liệu, livestream và các hình thức tin tức số.

Hiện nay, báo chí thế giới được xem là đã bắt đầu bước vào giai đoạn thứ ba của báo chí số - giai đoạn báo chí nền tảng và báo chí thông minh. Nội dung do các cơ quan báo chí sản xuất không còn được thiết kế cho một kênh phân phối duy nhất, mà được sản xuất đồng thời cho website, ứng dụng di động, mạng xã hội, nền tảng video, podcast và các hệ sinh thái nội dung số khác.

Kết quả khảo sát 172 lãnh đạo cơ quan báo chí tại 66 quốc gia trên thế giới được công bố tại Báo cáo Triển vọng xu hướng báo chí thế giới 2025 - 2026 của Hiệp hội các Nhà xuất bản tin tức thế giới (WAN-IFRA) cho thấy, ưu tiên hàng đầu của các tổ chức truyền thông hiện nay không còn là xây dựng hiện diện trực tuyến mà là đầu tư vào dữ liệu, AI, phát triển sản phẩm số và tối ưu hóa trải nghiệm người dùng, nhằm thích ứng với môi trường truyền thông mới.

Cuộc “cách mạng nội dung” của báo chí số hiện đại

“Tiêu chuẩn” thời gian thực

Trong môi trường truyền thông số, sự phát triển của điện thoại thông minh và hạ tầng Internet tốc độ cao đã làm thay đổi hoàn toàn kỳ vọng của công chúng.

Người dùng ngày càng đòi hỏi khả năng tiếp cận thông tin liên tục, mọi lúc, mọi nơi và tốc độ trở thành một trong những yếu tố quan trọng nhất. Do đó, khả năng cập nhật thông tin theo thời gian thực trở thành một trong những đặc trưng nổi bật của báo chí số.

Tuy nhiên, điều đó cũng làm gia tăng áp lực đối với các cơ quan báo chí trong việc vừa phải bảo đảm độ chính xác vừa phải bảo đảm tính xác thực của thông tin.

Sự phát triển của nội dung đa phương tiện

Theo Báo cáo Tin tức kỹ thuật số 2025, xu hướng tiếp nhận tin tức bằng video tiếp tục gia tăng tại nhiều quốc gia, đặc biệt trong nhóm công chúng trẻ tuổi. Đây là lý do khiến các cơ quan báo chí trên thế giới ngày càng chú trọng phát triển video ngắn, podcast và các sản phẩm nội dung tương thích với mạng xã hội.

Một sản phẩm báo chí hiện đại có thể kết hợp đồng thời bài viết chuyên sâu, video, podcast, dữ liệu trực quan và các yếu tố tương tác.

“

Mặc dù sự phát triển của công nghệ gây ra nhiều khó khăn đối với các cơ quan báo chí, nhưng trong bối cảnh thông tin dư thừa, tin giả và nội dung tổng hợp bằng AI ngày càng phổ biến, vai trò của báo chí chuyên nghiệp vẫn cần được khẳng định. Nhiều chuyên gia cho rằng, khác với truyền thông xã hội, lợi thế lớn nhất của báo chí là độ tin cậy, khả năng kiểm chứng, năng lực điều tra và chiều sâu phân tích.

Cá nhân hóa trải nghiệm thông tin

Cùng với dữ liệu lớn và thuật toán, quá trình phân phối thông tin đang chuyển từ mô hình đại chúng sang mô hình cá nhân hóa. Người dùng ngày càng được tiếp cận những nội dung phù hợp với hành vi, sở thích và nhu cầu riêng. Xu hướng này giúp báo chí số nâng cao khả năng tiếp cận công chúng.

Công chúng trở thành chủ thể truyền thông

Một trong những thay đổi căn bản nhất của báo chí số là sự dịch chuyển vai trò của công chúng. Nếu như trong mô hình báo chí truyền thống, công chúng chủ yếu là người tiếp nhận thông tin thì trong môi trường số, mỗi cá nhân đều có thể tham gia vào quá trình sản xuất, chia sẻ và lan truyền nội dung.

Điều này phản ánh sự nổi lên của mô hình truyền thông dựa trên cá nhân và cho thấy ranh giới giữa báo chí, truyền thông xã hội và ngành công nghiệp sáng tạo nội dung đang ngày càng trở nên mờ nhạt.

Mô hình mới trong kỷ nguyên số

Song hành với những thay đổi về nội dung và phương thức tuyền tải thông tin, nhiều cơ quan báo chí lớn trên thế giới đã từng bước chuyển từ mô hình tổ chức theo loại hình báo chí sang mô hình vận hành tích hợp, kết nối nội dung, dữ liệu, công nghệ và phân tích công chúng trong cùng một hệ thống.

Trong đó, báo chí dữ liệu nổi lên như một xu hướng quan trọng của truyền thông hiện đại. Không chỉ là nguồn nguyên liệu cho các tác phẩm báo chí mà dữ liệu còn trở thành công cụ hỗ trợ dự báo xu hướng, tối ưu hóa sản phẩm và nâng cao hiệu quả quản trị tòa soạn...

Theo WAN-IFRA, trong nhiều năm, quảng cáo từng là nguồn thu chủ đạo của các cơ quan báo chí. Tuy nhiên, sự thống trị của Google, Meta và các nền tảng công nghệ đã làm thay đổi cấu trúc thị trường quảng cáo số.

Trước áp lực đó, nhiều cơ quan báo chí chuyển sang mô hình thu phí nội dung, thành viên (membership), tổ chức sự kiện, dịch vụ dữ liệu, các sản phẩm truyền thông số...

Doanh thu từ các nguồn thu mới như sự kiện, dịch vụ B2B, dữ liệu, thương mại điện tử và hợp tác nội dung hiện chiếm khoảng 25,4% tổng doanh thu của các cơ quan báo chí được khảo sát và đã vượt tỷ trọng doanh thu từ báo in truyền thống.

Đồng thời, khoảng 46,2% số tổ chức truyền thông cho biết đang ở giai đoạn đầu ứng dụng AI, trong khi 30,7% đã bước sang giai đoạn ứng dụng tương đối sâu trong hoạt động vận hành.

Mặc dù nhiều cơ quan báo chí vẫn gặp khó khăn về doanh thu, nhưng đây đang trở thành hướng đi quan trọng để nâng cao tính bền vững tài chính của các tổ chức báo chí.

Những số liệu này cho thấy chuyển đổi số hiện nay không chỉ là chuyển đổi công nghệ, mà đang trở thành quá trình tái cấu trúc toàn diện mô hình kinh doanh và quản trị báo chí.

II. NHỮNG LỢI ÍCH TỪ VIỆC PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ SỐ

Với khả năng tăng cường kết nối, tiếp cận thông tin với công chúng, nâng cao hiệu quả truyền thông, thúc đẩy đổi mới sáng tạo..., báo chí số đang trở thành một trong những động lực quan trọng của quá trình chuyển đổi số và định hình không gian thông tin hiện đại trong thế kỷ XXI.

Mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, tăng cường tương tác với công chúng

Nếu báo chí truyền thống chịu sự giới hạn của khoảng cách địa lý, hệ thống phát hành và thời gian phát sóng, báo chí số cho phép công chúng tiếp cận thông tin mọi lúc, mọi nơi thông qua Internet và các thiết bị thông minh.

Do đó, sự phát triển của báo chí số góp phần mở rộng quyền tiếp cận thông tin của người dân, đồng thời tạo điều kiện để các nhóm công chúng ở vùng sâu, vùng xa hoặc các cộng đồng yếu thế tiếp cận nhanh hơn với tri thức, dịch vụ công và các nguồn thông tin chính thống.

Bên cạnh đó, báo chí số tạo ra môi trường tương tác liên tục giữa cơ quan báo chí và người tiếp nhận thông tin, cho phép độc giả phản hồi, bình luận, chia sẻ và tham gia trực tiếp vào quá trình lan tỏa thông tin.

Nhờ các công cụ phân tích dữ liệu, cơ quan báo chí có thể hiểu rõ hơn nhu cầu của công chúng, từ đó nâng cao chất lượng nội dung và cải thiện trải nghiệm người dùng.

Viện Nghiên cứu báo chí Reuters cho biết, xu hướng cá nhân hóa nội dung và tăng cường tương tác với người dùng đang trở thành một trong những chiến lược phát triển quan trọng nhất của các tổ chức báo chí số trên thế giới.

Nâng cao hiệu quả truyền thông

Cũng thông qua việc ứng dụng công nghệ, báo chí số giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách giữa sự kiện và thông tin. Trong môi trường truyền thông thời gian thực, các cơ quan báo chí có thể cập nhật liên tục diễn biến của các sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội và thiên tai, dịch bệnh tới,... công chúng.

Báo cáo Xu hướng truyền thông thế giới năm 2025 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) cho rằng, các công nghệ số cho phép báo chí phản ứng nhanh hơn trước thông tin và hỗ trợ hiệu quả hơn quá trình hình thành nhận thức xã hội thông qua thông tin.

Trong bối cảnh thông tin giả và tin sai sự thật lan truyền nhanh trên không gian mạng, khả năng cung cấp thông tin chính xác và kịp thời của báo chí số góp phần quan trọng trong việc định hướng dư luận xã hội và củng cố niềm tin của công chúng.

Thúc đẩy năng suất lao động và đổi mới báo chí

Sự phát triển của công nghệ số những năm gần đây, đặc biệt là AI, đang tạo ra những thay đổi căn bản trong quy trình sản xuất tin tức.

Với khả năng hỗ trợ mạnh mẽ cho hoạt động báo chí thông qua việc xử lý dữ liệu lớn, hỗ trợ sáng tạo nội dung, dịch thuật, phân tích thông tin và tối ưu hóa quy trình sản xuất tin tức, nhiều nghiên cứu thực tiễn cho thấy việc ứng dụng công nghệ số, trong đó có AI, có thể giúp giảm đáng kể thời gian xử lý dữ liệu.

Điều đó giúp các nhà báo tập trung nhiều hơn vào các hoạt động điều tra, phân tích chuyên sâu và kiểm chứng thông tin.

Mặc dù nhiều vấn đề về đạo đức và quản trị đã được đặt ra, nhưng AI vẫn được xem là một trong những công nghệ có tiềm năng nâng cao năng suất của các tòa soạn trong kỷ nguyên số.

Góp phần thúc đẩy chuyển đổi số, nâng cao sức mạnh mềm

Báo chí số không chỉ là đối tượng của quá trình chuyển đổi số mà còn được xem là một trong những động lực thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn xã hội. UNESCO khẳng định rằng, báo chí tiếp tục là nền tảng của các xã hội được thông tin đầy đủ trong kỷ nguyên số.

Tổ chức này cũng nhấn mạnh vai trò của báo chí chuyên nghiệp trong việc tăng cường tính minh bạch và hỗ trợ quá trình thực hiện các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs).

Trong khi đó, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho rằng, thành công của chuyển đổi số phụ thuộc không chỉ vào hạ tầng công nghệ mà còn vào khả năng bảo đảm tính toàn vẹn thông tin, niềm tin xã hội và khả năng tiếp cận tri thức của người dân.

Ngân hàng Thế giới (WB) cũng xác định dữ liệu, kết nối và các nền tảng thông tin số là nền tảng của phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại số.

Trong bối cảnh đó, báo chí số không chỉ truyền tải thông tin mà còn góp phần phổ cập kỹ năng số, nâng cao nhận thức xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hỗ trợ xây dựng xã hội số, kinh tế số và công dân số.

Cùng với đó, trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt trên không gian mạng, báo chí số cũng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì không gian thông tin lành mạnh, bảo đảm chủ quyền thông tin quốc gia, góp phần nâng cao “sức mạnh mềm” của các quốc gia trong môi trường truyền thông toàn cầu.

III. TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI BÁO CHÍ SỐ

Theo UNESCO, AI đang làm thay đổi căn bản môi trường truyền thông toàn cầu khi vừa mở rộng khả năng sáng tạo nội dung, vừa tạo ra những rủi ro mới đối với tính toàn vẹn của thông tin.

“Hạ tầng mới” của báo chí số

Trong lịch sử phát triển của báo chí hiện đại, hiếm có công nghệ nào vừa tạo ra cơ hội lớn, vừa đặt ra những thách thức mang tính cấu trúc như AI.

Khác với các công nghệ hỗ trợ sản xuất nội dung trước đây, AI không chỉ giúp tăng tốc độ xử lý thông tin mà còn có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình tìm kiếm dữ liệu, phân tích xu hướng, gợi ý chủ đề, biên tập nội dung, tạo hình ảnh, tổng hợp video và cá nhân hóa phân phối tin tức.

Điều đáng chú ý là AI hiện nay không còn được xem như một công cụ thử nghiệm, hỗ trợ, mà đang từng bước trở thành hạ tầng vận hành mới của nhiều cơ quan báo chí.

Kết quả khảo sát 287 sáng kiến AI tại hơn 242 tòa soạn thuộc 53 quốc gia được công bố trong báo cáo 2025 - 2026 của AI For Newsrooms cho thấy, AI đang được triển khai trên hầu hết các lĩnh vực hoạt động báo chí, với khoảng 25% các sáng kiến tập trung vào sản xuất nội dung, 22% dành cho tương tác công chúng và 19% phục vụ các công cụ hỗ trợ nghiệp vụ báo chí.

Từ công cụ hỗ trợ đến tự động hóa quy trình sản xuất tin tức

Một trong những tác động rõ nét nhất của AI đối với báo chí là khả năng tự động hóa nhiều công đoạn trong quy trình sản xuất nội dung. Trong giai đoạn đầu, AI chủ yếu được sử dụng cho các nhiệm vụ mang tính kỹ thuật như phiên âm phỏng vấn, dịch thuật, gắn thẻ dữ liệu hoặc hỗ trợ tìm kiếm tư liệu. Tuy nhiên, với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI), phạm vi ứng dụng đã mở rộng đáng kể.

Hiện nay, nhiều cơ quan báo chí và nhà báo đang sử dụng AI để gợi ý tiêu đề, tóm tắt nội dung, tổng hợp dữ liệu, viết tin nhanh, xây dựng bản tin tự động, tạo infographic, hỗ trợ biên tập video và cá nhân hóa nội dung theo từng nhóm công chúng. Những ứng dụng này đang làm thay đổi đáng kể cách thức tổ chức sản xuất tin tức trong các tòa soạn hiện đại.

Một nghiên cứu quy mô lớn đối với khoảng 186.000 bài báo từ hơn 1.500 tờ báo tại Mỹ cho thấy khoảng 9% số bài viết có dấu hiệu sử dụng nội dung do AI tạo ra một phần hoặc toàn bộ. Tại nhiều cơ quan báo chí lớn, AI còn được sử dụng để hỗ trợ lập kế hoạch nội dung.

Chẳng hạn như hệ thống IDEIA được triển khai tại Tập đoàn truyền thông SJCC của Brazil cho thấy AI có thể giúp giảm tới khoảng 70% thời gian dành cho giai đoạn xây dựng ý tưởng và lập kế hoạch nội dung.

AI và sự thay đổi vai trò, kỹ năng của nhà báo

Sự phát triển của AI không chỉ tác động đến quy trình sản xuất tin tức mà còn làm thay đổi bản chất nghề nghiệp của nhà báo. Trong mô hình báo chí truyền thống, thời gian làm việc của nhà báo phần lớn được dành cho các hoạt động thu thập, xử lý và biên tập thông tin.

Tuy nhiên, khi nhiều công đoạn kỹ thuật được tự động hóa, vai trò của người làm báo đang chuyển mạnh sang các hoạt động mang tính tư duy và sáng tạo hơn. Báo cáo của Viện Nghiên cứu báo chí Reuters về việc ứng dụng AI trong các tòa soạn ở Anh cho biết, có tới 56% số nhà báo sử dụng AI trong công việc ít nhất mỗi tuần, trong đó 27% sử dụng hằng ngày.

Trong bối cảnh AI, nhà báo không chỉ cần kỹ năng viết và tác nghiệp hiện trường, mà còn phải có khả năng kiểm chứng dữ liệu, sử dụng công cụ phân tích dữ liệu, đánh giá độ tin cậy của AI và có kỹ năng quản trị quy trình sản xuất nội dung số.

Tiếp cận tin tức thông qua AI

Trong nhiều năm, công cụ tìm kiếm và mạng xã hội là những nền tảng trung gian chủ yếu giữa báo chí và công chúng. Tuy nhiên, sự phát triển của ChatGPT, Gemini, Claude, Perplexity và các hệ thống GenAI khác đang tạo ra một mô hình tiếp cận thông tin hoàn toàn mới.

Theo Viện Nghiên cứu báo chí Reuters, tỷ lệ người từng sử dụng các hệ thống GenAI đã tăng từ 40% lên 61% chỉ trong vòng 1 năm; tỷ lệ sử dụng hằng tuần tăng từ 18% lên 34%.

Đáng chú ý, khoảng 24% số người được khảo sát sử dụng AI như một công cụ tìm kiếm thông tin thường xuyên, trong khi việc sử dụng AI để tiếp cận tin tức cũng đang gia tăng.

Cụ thể, có khoảng 7% số người dùng tin tức trực tuyến trên toàn cầu hiện đã sử dụng các trợ lý AI để tiếp cận thông tin; đối với nhóm dưới 25 tuổi, tỷ lệ này lên tới 15%.

Xu hướng này đặt ra thách thức rất lớn đối với các cơ quan báo chí: nếu công chúng ngày càng nhận thông tin thông qua AI thay vì truy cập trực tiếp vào website báo chí, mô hình lưu lượng truy cập truyền thống có thể bị phá vỡ.

“

Tuy nhiên, sự phát triển của AI cũng đang làm xuất hiện những cuộc tranh luận sâu sắc về đạo đức nghề nghiệp và quyền sở hữu trí tuệ.
Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất hiện nay là việc các mô hình AI được huấn luyện bằng khối lượng khổng lồ dữ liệu báo chí mà không phải lúc nào cũng có sự đồng ý hoặc cơ chế chia sẻ lợi ích với các cơ quan báo chí.
Song song với đó là những lo ngại về việc AI có thể thay thế một phần lao động báo chí. Những diễn biến này cho thấy AI không đơn thuần là vấn đề công nghệ mà đang trở thành vấn đề kinh tế, xã hội và nghề nghiệp của ngành báo chí.

Độ tin cậy của AI: Nguy cơ lớn

Theo Báo cáo Xu hướng truyền thông thế giới năm 2025 của UNESCO, việc sử dụng GenAI đã thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động sáng tạo nội dung, nhưng khả năng tạo ra các sản phẩm tổng hợp hoặc bị chỉnh sửa, kết hợp với tốc độ lan truyền nhanh chóng trên môi trường số, đang làm suy giảm tính toàn vẹn của thông tin trên quy mô lớn.

Nghiên cứu của Liên minh Phát thanh châu Âu (EBU) phối hợp với BBC cho thấy, gần 50% số câu trả lời của các trợ lý AI chứa các sai sót đáng kể khi xử lý nội dung tin tức.

Trong hơn 3.000 phản hồi được kiểm tra bằng 14 ngôn ngữ khác nhau, khoảng 45% phản hồi có lỗi nghiêm trọng; 33% gặp vấn đề về nguồn dẫn; 20% chứa thông tin lỗi thời hoặc không chính xác. Đây là điều đặc biệt đáng lo ngại trong bối cảnh ngày càng nhiều người sử dụng AI như nguồn tiếp cận thông tin chính.

Bên cạnh đó, AI còn làm gia tăng nguy cơ thao túng thông tin và sản xuất nội dung giả mạo với quy mô lớn. Một khảo sát đối với hơn 500 nhà báo châu Âu cho thấy, gần 90% số người được hỏi tin rằng AI sẽ làm gia tăng đáng kể nguy cơ lan truyền thông tin sai lệch trong tương lai.

IV. PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ SỐ TẠI MỘT SỐ QUỐC GIA, KHU VỰC

Tại Mỹ

Mỹ - quốc gia tập trung nhiều tổ chức báo chí có ảnh hưởng nhất toàn cầu như The New York Times, The Washington Post, Wall Street Journal, Bloomberg hay CNN..., cũng là một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về đổi mới báo chí số.

Sau giai đoạn suy giảm mạnh của báo in những năm đầu thế kỷ XXI, nhiều cơ quan báo chí Mỹ đã chuyển đổi thành công sang mô hình báo chí số dựa trên dữ liệu và thuê bao trực tuyến.

The New York Times là ví dụ điển hình. Tính đến năm 2025, tờ báo này đã vượt mốc 11 triệu thuê bao số, trở thành một trong những mô hình kinh doanh báo chí số thành công nhất thế giới. Doanh thu từ thuê bao hiện chiếm tỷ trọng lớn hơn quảng cáo, giúp tờ báo này giảm đáng kể sự phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ.

Một đặc điểm khác của báo chí Mỹ là mức độ ứng dụng AI rất cao. Theo kết quả khảo sát tại Báo cáo Tin tức kỹ thuật số 2025, phần lớn các cơ quan báo chí Mỹ đã sử dụng AI trong các hoạt động như phân tích dữ liệu, gợi ý nội dung, tự động hóa biên tập, kiểm chứng thông tin và cá nhân hóa trải nghiệm người dùng.

Tuy nhiên, báo chí nước này cũng đang đối mặt với những thách thức lớn. Sự phân cực chính trị, khủng hoảng niềm tin công chúng và sự cạnh tranh của các nền tảng số tiếp tục tạo áp lực đối với các tổ chức truyền thông.

Viện Reuters ghi nhận xu hướng công chúng trẻ chuyển sang tiếp cận tin tức thông qua các nhà sáng tạo nội dung cá nhân, podcast và AI chatbot thay vì các cơ quan báo chí truyền thống.

Tại Liên minh châu Âu

Nếu Mỹ dẫn đầu về công nghệ, thì Liên minh châu Âu (EU) lại đi đầu trong việc xây dựng khung thể chế cho báo chí số. Trong những năm gần đây, EU đã ban hành hàng loạt văn bản có ảnh hưởng toàn cầu nhằm tạo môi trường cạnh tranh công bằng giữa nền tảng công nghệ và cơ quan báo chí; bảo vệ quyền tác giả; nâng cao tính minh bạch của thuật toán; đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực của AI đối với môi trường thông tin.

Đặc biệt, Đạo luật AI của EU được xem là khuôn khổ pháp lý toàn diện đầu tiên trên thế giới đối với AI. Văn bản này đặt ra các yêu cầu nghiêm ngặt về minh bạch dữ liệu huấn luyện, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Đối với báo chí, các chính sách của EU đang tạo ra một mô hình phát triển mới, trong đó đổi mới công nghệ phải đi đôi với bảo vệ lợi ích công cộng và các giá trị dân chủ.

“

Ngày 7-5-2024, Đạo luật Tự do truyền thông châu Âu (EMFA) chính thức có hiệu lực. Văn bản này đặt ra các cơ chế bảo vệ độc lập biên tập, minh bạch sở hữu truyền thông, bảo vệ nguồn tin báo chí và hạn chế việc các nền tảng số tùy tiện gỡ bỏ nội dung báo chí. Song song với EMFA, EU cũng triển khai Đạo luật AI (AI Act) và Đạo luật Dịch vụ số (DSA), tạo nên một trong những khung quản trị báo chí số và AI toàn diện nhất thế giới hiện nay.

Tại Vương quốc Anh

Nếu Mỹ nổi bật về đổi mới công nghệ, thì Vương quốc Anh được xem là hình mẫu về duy trì chất lượng báo chí trong quá trình chuyển đổi số. Các tổ chức như BBC, Financial Times, The Guardian và The Economist Group đã phát triển thành công hệ sinh thái báo chí đa nền tảng, kết hợp giữa báo chí truyền thống và báo chí số. Financial Times là một trong những tờ báo tiên phong áp dụng mô hình “digital-first” từ rất sớm.

Hiện nay, phần lớn doanh thu của tờ báo đến từ thuê bao số và các dịch vụ thông tin chuyên sâu dành cho doanh nghiệp. Báo cáo Tin tức kỹ thuật số 2025 đánh giá đây là một trong những mô hình báo chí có khả năng thích ứng thành công nhất với môi trường số hiện nay.

Trong khi đó, BBC đang phát triển mạnh các nền tảng số như BBC News Online, BBC Sounds và BBC iPlayer nhằm thích ứng với xu hướng tiêu thụ nội dung trực tuyến của công chúng trẻ.

Điểm đáng chú ý của báo chí Anh là khả năng duy trì các tiêu chuẩn nghề nghiệp trong môi trường cạnh tranh số. Theo Viện Reuters, mức độ tin cậy dành cho các thương hiệu báo chí lớn của Anh vẫn thuộc nhóm cao nhất châu Âu.

Một đặc điểm quan trọng khác là các cơ quan báo chí Anh đang đi đầu trong việc xây dựng các nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm trong hoạt động báo chí, nhấn mạnh yêu cầu minh bạch thuật toán và bảo vệ quyền tác giả.

Tại Trung Quốc

Khác với Mỹ và châu Âu, nơi báo chí số chủ yếu phát triển dựa trên mô hình thị trường, Trung Quốc xây dựng hệ sinh thái truyền thông số gắn chặt với chiến lược phát triển quốc gia và các nền tảng công nghệ nội địa.

Trong hơn 1 thập niên qua, Trung Quốc đã hình thành những nền tảng truyền thông số có quy mô thuộc hàng lớn nhất thế giới như WeChat, Weibo, Toutiao hay Douyin.

Các cơ quan báo chí lớn như Nhân dân Nhật báo, Tân Hoa xã và Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CMG) đều đã chuyển đổi sang mô hình truyền thông hội tụ, kết hợp báo chí, mạng xã hội, video ngắn, dữ liệu lớn và AI.

Theo các báo cáo của UNESCO và WAN-IFRA, Trung Quốc hiện là một trong những quốc gia ứng dụng AI vào hoạt động báo chí ở quy mô lớn nhất thế giới. AI được sử dụng trong sản xuất tin tức tự động, phát thanh viên ảo, phân tích dữ liệu dư luận và phân phối nội dung cá nhân hóa.

Sự phát triển của báo chí số Trung Quốc cho thấy vai trò quan trọng của hạ tầng công nghệ trong nước và năng lực xây dựng các nền tảng số quốc gia trong việc nâng cao tính tự chủ của hệ sinh thái truyền thông.

V. PHÁT TRIỂN BÁO CHÍ SỐ Ở VIỆT NAM TRONG KỶ NGUYÊN MỚI

Định hướng chiến lược

Nếu như trước đây ứng dụng công nghệ chủ yếu được xem là giải pháp hỗ trợ hoạt động báo chí, thì hiện nay, chuyển đổi số đã trở thành định hướng phát triển mang tầm chiến lược.

Dấu mốc quan trọng nhất là việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 348/QĐ-TTg, ngày 6-4-2023, phê duyệt Chiến lược Chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

Đây là lần đầu tiên chuyển đổi số báo chí được đặt trong một chương trình phát triển quốc gia với các mục tiêu, nhiệm vụ và lộ trình cụ thể, gắn chặt với Chương trình Chuyển đổi số quốc gia.

Điểm đáng chú ý là chiến lược không chỉ hướng tới hiện đại hóa công nghệ, mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng hệ sinh thái báo chí số, đổi mới mô hình quản trị, phát triển nguồn nhân lực số và nâng cao năng lực cạnh tranh của báo chí Việt Nam trong môi trường truyền thông toàn cầu.

Trong bối cảnh thông tin xuyên biên giới phát triển mạnh mẽ, AI được ứng dụng ngày càng phổ biến và các nền tảng công nghệ quốc tế chi phối phần lớn hoạt động phân phối thông tin, việc ban hành Chiến lược Chuyển đổi số báo chí thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước đối với sự phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

“

Chiến lược nêu rõ: chuyển đổi số báo chí nhằm mục tiêu xây dựng các cơ quan báo chí theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; làm tốt sứ mệnh thông tin tuyên truyền phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng, sự nghiệp đổi mới của đất nước; bảo đảm vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận xã hội, giữ vững chủ quyền thông tin trên không gian mạng; đổi mới hiệu quả trải nghiệm của độc giả; tạo nguồn thu mới; thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nội dung số.

Những chuyển đổi sâu rộng

Sau hơn 2 năm triển khai Chiến lược, quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực báo chí đã đạt được những kết quả bước đầu quan trọng. Theo kết quả đánh giá mức độ trưởng thành chuyển đổi số báo chí năm 2025 do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện, trong số 177 cơ quan báo chí tham gia đánh giá, có 33 cơ quan đạt mức xuất sắc, 57 cơ quan đạt mức tốt, 31 cơ quan đạt mức khá, chiếm tổng cộng 68,35%. Kết quả này cho thấy chuyển đổi số đang dần trở thành xu hướng chủ đạo trong toàn ngành báo chí.

Đặc biệt, nhận thức về chuyển đổi số trong đội ngũ lãnh đạo các cơ quan báo chí đã có bước chuyển biến mạnh mẽ. Năm 2025, có 74,01% số cơ quan báo chí cho biết người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo công tác chuyển đổi số; 78,53% số cơ quan báo chí đã xây dựng chiến lược hoặc kế hoạch tổng thể về chuyển đổi số.

Đây là sự thay đổi quan trọng, bởi kinh nghiệm quốc tế cho thấy thành công của chuyển đổi số phụ thuộc rất lớn vào quyết tâm và năng lực lãnh đạo của người đứng đầu cơ quan báo chí.

Cùng với đó, đầu tư cho chuyển đổi số cũng được tăng cường đáng kể. Có 70,06% số cơ quan chủ quản tăng mức đầu tư cho chuyển đổi số; 76,84% số cơ quan báo chí xây dựng kế hoạch hành động chuyển đổi số hằng năm.

Không chỉ dừng ở ứng dụng công nghệ, nhiều cơ quan báo chí đã từng bước hình thành mô hình tòa soạn hội tụ, triển khai các hệ thống quản trị nội dung hiện đại, sử dụng công cụ phân tích dữ liệu độc giả và thử nghiệm các giải pháp AI trong hoạt động nghiệp vụ.

Đáng chú ý, chuyển đổi số bắt đầu tạo ra những tác động tích cực về kinh tế và phát triển công chúng. Năm 2025, đã có 64,41% số cơ quan báo chí ghi nhận doanh thu tăng so với năm trước; 71,19% số cơ quan báo chí chú trọng nâng cao trải nghiệm độc giả, khán giả và thính giả, tăng hơn 30 điểm phần trăm so với năm 2024.

Cơ hội và thách thức

Sự phát triển của xã hội số và kinh tế số đang mở ra những cơ hội mới cho báo chí Việt Nam. Trước hết, công nghệ số giúp các cơ quan báo chí mở rộng phạm vi tiếp cận công chúng với chi phí thấp hơn rất nhiều so với các loại hình truyền thông truyền thống.

Bên cạnh đó, Big Data và AI đang tạo điều kiện để báo chí chuyển từ mô hình truyền thông đại chúng sang mô hình truyền thông cá nhân hóa. Thông qua phân tích dữ liệu người dùng, các cơ quan báo chí có thể hiểu rõ hơn nhu cầu thông tin của công chúng, từ đó nâng cao chất lượng nội dung và trải nghiệm người dùng.

Sự phát triển của AI tạo sinh mang lại khả năng nâng cao năng suất lao động trong hoạt động báo chí thông qua việc hỗ trợ phiên âm, dịch thuật, tóm tắt nội dung, phân tích dữ liệu, gợi ý chủ đề, tối ưu hóa phân phối nội dung và hỗ trợ sản xuất đa phương tiện.

Ngoài ra, chuyển đổi số cũng mở ra khả năng đa dạng hóa nguồn thu. Ngoài quảng cáo truyền thống, các cơ quan báo chí có thể phát triển các sản phẩm dữ liệu, nội dung chuyên sâu, dịch vụ đào tạo, tổ chức sự kiện, truyền thông thương hiệu, tư vấn và các dịch vụ số khác. Điều này tạo điều kiện để báo chí Việt Nam từng bước tiếp cận các mô hình báo chí hiện đại đang phát triển trên thế giới.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, báo chí Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức mới như áp lực cạnh tranh từ các nền tảng số; thách thức về mô hình kinh doanh khi chưa xây dựng được mô hình kinh doanh số đủ mạnh, trong khi doanh thu báo in tiếp tục giảm; thách thức về khả năng công nghệ và đầu tư cho công nghệ...

Xây dựng hệ sinh thái báo chí số mang bản sắc Việt Nam

Khác với nhiều quốc gia, quá trình chuyển đổi số báo chí tại Việt Nam không chỉ mang ý nghĩa kinh tế hay công nghệ mà còn gắn liền với nhiệm vụ chính trị, văn hóa và xã hội của báo chí.

Do đó, chuyển đổi số, phát triển báo chí số không chỉ là câu chuyện hiện đại hóa công nghệ mà còn là quá trình nâng cao năng lực thực hiện sứ mệnh chính trị - xã hội của báo chí cách mạng trong bối cảnh mới.

Để làm được điều đó, yêu cầu cấp thiết hiện nay là cần xây dựng hệ sinh thái báo chí số mang bản sắc Việt Nam, dựa trên sự phối hợp giữa cơ quan báo chí, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý nhà nước, qua đó từng bước nâng cao năng lực tự chủ về nền tảng, dữ liệu và hạ tầng số.

Về phần mình, các cơ quan báo chí cần tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, từ công nghệ, quy trình sản xuất đến mô hình tổ chức và quản trị. Xây dựng các mô hình kinh doanh bền vững dựa trên đa dạng hóa nguồn thu và phát triển kinh tế nội dung số.

Cùng với đó, việc phát triển nguồn nhân lực báo chí số có khả năng làm chủ dữ liệu, AI và các công cụ truyền thông hiện đại cũng là yêu cầu đặc biệt quan trọng. Các cơ quan quản lý, cơ quan báo chí và bản thân những người làm báo phải tăng cường năng lực kiểm chứng thông tin, ứng phó với các thách thức từ AI và bảo vệ tính toàn vẹn của môi trường thông tin.

Quan trọng hơn, trong mọi điều kiện phát triển công nghệ, báo chí Việt Nam cần tiếp tục giữ vững bản chất cách mạng, tính nhân văn, tính chiến đấu và trách nhiệm xã hội của mình, từ đó củng cố niềm tin xã hội, phát huy vai trò định hướng dư luận và đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới./.