ASEAN: Dấu ấn trong củng cố đoàn kết và hợp tác khu vực

Năm bản lề: Từ ASEAN 2025 tới khởi động ASEAN 2045

Nếu coi ASEAN là một tiến trình kiến tạo Cộng đồng không ngừng vận động, thì năm 2025 khép lại một thập niên xây dựng Cộng đồng ASEAN với những quyết sách mang tính bản lề: tổng kết và củng cố nền tảng hợp tác đã hình thành, đồng thời định hướng phát triển cho 20 năm tiếp theo.

Trọng tâm của bước chuyển là khởi đầu lộ trình thực hiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, qua đó xác lập khuôn khổ phát triển và ưu tiên hợp tác, mở rộng số lượng thành viên (công nhận tư cách thành viên đầy đủ của Timor-Leste), định hướng quan hệ đối ngoại của ASEAN trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động sâu sắc.

Ở chiều sâu hơn, ASEAN nhấn mạnh hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, hướng tới “một ASEAN đoàn kết, thịnh vượng và có vai trò quan trọng hơn trên trường quốc tế”. Thông điệp này không dừng ở việc xác định mục tiêu, mà còn đặt trọng tâm vào năng lực điều phối và tổ chức thực thi - yếu tố then chốt để ASEAN chuyển hóa tầm nhìn chiến lược thành kết quả cụ thể.

Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 được đánh giá là một “lộ trình chiến lược 20 năm, táo bạo nhưng thực tế”, thể hiện cam kết chính trị cao nhất của các quốc gia thành viên trong việc xây dựng một Cộng đồng ASEAN vững mạnh, tự cường, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm.

Dấu ấn đoàn kết: Đồng thuận không chỉ là nguyên tắc, mà là năng lực hành động

Trong các nội dung thảo luận về ASEAN, đoàn kết thường được nhắc như một mục tiêu xuyên suốt. Tuy nhiên, năm 2025 cho thấy mục tiêu đoàn kết được xác định theo hướng thực dụng hơn, bởi đoàn kết chính là năng lực ra quyết định và triển khai trên cơ sở đồng thuận trong điều kiện vẫn có sự phân hóa về lợi ích, áp lực trước bối cảnh cạnh tranh nước lớn và những khủng hoảng kéo dài trong khu vực.

Các quốc gia thành viên ASEAN nhấn mạnh việc duy trì đoàn kết nội khối và vai trò trung tâm của ASEAN như yếu tố then chốt bảo đảm thành công trong tăng cường hợp tác, liên kết khu vực, củng cố hòa bình, ổn định và thịnh vượng. Nói cách khác, “ASEAN centrality” (vai trò trung tâm của ASEAN) không thể tồn tại nếu “ASEAN unity” (đoàn kết ASEAN) suy yếu.

Ở một khía cạnh khác, đoàn kết thể hiện ở việc thống nhất trong mục tiêu nâng chuẩn ASEAN không chỉ là một khu vực hợp tác kinh tế - thương mại, mà còn khẳng định vai trò một chủ thể có tiếng nói trong các vấn đề toàn cầu. Vì vậy, để có tiếng nói chung, ASEAN cần thúc đẩy sự đoàn kết hơn bao giờ hết.

Dấu ấn hợp tác khu vực dưới vai trò Chủ tịch ASEAN 2025

Malaysia giữ vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2025 với chủ đề “Bao trùm và Bền vững” được nêu như định hướng xuyên suốt. Điểm đáng chú ý không phải ở khẩu hiệu, mà ở cách thức được Malaysia “gói” chương trình nghị sự theo 3 trụ cột Cộng đồng Chính trị - An ninh (APSC), Cộng đồng Kinh tế (AEC), Cộng đồng Văn hóa - Xã hội (ASCC), nhấn mạnh củng cố sức mạnh của Cộng đồng ASEAN và thúc đẩy một ASEAN hội nhập, toàn diện, bền vững, gắn với hòa bình - ổn định - thịnh vượng. Cách thức điều phối này tạo ra một “trục nội khối” rõ ràng: vừa giữ cân bằng giữa các trụ cột, vừa định vị ưu tiên theo hướng dài hạn.

Chuỗi hoạt động trong năm 2025 cho thấy nỗ lực tổ chức, điều phối của nước Chủ tịch ASEAN 2025. Việc đưa các vấn đề gai góc vào chương trình nghị sự của các kỳ họp trong năm phản ánh tinh thần của một ASEAN không né tránh “điểm nóng”, mà đang cố gắng quản trị bất đồng bằng tham vấn và đồng thuận.

Đáng chú ý là việc thông qua “Tuyên bố Kuala Lumpur về ASEAN 2045: Tương lai chung của chúng ta” tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 46 (tháng 5-2025) được xem là cột mốc đặt nền tảng định hướng hợp tác trong 2 thập niên tới. Tuyên bố nhấn mạnh tăng cường thống nhất khu vực, thúc đẩy phát triển toàn diện, bền vững và nâng cao năng lực thể chế để ứng phó hiệu quả với các xu thế thế giới hiện tại và tương lai.

Mở rộng không gian hợp tác đối ngoại: Cân bằng chiến lược, dựa trên luật lệ và “đa phương hóa” đối tác

Một dấu ấn đáng chú ý của ASEAN 2025 là cách tiếp cận đối ngoại theo hướng “mở nhưng có nguyên tắc”. Thông cáo chung của Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) khẳng định lại cam kết duy trì cấu trúc khu vực “lấy ASEAN làm trung tâm”, cởi mở, bao trùm, minh bạch, dựa trên luật lệ; tôn trọng luật pháp quốc tế và tăng cường hợp tác cùng có lợi với đối tác bên ngoài trong các lĩnh vực ưu tiên của Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AOIP). Điều này có nghĩa là, ASEAN muốn mở rộng quan hệ, nhưng vẫn giữ quyền “thiết kế luật chơi” ở mức độ nhất định, nhất là trong các diễn đàn do ASEAN dẫn dắt.

Đáng chú ý, năm 2025 chứng kiến nỗ lực tạo lập các nền tảng hợp tác mới với việc ASEAN tổ chức Hội nghị cấp cao ASEAN - Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) lần thứ 2 và Hội nghị cấp cao ASEAN - GCC và Trung Quốc lần thứ nhất. Đây là bước đi chiến lược nhằm mở rộng quan hệ đối tác kinh tế của ASEAN ra ngoài khu vực.

Với ASEAN, Hội nghị cấp cao ASEAN - GCC và Trung Quốc lần thứ nhất là phương cách “đa phương hóa đối tác” theo hướng linh hoạt, vừa tận dụng nguồn lực, thị trường của các trung tâm kinh tế trên thế giới, vừa tránh thế kẹt “chọn phe”. Hợp tác ba bên ASEAN - GCC - Trung Quốc “mở ra không gian mới cho hợp tác kinh tế sâu rộng hơn”, tận dụng thế mạnh riêng của từng khu vực và tạo cơ hội mới thông qua hợp tác kinh tế đa phương.

Củng cố nền tảng thể chế - điều kiện để đoàn kết vững mạnh, tăng tốc hợp tác

Một trong những điểm mới của ASEAN 2025 là nhấn mạnh cải thiện năng lực thể chế như một trụ cột của đoàn kết. Tuyên bố Kuala Lumpur về “ASEAN 2045: Tương lai chung của chúng ta” ghi nhận yêu cầu tăng cường khả năng phục hồi và các phản ứng tập thể hiệu quả, sáng tạo trước thách thức khu vực, toàn cầu.

Cùng với đó là quyết tâm “tăng cường năng lực và hoạt động hiệu quả thể chế”, bao gồm các cải cách nhằm nâng năng lực Ban Thư ký ASEAN. Trên thực tế, ASEAN thường bị đánh giá về cơ chế đồng thuận dẫn tới việc chậm trễ trong việc ra quyết định, do vậy, việc cải thiện thể chế hướng tới nâng cao hiệu quả của cả bộ máy khu vực.

Một chỉ dấu quan trọng khác là việc ASEAN đạt kỳ vọng trong kết quả đánh giá cuối kỳ đối với các Kế hoạch tổng thể của AEC 2025, APSC 2025, ASCC 2025 và Kế hoạch tổng thể Kết nối ASEAN (MPAC) 2025, nhằm lồng ghép bài học kinh nghiệm vào định hướng tương lai. Nói cách khác, ASEAN nỗ lực hệ thống hóa các mục tiêu nhằm tránh tình trạng mục tiêu lớn nhưng thực thi không đồng đều.

Trong khía cạnh an ninh - pháp lý, ASEAN khẳng định lại cam kết giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng tiến trình ngoại giao, pháp lý phù hợp với luật pháp quốc tế, đề cao Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982. Đây là “neo quy phạm” quan trọng trong một khu vực mà các tranh chấp biển, cạnh tranh ảnh hưởng và rủi ro xung đột luôn hiện hữu.

Phản ứng nhanh, nâng cao tiếng nói khu vực

Mặc dù có những dấu ấn tích cực, ASEAN 2025 vẫn đối diện các thách thức đòi hỏi thay đổi cách làm. Tình hình thế giới thay đổi nhanh và khó dự đoán đặt ra thách thức mới, khiến ASEAN cần nâng năng lực phản ứng và thích ứng nhanh. Thông điệp “hợp tác chung phải hướng đến mục tiêu củng cố đoàn kết và vai trò trung tâm” được nhấn mạnh như một mệnh lệnh chiến lược của toàn khối.
Theo đó, ASEAN cần giải quyết 2 vấn đề lớn: 1- ASEAN cần chuyển từ “đồng thuận tối thiểu” sang “đồng thuận đủ để hành động”, tức là nâng chất lượng đồng thuận bằng cơ chế thực thi, đánh giá và điều phối tốt hơn; 2- ASEAN cần tăng cường tiếng nói trong các vấn đề toàn cầu nhằm khẳng định vai trò trung tâm trong định hình chương trình nghị sự thế giới.

Có thể thấy, ASEAN 2025 để lại dấu ấn đáng chú ý ở 3 tầng nấc: về chiến lược, chuyển trục từ ASEAN 2025 sang ASEAN 2045 với lộ trình 20 năm tới; về chính trị, khẳng định lại đoàn kết nội khối và vai trò trung tâm như điều kiện tiên quyết; về thể chế, nhấn mạnh cải cách, nâng cao năng lực Ban Thư ký ASEAN, đánh giá cuối kỳ các kế hoạch tổng thể và củng cố các cơ chế hòa bình, dựa trên luật lệ quốc tế. Đồng thời, ASEAN mở rộng không gian hợp tác đối ngoại theo hướng cân bằng và linh hoạt, thể hiện qua các khuôn khổ như ASEAN - GCC và ASEAN - GCC - Trung Quốc.

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, dấu ấn chỉ thực sự bền vững khi được kiểm chứng bằng năng lực hành động: phản ứng nhanh hơn trước biến động, tạo đồng thuận hơn trước bất đồng và biến các văn kiện tầm nhìn thành chương trình thực thi.

Nói cách khác, ASEAN 2025 không chỉ ghi dấu bằng việc “thông qua một tầm nhìn mới”, mà quan trọng hơn là xác lập một chuẩn mực mới về đoàn kết, đó là đoàn kết không dừng ở tuyên bố đồng thuận mà phải được kiểm chứng bằng hiệu quả hợp tác, sức nặng thể chế và khả năng định hình môi trường khu vực trong một thế giới bất định./.