Ảnh hưởng của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đến hoạt động xuất, nhập khẩu ở Việt Nam

Tuy nhiên, việc này cũng tạo ra những tác động hai chiều đối với nguồn thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu. Trong khi quá trình mở cửa thương mại giúp gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu và hỗ trợ nguồn thu ngân sách, việc cắt giảm thuế quan theo các cam kết hội nhập lại làm giảm nguồn thu trực tiếp từ thuế xuất nhập khẩu.

Vừa tăng thu ngân sách nhà nước

Quá trình thực thi các hiệp định thương mại tự do (FTA) đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng mạnh mẽ của hoạt động xuất nhập khẩu, tạo thêm động lực cho sản xuất, thu hút đầu tư và mở rộng thị trường. Nhờ đó, kim ngạch thương mại của Việt Nam liên tục gia tăng, đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế cũng như nguồn thu ngân sách.

Số liệu của Tổng cục Thống kê cho biết, năm 2021, cán cân thương mại thặng dư khoảng 3,3 tỷ USD; năm 2022 đạt 11,2 tỷ USD; năm 2023 tăng lên khoảng 28 tỷ USD. Đến năm 2024, Việt Nam tiếp tục ghi nhận năm thứ 9 liên tiếp xuất siêu với mức thặng dư khoảng 23,53 tỷ USD.

Sang năm 2025, cán cân thương mại của Việt Nam vẫn duy trì trạng thái xuất siêu với mức thặng dư khoảng 20,03 tỷ USD, khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 930,05 tỷ USD, tăng 18,2% so với năm trước.

Sự mở rộng của hoạt động thương mại quốc tế đã tạo nền tảng quan trọng cho nguồn thu ngân sách nhà nước (NSNN) từ lĩnh vực xuất nhập khẩu.

Thông qua việc cắt giảm rào cản thương mại và mở rộng tiếp cận thị trường, các hiệp định như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Thương mại tự do Liên minh châu Âu - Việt Nam (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA) đã góp phần gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu, đồng thời thúc đẩy nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước.

Sự gia tăng của các dòng hàng hóa này không chỉ hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh mà còn mở rộng quy mô hàng hóa chịu thuế, qua đó góp phần duy trì và gia tăng nguồn thu NSNN từ hoạt động xuất nhập khẩu.

Đối với CPTPP, mặc dù phần lớn các quốc gia thành viên đã có FTA với Việt Nam trước đó, hiệp định vẫn tạo thêm dư địa mở rộng thương mại với các thị trường mới như Canada và Mexico.

Năm 2025, trao đổi thương mại giữa Việt Nam và các nước CPTPP đạt khoảng 102,8 tỷ USD trong 10 tháng, tăng 20,6% so với cùng kỳ, trong đó Việt Nam xuất khẩu 58,3 tỷ USD và nhập khẩu 44,5 tỷ USD, tiếp tục duy trì trạng thái xuất siêu và khẳng định vai trò quan trọng của CPTPP trong cơ cấu thương mại của Việt Nam.

Đối với EVFTA, đây là một trong những FTA có mức độ cam kết sâu rộng nhất của Việt Nam với một thị trường phát triển lớn. Hiệp định có hiệu lực từ tháng 8-2020 và nhanh chóng thúc đẩy thương mại song phương.

Theo lộ trình cam kết, Việt Nam xóa bỏ thuế nhập khẩu ngay đối với 48,5% số dòng thuế và gần như toàn bộ các dòng thuế sẽ được xóa bỏ sau khoảng 10 năm.

Việc cắt giảm thuế quan đã tạo điều kiện thuận lợi cho lưu chuyển hàng hóa giữa hai thị trường, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp tăng cường nhập khẩu công nghệ, máy móc và nguyên liệu từ EU phục vụ sản xuất trong nước.

Trong khi đó, UKVFTA được ký kết nhằm duy trì các lợi ích thương mại giữa Việt Nam và Vương quốc Anh sau khi nước này rời Liên minh châu Âu. Hiệp định về cơ bản kế thừa các cam kết từ EVFTA, theo đó phía Anh cam kết xóa bỏ thuế nhập khẩu đối với khoảng 99,2% số dòng thuế đối với hàng hóa Việt Nam sau 6 năm.

Việc thực thi hiệp định góp phần duy trì đà tăng trưởng thương mại song phương và mở rộng cơ hội xuất khẩu cho doanh nghiệp Việt Nam.

Nhìn chung, việc triển khai các FTA thế hệ mới đã thúc đẩy gia tăng kim ngạch thương mại và nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị, nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước. Nhờ đó, quy mô hàng hóa chịu thuế tiếp tục được mở rộng, góp phần duy trì nguồn thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu.

Thực tế cho thấy, năm 2025, tổng thu NSNN từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt khoảng 319.800 tỷ đồng, tăng khoảng 18,2% so với năm 2024 vượt 36,1% dự toán, cho thấy sự gia tăng của hoạt động thương mại đã phần nào bù đắp tác động giảm thu do việc cắt giảm thuế quan theo các cam kết trong các FTA thế hệ mới.

Vừa làm giảm thu ngân sách nhà nước

Bên cạnh những tác động tích cực, việc thực thi các FTA thế hệ mới cũng đặt ra không ít thách thức đối với nguồn thu NSNN từ hoạt động xuất, nhập khẩu.

Tác động rõ rệt nhất là sự suy giảm nguồn thu trực tiếp từ thuế xuất, nhập khẩu do việc cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan theo lộ trình cam kết. Khi mức thuế suất giảm dần, số thu ngân sách trên mỗi đơn vị hàng hóa nhập khẩu cũng giảm theo, khiến tỷ trọng thu từ thuế xuất nhập khẩu trong tổng thu ngân sách có xu hướng giảm.

Ngoài ra, việc tự do hóa thương mại và đơn giản hóa thủ tục hải quan theo các FTA cũng có thể làm gia tăng nguy cơ gian lận thương mại, chuyển tải bất hợp pháp và khai báo sai xuất xứ hàng hóa nhằm hưởng ưu đãi thuế quan.

Những hành vi này có thể gây thất thu ngân sách nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Trước thực tế đó, cơ quan hải quan đã tăng cường công tác kiểm tra sau thông quan nhằm phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm. Năm 2025, toàn ngành Hải quan đã thực hiện hàng nghìn cuộc kiểm tra sau thông quan, qua đó truy thu và xử phạt hàng trăm tỷ đồng cho NSNN.

Một thách thức khác đến từ việc xác định xuất xứ và trị giá hải quan của hàng hóa trong bối cảnh các FTA thế hệ mới có quy định khá chặt chẽ về quy tắc xuất xứ. Để được hưởng ưu đãi thuế quan, hàng hóa phải đáp ứng các tiêu chí cụ thể về nguồn gốc nguyên liệu và quá trình sản xuất.

Tuy nhiên, tỷ lệ doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ theo các hiệp định CPTPP và EVFTA vẫn còn hạn chế. Điều này đòi hỏi cơ quan hải quan phải tăng cường kiểm tra, xác minh, đồng thời phối hợp với các cơ quan chức năng để bảo đảm việc áp dụng thuế suất ưu đãi được thực hiện đúng quy định.

Bên cạnh đó, việc giảm thuế nhập khẩu cũng có thể tạo ra sức ép cạnh tranh đối với một số ngành sản xuất trong nước. Khi hàng hóa nhập khẩu được hưởng ưu đãi thuế quan và có giá thành thấp hơn, các doanh nghiệp trong nước có thể gặp khó khăn trong việc duy trì thị phần.

Nếu năng lực cạnh tranh không được cải thiện, một số ngành sản xuất có thể suy giảm doanh thu và lợi nhuận, từ đó ảnh hưởng gián tiếp đến nguồn thu ngân sách từ các loại thuế nội địa.

Nhìn chung, các FTA thế hệ mới đã có những tác động rõ rệt đối với nguồn thu NSNN từ hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam. Trong ngắn hạn, việc cắt giảm thuế quan có thể làm giảm nguồn thu trực tiếp từ thuế xuất nhập khẩu.

Tuy nhiên, trong dài hạn, sự mở rộng của thương mại, đầu tư và sản xuất sẽ góp phần tạo ra nền tảng vững chắc cho tăng trưởng kinh tế và nguồn thu ngân sách bền vững hơn.

Vì vậy, cùng với việc thực hiện các cam kết hội nhập, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách thuế, nâng cao hiệu quả quản lý hải quan và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng tốt ưu đãi từ các FTA nhằm bảo đảm cân bằng giữa mục tiêu hội nhập và ổn định nguồn thu NSNN./