Tỉnh Đắk Lắk: Tháo gỡ rào cản tâm lý để phát triển kinh tế hộ gia đình
Trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước đã triển khai nhiều chính sách ưu đãi, hỗ trợ nguồn vốn và phát triển hạ tầng vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), tạo điều kiện cho các hộ gia đình phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống. Tuy nhiên, tại không ít địa phương, trong đó có Đắk Lắk, hiệu quả phát triển kinh tế hộ gia đình vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và nguồn lực hỗ trợ. Bên cạnh những khó khăn khách quan như địa hình chia cắt, hạ tầng thiếu đồng bộ, tự định kiến và rào cản tâm lý ở một bộ phận người dân cũng là “điểm nghẽn” cần được quan tâm tháo gỡ, nhằm khơi dậy tính chủ động, tự tin và khả năng vươn lên phát triển kinh tế của mỗi hộ gia đình.

Kinh tế hộ gia đình chuyển biến nhưng vẫn còn những rào cản tâm lý
Đắk Lắk là một địa bàn quan trọng của vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên với 49 dân tộc cư trú. Bên cạnh các dân tộc tại chỗ có truyền thống văn hóa lâu đời như Ê đê, Gia rai, Xơ đăng, còn có các dân tộc di cư từ miền núi phía Bắc vào như Nùng, Tày, Mường, Thái, Dao và Mông. Một bộ phận đồng bào sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp với các phương thức canh tác truyền thống.
Những năm gần đây, kinh tế hộ gia đình của đồng bào DTTS tại Đắk Lắk đã có những chuyển biến tích cực nhờ các chương trình giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế, phát triển cây công nghiệp, du lịch cộng đồng và đào tạo nghề.
Tuy nhiên, tình trạng nghèo đói, thu nhập thấp, sản xuất nhỏ lẻ, khả năng thích ứng với thị trường hạn chế và nguy cơ tái nghèo vẫn còn tồn tại ở nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa.
Các nghiên cứu về phát triển vùng DTTS cho thấy sự chênh lệch về cơ hội tiếp cận nguồn lực, giáo dục, thị trường lao động và các dịch vụ xã hội vẫn là những thách thức đáng kể đối với phát triển kinh tế hộ gia đình của đồng bào DTTS.
Theo số liệu công bố về kết quả giảm nghèo tại Đắk Lắk, tính đến cuối năm 2024, toàn tỉnh có 40.917 hộ nghèo (chiếm 5,08%). Tuy nhiên, xét riêng trong cộng đồng DTTS, con số này lên tới 27.079 hộ nghèo (chiếm 14,06% tổng số hộ DTTS).
Theo kết quả rà soát hộ nghèo, cận nghèo được cống bố vào tháng 6-2026 cho biết, Đắk Lắk có 34.411 hộ nghèo, chiếm 4,13% tổng số hộ dân; trong đó có 22.717 hộ nghèo là người DTTS, chiếm 66,02% tổng số hộ nghèo và 12,43% tổng số hộ DTTS.
Những con số này cho thấy tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào DTTS vẫn cao hơn đáng kể so với mức chung của tỉnh, đặt ra yêu cầu tiếp tục có các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả phát triển kinh tế hộ gia đình.
Trong thực tiễn nghiên cứu và hoạch định chính sách, các nguyên nhân của tình trạng nghèo đói và phát triển kinh tế chậm ở vùng DTTS thường được tiếp cận từ góc độ kinh tế, văn hóa, địa lý, cơ sở hạ tầng hoặc nguồn lực sản xuất.
Trong khi đó, yếu tố tâm lý - một khía cạnh thường ít được chú ý - cũng có tác động không nhỏ đến động cơ phát triển, hành vi kinh tế và khả năng thoát nghèo của các hộ gia đình.
Từ góc độ tâm lý học, các rào cản tâm lý có thể hình thành và được củng cố dưới tác động của môi trường gia đình, cộng đồng và những quan niệm xã hội.
Ở một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số, định kiến xã hội có thể dẫn đến tự định kiến, làm giảm sự tự tin vào khả năng của bản thân. Khi tồn tại dai dẳng, những rào cản ấy có thể hạn chế tính chủ động, khả năng nắm bắt cơ hội và khai thác hiệu quả các nguồn lực hỗ trợ phát triển kinh tế hộ gia đình. Trong thực tiễn, những rào cản này biểu hiện ở một số khía cạnh chủ yếu.
Thứ nhất, rào cản về mặt nhận thức. Một số người mặc cảm về nguồn gốc dân tộc, cảm thấy bản thân “kém hơn” người thuộc nhóm đa số; thiếu tự tin khi học tập, giao tiếp, tìm việc, ngại thể hiện ngôn ngữ, trang phục hoặc phong tục của mình. Từ đó, nảy sinh tâm lý khó làm được như người khác, gắn với sự tự định kiến.
Thứ hai, tâm lý an phận, thụ động. Một số hộ ít có ý định thay đổi hoàn cảnh, ngại tìm kiếm cơ hội mới, có xu hướng chờ đợi sự hỗ trợ từ Nhà nước, cộng đồng hoặc người khác. Họ ít chủ động xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế, e ngại thử nghiệm phương thức sản xuất, kinh doanh mới.
Thứ ba, sợ thất bại và sợ rủi ro. Một bộ phận người dân lo mất thu nhập khi chuyển nghề, e ngại kinh doanh hoặc đi làm ăn xa, nên vẫn lựa chọn phương thức sản xuất quen thuộc.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, tâm lý này còn thể hiện ở việc ngại thử công nghệ mới, không dám sử dụng các nền tảng số. Thiếu kỹ năng và thói quen ngại thay đổi có thể tạo nên sức ì tâm lý, hạn chế khả năng thích ứng.
Thứ tư, rào cản về ngôn ngữ và giao tiếp. Với một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số ở địa bàn khó khăn, ngôn ngữ có thể trở thành trở ngại tâm lý - xã hội, thiếu tự tin trong giao tiếp. Bên cạnh đó, tâm lý lo bị lừa, thiếu niềm tin vào bản thân, cho rằng khó tiếp thu kỹ năng mới, nhất là e ngại trong tiếp cận công nghệ và chuyển đổi số.
Những niềm tin giới hạn ấy ảnh hưởng đến động cơ học tập, tìm việc và phát triển nghề nghiệp, hạn chế cơ hội kinh doanh, mở rộng hoạt động kinh tế.
Những biểu hiện này không phải đặc điểm chung của đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, ở Đắk Lắk, những rào cản tâm lý tương tự cũng là vấn đề cần quan tâm nhận diện và tháo gỡ ở một bộ phận người dân.
Việc khắc phục những rào cản ấy cần gắn với hoàn cảnh cụ thể của từng cộng đồng, từng hộ gia đình, nhằm khơi dậy sự tự tin, tính chủ động trong phát triển kinh tế hộ gia đình.

Nỗ lực hỗ trợ sinh kế và giải pháp tháo gỡ rào cản tâm lý
Trong nhiều năm qua, cùng với các chính sách chung của Đảng và Nhà nước, cấp ủy, chính quyền các cấp ở Đắk Lắk đã quan tâm hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số ổn định đời sống, phát triển sản xuất.
Từ năm 2015, tỉnh đã triển khai chính sách hỗ trợ đất ở, đất sản xuất và nước sinh hoạt cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, hộ nghèo ở các xã, thôn, buôn đặc biệt khó khăn, góp phần giải quyết những thiếu hụt cơ bản.
Những nỗ lực đó tiếp tục được thực hiện thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Giai đoạn 2021 - 2025, Tỉnh ủy và Ủy ban Nhân dân tỉnh Đắc Lắk chỉ đạo triển khai các chương trình giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế, huy động nguồn lực xóa nhà tạm, nhà dột nát; tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số giảm từ 27,49% cuối năm 2021 xuống 14,06% cuối năm 2024.
Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025, trên cơ sở hợp nhất Đắk Lắk và Phú Yên, công tác giảm nghèo bền vững, hỗ trợ sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số tiếp tục được cấp ủy, chính quyền tỉnh Đắk Lắk quan tâm, chỉ đạo thực hiện.
Ngày 2-6-2026, Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành Quyết định số 1697/QĐ-UBND về việc ban hành Kế hoạch về Thực hiện mục tiêu giảm nghèo năm 2026 trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh từ 4,13% xuống còn 2,13%, trong đó tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào DTTS giảm từ 3% trở lên.
Kế hoạch chú trọng hỗ trợ phát triển sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, đào tạo nghề, giải quyết việc làm, đồng thời khơi dậy ý chí tự lực, tự cường, phát huy vai trò chủ động của người dân trong quá trình giảm nghèo.
Những chủ trương đó từng bước được cụ thể hóa tại cơ sở. Đến tháng 7-2026, cả 102 xã, phường trên địa bàn tỉnh đã ban hành kế hoạch thực hiện mục tiêu giảm nghèo.
Tại xã Ea Súp, các chương trình hỗ trợ đã dành gần 2,5 tỷ đồng để triển khai mô hình chăn nuôi tập trung cho 65 hộ nghèo, cận nghèo và mới thoát nghèo.
Đặc biệt, ngày 15-10-2026, Tỉnh ủy Đắk Lắk ban hành Nghị quyết số 14-NQ/TU về tăng cường các giải pháp giảm nghèo bền vững, đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa 51 xã và 449 thôn, buôn ra khỏi diện đặc biệt khó khăn, gắn với cải thiện sinh kế, nâng cao thu nhập và phát huy ý chí tự lực của người dân.
Cùng với sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội tiếp tục vận động, huy động các nguồn lực chăm lo đời sống người dân.
Tháng 11-2026, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh triển khai phong trào “Cán bộ, đảng viên, nhân dân nhận đỡ đầu hộ nghèo”, gắn với cuộc vận động “Thay đổi nếp nghĩ, cách làm, phát huy nội lực vươn lên thoát nghèo bền vững”.
Đây cũng là hướng tiếp cận cần được cần được phát huy nhằm kết hợp hỗ trợ nguồn lực với nâng cao nhận thức, củng cố sự tự tin và tính chủ động của đồng bào dân tộc thiểu số trong phát triển kinh tế hộ gia đình.
Để những nỗ lực trên thực sự phát huy hiệu quả, cần có các giải pháp thiết thực nhằm từng bước tháo gỡ rào cản tâm lý, khơi dậy nội lực và phát huy vai trò chủ động của đồng bào DTTS trong phát triển kinh tế hộ gia đình.
Một là, nâng cao nhận thức, khắc phục những suy nghĩ tự giới hạn bản thân. Giúp đồng bào DTTS nhận ra và từng bước vượt qua tâm lý cho rằng mình không thể kinh doanh, sử dụng công nghệ hoặc đưa sản phẩm ra thị trường.
Đồng thời, tổ chức tham quan, học hỏi các mô hình kinh tế thành công của chính đồng bào DTTS để củng cố sự tự tin, tạo động lực vươn lên.
Hai là, tạo sự tự tin và nâng cao năng lực làm chủ kinh tế hộ gia đình. Chuyển trọng tâm từ hỗ trợ đơn thuần sang trang bị kiến thức, kỹ năng để đồng bào DTTS chủ động phát triển kinh tế.
Chú trọng hướng dẫn người dân lập kế hoạch sản xuất, tính toán chi phí, thu nhập, lợi nhuận, tìm kiếm thông tin thị trường và nâng cao kỹ năng giao tiếp với khách hàng.
Ba là, phát triển các mô hình học hỏi trong cộng đồng. Khuyến khích những hộ có kinh nghiệm trong trồng trọt, chăn nuôi, chế biến, du lịch cộng đồng hoặc bán hàng trực tuyến chia sẻ, hướng dẫn các hộ khác.
Những mô hình thành công ngay tại địa phương sẽ góp phần củng cố niềm tin, giảm tâm lý sợ thất bại và khuyến khích người dân mạnh dạn áp dụng cách làm mới.
Bốn là, nâng cao kỹ năng số cho các hộ gia đình. Chú trọng hướng dẫn đồng bào DTTS sử dụng điện thoại thông minh để tìm hiểu giá cả, nhu cầu thị trường, quảng bá sản phẩm, bán hàng trực tuyến và nhận biết, phòng tránh các hình thức lừa đảo trên không gian mạng.
Năm là, khắc phục tâm lý ngại giao tiếp, mở rộng liên kết kinh tế gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa. Tăng cường tổ chức các hội chợ giới thiệu sản phẩm, kết nối hộ sản xuất với doanh nghiệp, hợp tác xã và phát triển du lịch cộng đồng.
Đồng thời, phát huy các giá trị văn hóa, tri thức bản địa thành nguồn lực phát triển kinh tế, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc dân tộc, khuyến khích các hộ chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau cùng phát triển./.