Giải mã các tuyến giao thông qua Bắc Cực - hành lang logistic chiến lược trong thế kỷ XXIKỳ III: Hiện trạng và triển vọng phát triển của tuyến Biển Bắc
Một khi được phát triển trên cơ sở khoa học - công nghệ hiện đại, hợp tác quốc tế trên cơ sở các điều luật quốc tế, trước hết là Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS), tuyến Biển Bắc có thể trở thành một trong những hành lang logistic phục vụ Đại chiến lược Á - Âu của Nga trong thế kỷ XXI.

Triển vọng phát triển của tuyến Biển Bắc tùy thuộc vào lợi thế của tuyến vận tải này so với các tuyến giao thông hàng hải quốc tế khác, tác động của cạnh tranh địa - chính trị, cơ cấu thành phần các loại hàng hóa được vận chuyển qua đây, hệ thống cảng biển, tàu phá băng và cơ sở bảo đảm hàng hải trên tuyến Biển Bắc.
Lợi thế của tuyến Biển Bắc so với tuyến giao thông hàng hải quốc tế khác
Lợi thế thường được nhắc đến của tuyến Biển Bắc là khả năng rút ngắn khoảng cách giữa Đông Bắc Á và Bắc Âu. Với những hành trình phù hợp về điểm xuất phát và điểm đến, tuyến Biển Bắc có thể ngắn hơn hàng nghìn hải lý so với tuyến qua eo biển Malacca, Ấn Độ Dương và kênh đào Suez.
Thời gian vận chuyển theo tuyến Biển Bắc trong một số chuyến thử nghiệm có thể giảm từ khoảng 35 - 40 ngày xuống còn 18 - 25 ngày. Việc rút ngắn độ dài hành trình giúp giảm nhiên liệu, thời gian thuê tàu, chi phí trả lương thủy thủ và lượng khí thải. Tuyến Biển Bắc cũng tránh được một số điểm nghẽn địa - chiến lược như Malacca, Bab
el-Mandeb và Suez. Trong bối cảnh kênh đào Suez từng bị tắc nghẽn và vận tải qua Biển Đỏ đối mặt với nguy cơ an ninh, nhu cầu tìm tuyến thay thế càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Tuy nhiên, lợi thế khoảng cách không tự động chuyển hóa thành lợi thế kinh tế. Tuyến Biển Bắc thường phải dùng tàu phá băng có chi phí đóng mới và vận hành cao hơn tàu thông thường; thân tàu nặng làm giảm khả năng chở hàng và tăng tiêu hao nhiên liệu. Doanh nghiệp còn phải trả phí hoa tiêu, hỗ trợ phá băng, thông tin khí tượng và bảo hiểm rủi ro.
Lợi thế tiếp theo của tuyến Biển Bắc là có hệ thống cảng biển, tàu phá băng và cơ sở bảo đảm hàng hải tin cậy. Nga có cảng Murmansk là cửa ngõ phía Tây quan trọng của tuyến Biển Bắc.
Do chịu ảnh hưởng của dòng nước biển ấm từ Bắc Đại Tây Dương, cảng Murmansk có điều kiện hoạt động thuận lợi hơn nhiều so với các cảng khác ở vĩ độ tương đương. Cảng Arkhangelsk của Nga là trung tâm hàng hải và đóng vai trò kết nối tuyến Biển Bắc với mạng lưới kinh tế phía Tây nước Nga.
Cảng Sabetta trên bán đảo Yamal phục vụ xuất khẩu khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) và trở thành một trong những cảng hiện đại nhất của Nga ở Bắc Cực. Ngoài ra, Nga còn có cảng Dudinka phục vụ khu công nghiệp và luyện kim Norilsk; cảng Dikson và Tiksi bảo đảm hậu cần, quan sát khí tượng và cứu hộ; cảng Pevek là cảng quan trọng ở phía Đông được hỗ trợ bởi nhà máy điện hạt nhân nổi mang tên Viện sĩ Lomonosov.
Trong trường hợp tàu gặp sự cố, lực lượng cứu nạn có thể phải vượt quãng đường hàng trăm ki-lô-mét trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Lợi thế đặc biệt của Nga là sở hữu đội tàu phá băng hạt nhân duy nhất trên thế giới. Các tàu lớp Arktika thế hệ mới thuộc Dự án 22220 có công suất lớn và có thể thay đổi mớn nước để hoạt động cả ở vùng biển sâu lẫn cửa sông.
Các tàu phá băng mới như Arktika, Sibir, Ural và Yakutia được xây dựng để thay thế đội tàu cũ và tăng khả năng hộ tống quanh năm. Nga đang triển khai Dự án 10510 đóng tàu phá băng hạt nhân lớp Leader.
Với công suất dự kiến lớn hơn đáng kể so với lớp Arktika, tàu Leader được thiết kế để phá lớp băng dày với tốc độ cao hơn để mở luồng rộng cho tàu vận tải tải trọng lớn và góp phần bảo đảm hàng hải quanh năm ở khu vực phía Đông tuyến Biển Bắc. Tuy nhiên, dự án này đòi hỏi kinh phí rất lớn và công nghệ hiện đại.
Ngoài tàu phá băng, Nga còn có tàu chở hàng cấp băng, hệ thống định vị vệ tinh, bản đồ thủy văn chính xác, hoạt động dự báo băng, thông tin liên lạc, đội ngũ hoa tiêu và mạng lưới cứu hộ.
Nga đang xây dựng nền tảng số để tiếp nhận đơn xin phép, cung cấp tình hình băng, thời tiết và điều phối hành trình quản lý tuyến Biển Bắc kéo dài hàng nghìn ki-lô-mét.
Cơ cấu thành phần hàng hóa được vận chuyển theo tuyến Biển Bắc
Khối lượng hàng hóa trên tuyến Biển Bắc tăng đáng kể trong khoảng hơn 1 thập niên qua. Nếu những năm thập niên đầu thế kỷ XXI, lượng hàng chỉ ở mức vài triệu tấn mỗi năm thì năm 2023 đạt 36,254 triệu tấn.
Khí tự nhiên hóa lỏng của Công ty Novatek của Nga chiếm hơn một nửa tổng khối lượng hàng hóa, phần còn lại chủ yếu là dầu, condensate, kim loại, than, vật liệu xây dựng và hàng tiếp tế. Năm 2024, tổng lượng hàng tiếp tục tăng, hàng quá cảnh đạt hơn 3 triệu tấn.
Năm 2025, tổng khối lượng hàng hóa trên tuyến Biển Bắc đạt khoảng 37,02 triệu tấn, lượng hàng quá cảnh đạt 3,2 triệu tấn, tăng 3,82% so với năm trước; tổng số chuyến đi trên toàn tuyến đạt 1.521 lượt, tăng khoảng 14%. Số chuyến quá cảnh bằng tàu container tăng từ 14 chuyến năm 2024 lên 24 chuyến năm 2025.
Những số liệu trên đây cho thấy 2 đặc điểm quan trọng của tuyến Biển Bắc. Thứ nhất, tuyến Biển Bắc vẫn chủ yếu phục vụ vận chuyển tài nguyên từ vùng Bắc Cực của Nga ra thế giới. Hàng quá cảnh quốc tế giữa 2 đầu châu Á - châu Âu chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng khối lượng hàng hóa.
Thứ hai, mục tiêu của Nga đưa khối lượng vận tải trên tuyến Biển Bắc lên 80 triệu tấn vào năm 2024 đã không đạt được, do bị phương Tây áp đặt hàng chục nghìn biện pháp cấm vận.
Vận chuyển LNG hiện là cơ sở kinh tế quan trọng nhất của tuyến Biển Bắc. Dự án Yamal LNG tại cảng Sabetta sử dụng đội tàu chở LNG phá băng để đưa hàng về phía Tây trong phần lớn thời gian trong năm và về phía Đông trong điều kiện thuận lợi.
Ngoài LNG, dầu thô, condensate, nickel và các kim loại màu từ những cơ sở công nghiệp ở Siberia cũng tạo ra nguồn hàng tương đối ổn định. Vận tải container quốc tế trên tuyến Biển Bắc mới ở giai đoạn thử nghiệm.
Các chuyến tàu giữa các cảng của Trung Quốc với các cảng của Nga ở Arkhangelsk, Murmansk hoặc các cảng châu Âu chứng tỏ khả năng rút ngắn hành trình. Tuy nhiên, lịch trình qua tuyến Biển Bắc vẫn mang tính mùa vụ và chưa thể so sánh được với những tuyến vận tải container thường xuyên qua kênh đào Suez.
Tác động của cạnh tranh địa - chính trị
Do sự ấm lên toàn cầu, tuyến Biển Bắc ngày càng trở thành tâm điểm cạnh tranh địa - chính trị và địa - chiến lược giữa các cường quốc, trước hết là giữa Nga và Mỹ.
Từ sau năm 2022, xung đột Nga - Ukraina và các lệnh trừng phạt của phương Tây tác động đáng kể đến triển vọng phát triển tuyến Biển Bắc của Nga, trước hết là Nga gặp khó khăn trong tiếp cận một số công nghệ khai thác ngoài khơi, chế tạo động cơ tàu, thiết bị hàng hải, vốn và dịch vụ bảo hiểm quốc tế.
Một số hãng tàu phương Tây hạn chế hợp tác với các dự án của Nga, làm giảm khả năng hình thành tuyến vận tải container Á - Âu có tính quốc tế rộng rãi. Trong bối cảnh đó, Nga đẩy mạnh chuyển hướng sang châu Á.
Trong đó, Trung Quốc trở thành đối tác quan trọng hàng đầu của Nga trong xuất khẩu năng lượng, vận tải, đóng tàu và phát triển “Con đường tơ lụa vùng cực”.
Năm 2025, Nga và Trung Quốc ký lộ trình nhằm nâng lượng hàng vận chuyển trên tuyến Biển Bắc giữa 2 nước lên 20 triệu tấn vào năm 2030. Nga cũng mở rộng trao đổi với Ấn Độ và một số quốc gia khác về vận tải, năng lượng và đào tạo thủy thủ.
Đối với Trung Quốc, tuyến Biển Bắc có ý nghĩa như một phương án bổ sung giúp đa dạng hóa chuỗi cung ứng, rút ngắn hành trình tới Bắc Âu và giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào các điểm nghẽn phía Nam.
Tuy nhiên, Bắc Kinh không thể chỉ dựa vào tuyến này vì tính mùa vụ, rủi ro băng và sự phụ thuộc vào hạ tầng cũng như dịch vụ hàng hải của Nga.
Việc Phần Lan và Thụy Điển gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) cũng làm thay đổi môi trường an ninh Bắc Cực. Tuyến biển Bắc nằm gần các khu vực triển khai lực lượng hạt nhân chiến lược của Nga, vì vậy Moscow coi việc kiểm soát tuyến và vùng bờ biển liên quan là vấn đề an ninh quốc gia.
Khi Nga và NATO cùng tăng cường giám sát, diễn tập và hiện diện quân sự ở phía Bắc, yếu tố an ninh ngày càng ảnh hưởng đến hoạt động hàng hải và đầu tư thương mại.
Cơ sở pháp lý để vận hành tuyến Biển Bắc
Hoạt động hàng hải trên tuyến Biển Bắc chịu sự điều chỉnh của pháp luật Nga và luật pháp quốc tế, trong đó có UNCLOS - cơ sở pháp lý để xác định chủ quyền lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa và quyền đi lại.
Nga còn phải tuân thủ Bộ luật quốc tế về địa cực - Polar Code. Bộ luật này áp dụng đối với tàu hoạt động tại Bắc Cực và Nam Cực, quy định 2 nhóm nội dung chính.
Nhóm an toàn hàng hải quy định về thiết kế và kết cấu tàu; khả năng chống băng; thiết bị cứu sinh; phòng cháy, chữa cháy; thông tin liên lạc; lập kế hoạch hành trình; đào tạo thuyền viên.
Nhóm bảo vệ môi trường quy định về phòng ngừa ô nhiễm do dầu, hóa chất, nước thải và rác thải từ tàu. Tàu thuộc phạm vi điều chỉnh của Polar Code phải có Giấy chứng nhận tàu vùng cực và Sổ tay hoạt động tại vùng biển cực.
Mỹ và một số nước phương Tây cho rằng, một số eo biển trên tuyến Biển Bắc có thể được xem là eo biển quốc tế và việc áp dụng quy định của Nga không được cản trở quyền đi qua phù hợp với luật pháp quốc tế. Còn Nga nhấn mạnh điều kiện đặc thù của Bắc Cực, yêu cầu bảo vệ môi trường và trách nhiệm của quốc gia ven biển đối với an toàn hàng hải.
Trên thực tế, các hãng tàu thương mại thường phải phối hợp với cơ quan chức năng của Nga vì chỉ Nga có hệ thống cảng, dự báo băng, hoa tiêu và tàu phá băng đủ khả năng hỗ trợ trên phần lớn Tuyến biển Bắc. Do đó, vấn đề không chỉ mang tính pháp lý mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực cung cấp dịch vụ và cứu nạn.
Triển vọng phát triển tuyến Biển Bắc
Triển vọng của tuyến Biển Bắc có thể được xem xét theo 3 chức năng khác nhau.
Thứ nhất, tuyến Biển Bắc đóng vai trò của tuyến vận tải phục vụ hoạt động của Nga ở Bắc Cực. Các khu dân cư, cơ sở khai khoáng, cảng và dự án năng lượng ở Biển Bắc cần được tiếp tế bằng đường biển. Nhu cầu vận chuyển LNG, dầu, condensate, kim loại màu và vật liệu xây dựng sẽ tiếp tục là nguồn hàng cơ bản.
Thứ hai, tuyến Biển Bắc đóng vai trò hành lang xuất khẩu tài nguyên từ Nga sang châu Á, có dư địa phát triển lớn. Việc trọng tâm thương mại năng lượng của Nga dịch chuyển về phía châu  làm tăng nhu cầu mở rộng vận tải trên phần phía Đông của tuyến Biển Bắc. Với đội tàu phá băng thế hệ mới, tàu chở LNG và các cảng trung chuyển được hoàn thành đúng tiến độ, khả năng khai thác quanh năm sẽ từng bước được cải thiện.
Thứ ba, tuyến Biển Bắc có triển vọng trở thành tuyến quá cảnh container quốc tế quy mô lớn. Khi đó, tuyến Biển Bắc có thể phát triển như một tuyến bổ sung đối với một số luồng hàng có giá trị cao, cần thời gian giao nhanh và kết nối Đông Bắc Á với Bắc Âu. Tuy nhiên, trong tương lai gần, tuyến Biển Bắc khó thay thế kênh đào Suez do chênh lệch rất lớn về lưu lượng, cơ sở hạ tầng, tính ổn định và độ bao phủ của mạng lưới cảng.
Với 3 chức năng đó, tuyến Biển Bắc có thể phát triển theo kịch bản phát triển nhanh, kịch bản phát triển thận trọng và kịch bản bất lợi. Kịch bản phát triển nhanh phụ thuộc vào việc Nga hoàn thành đội tàu phá băng mới, tăng số lượng tàu vận tải cấp băng, xây dựng cảng trung chuyển, bảo đảm lịch trình quanh năm và thu hút được nguồn hàng quốc tế ổn định. Theo kịch bản này, quan hệ hợp tác sâu hơn với Trung Quốc, Ấn Độ và các nền kinh tế châu Á cũng là điều kiện quan trọng.
Kịch bản phát triển thận trọng có khả năng thực tế hơn. Theo đó, khối lượng hàng đi qua tuyến Biển Bắc tiếp tục tăng nhưng chủ yếu vẫn là dầu khí, khoáng sản và hàng nội vùng; vận tải container quốc tế tăng chậm và chủ yếu tập trung vào mùa hè - thu; tiến độ của các mục tiêu lớn bị điều chỉnh theo khả năng đầu tư, đóng tàu và nhu cầu thị trường.
Kịch bản bất lợi có thể xảy ra nếu phương Tây tiếp tục thực hiện chính sách trừng phạt Nga nghiệt ngã hơn. Khi đó, Nga có thể sẽ thiếu tàu và công nghệ, các dự án năng lượng chậm tiến độ hoặc giá vận tải không đủ sức cạnh tranh. Một sự cố môi trường nghiêm trọng cũng có thể dẫn đến những quy định chặt chẽ hơn và làm giảm sức hấp dẫn của tuyến Biển Bắc.
Trong tương lai, giá trị lớn nhất của tuyến Biển Bắc có thể không nằm ở việc thay thế kênh đào Suez mà là đóng vai trò hành lang chiến lược phục vụ phát triển vùng Bắc Cực của Nga, xuất khẩu tài nguyên sang châu Á và bổ sung một lựa chọn cho mạng lưới logistic phục vụ Đại chiến lược Á - Âu của Tổng thống Nga V. Putin./.
Kỳ 4: Lịch sử khám phá, hiện trạng và tương lai của Hành lang Tây Bắc
