Óc Eo - Ba Thê: Dấu tích và giá trị của một nền văn minhKỳ cuối: Giá trị vượt thời gian
Giá trị của Óc Eo - Ba Thê không chỉ được thể hiện qua những di tích, di vật đã được phát hiện, mà còn nằm trong những lớp tư liệu khảo cổ chưa được nhận diện đầy đủ dưới lòng đất và trong tổng thể cảnh quan lịch sử của khu vực. Bảo tồn không chỉ là gìn giữ những gì đã biết, mà còn là bảo vệ điều kiện để các lớp tư liệu chưa được khám phá tiếp tục được nghiên cứu, nhận diện và giải mã. Giữ gìn Óc Eo - Ba Thê hôm nay cũng chính là bảo đảm khả năng để các thế hệ mai sau tiếp tục khám phá, bổ sung và làm sáng rõ hơn những giá trị mà di sản này đang lưu giữ.
Giữ gìn một chỉnh thể di sản
Sau hơn 8 thập niên nghiên cứu, nhận thức về Óc Eo - Ba Thê đã có bước chuyển quan trọng: từ việc tập trung nhận diện từng hiện vật, từng địa điểm khảo cổ sang nhìn nhận toàn bộ quần thể trong mối quan hệ về không gian, thời gian và chức năng.
Cách tiếp cận này giúp làm rõ hơn không chỉ giá trị của từng di tích, mà cả cấu trúc, tính liên kết và quá trình hình thành, phát triển của một trung tâm cổ trong lịch sử khu vực.
Núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo, nay thuộc xã Óc Eo, cùng Giồng Xoài và Nền Chùa thuộc xã Mỹ Thuận, hợp thành 4 khu vực chính của di sản Óc Eo - Ba Thê. Mỗi địa điểm lưu giữ những lớp tư liệu riêng, nhưng chỉ trong mối liên hệ tổng thể mới có thể làm rõ quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của trung tâm cổ qua nhiều thế kỷ.
Một nền móng tại Gò Cây Thị chỉ thật sự bộc lộ đầy đủ ý nghĩa khi được xem xét cùng hệ thống hào, kênh và các dấu tích khác của đô thị cổ; các công trình trên chân núi Ba Thê cũng cần được đặt trong quan hệ với khu cư trú dưới đồng bằng để nhận diện rõ hơn cách tổ chức không gian của toàn trung tâm.
Trong khi đó, Nền Chùa và Giồng Xoài giúp mở rộng phạm vi nhận diện di sản, cho thấy Óc Eo - Ba Thê không chỉ tập trung ở một khu vực riêng lẻ mà còn gắn với những không gian kết nối rộng hơn.
Chính tính hệ thống ấy là một trong những cơ sở quan trọng để nhận diện giá trị nổi bật của Óc Eo - Ba Thê. Trong Dự thảo Tuyên bố Giá trị nổi bật toàn cầu, khu di tích được xem như một quần thể đô thị - cảng thị cổ tích hợp, nơi thành lũy, kênh đào, khu cư trú, công trình tôn giáo, dấu tích sản xuất và các thành phần liên quan cùng góp phần tái hiện sự phát triển của một nền văn minh sớm.
Từ chỉnh thể đó, những giá trị về giao lưu văn hóa, quá trình hình thành xã hội phức tạp và khả năng thích ứng của con người với môi trường châu thổ cũng được nhận diện rõ hơn.
Ngày 4-1-2022, Việt Nam đưa Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê vào Danh sách dự kiến Di sản thế giới theo 3 tiêu chí (ii), (iii) và (v). Trong đó, tiêu chí (ii) nhấn mạnh sự giao lưu quan trọng của các giá trị nhân văn trong kiến trúc, kỹ thuật, nghệ thuật, quy hoạch đô thị hoặc cảnh quan; tiêu chí (iii) yêu cầu di sản là chứng tích độc đáo hoặc đặc biệt về một truyền thống văn hóa hay một nền văn minh còn tồn tại hoặc đã biến mất; còn tiêu chí (v) đề cao những hình thức cư trú, sử dụng đất, sử dụng biển hoặc sự tương tác tiêu biểu giữa con người với môi trường, nhất là khi mối quan hệ ấy trở nên dễ bị tổn thương trước những biến đổi không thể đảo ngược.
Đối với Óc Eo - Ba Thê, 3 tiêu chí này tương ứng khá rõ với những giá trị đã được nhận diện qua khảo cổ học: vai trò của trung tâm trong các dòng giao lưu Đông - Tây; những chứng tích đặc biệt của văn hóa Óc Eo gắn với văn minh Phù Nam; và cách cộng đồng cư dân cổ thích ứng với vùng đồng bằng thấp, ngập nước theo mùa thông qua hình thức cư trú, hệ thống kênh đào và việc khai thác môi trường sông nước.
Điểm quan trọng là cả 3 tiêu chí đều không thể được làm rõ chỉ từ một hiện vật hay một công trình riêng lẻ. Sức thuyết phục của Óc Eo - Ba Thê nằm ở mối liên hệ giữa nhiều loại hình chứng cứ, từ kiến trúc, cư trú, sản xuất, tôn giáo đến hệ thống thủy đạo và cảnh quan, hợp thành một chỉnh thể có khả năng phản ánh đầy đủ hơn quá trình hình thành và phát triển của trung tâm cổ.
Bởi vậy, bảo tồn Óc Eo - Ba Thê không thể chỉ dừng ở việc gìn giữ một số công trình tiêu biểu phục vụ tham quan. Việc san lấp một tuyến nước cổ, tác động vào một gò chưa được khai quật hoặc làm chia cắt cảnh quan đều có thể phá vỡ những mối liên hệ cần thiết để nhận diện và lý giải giá trị của toàn bộ di sản.
Giữ lại những gì chưa nhìn thấy
Khảo cổ học luôn đặt ra một nghịch lý: muốn biết dưới lòng đất đang lưu giữ điều gì, con người phải khai quật, nhưng chính quá trình ấy cũng làm thay đổi vĩnh viễn trạng thái nguyên gốc của các lớp đất và mối quan hệ giữa những dấu tích bên trong.
Một địa tầng khảo cổ chỉ có thể được bóc tách một lần. Khi lớp đất đã được lấy đi, mối quan hệ nguyên gốc giữa hiện vật, nền móng và các lớp trầm tích chỉ còn được lưu giữ qua hồ sơ, bản vẽ, hình ảnh và dữ liệu nghiên cứu.
Vì vậy, nếu khai quật không đi cùng quá trình tư liệu hóa đầy đủ và chính xác, một phần thông tin của di tích có thể mất đi ngay trong chính quá trình phát hiện và nghiên cứu.
Bởi vậy, định hướng quản lý Óc Eo - Ba Thê đặt khảo cổ học, nghiên cứu và bảo tồn trong một mối quan hệ chặt chẽ. Không phải khu vực nào có tiềm năng cũng cần được khai quật ngay; mỗi cuộc khai quật phải xuất phát từ câu hỏi nghiên cứu cụ thể, đồng thời bảo đảm khả năng ghi chép, tư liệu hóa và bảo vệ di tích sau khi được phát lộ.
Đây là một thách thức rất cụ thể trong thực tiễn bảo tồn. Những nền gạch nằm ổn định dưới lòng đất có thể tồn tại qua nhiều thế kỷ, nhưng khi được phát lộ lại ngay lập tức chịu tác động của mưa, nắng, độ ẩm, ngập nước, rêu, nấm và xói lở.
Sau chương trình nghiên cứu giai đoạn 2017 - 2020, một diện tích lớn hố khai quật tại Óc Eo - Ba Thê vẫn cần các giải pháp mái che, thoát nước và chống sụt lún.
Điều đó cho thấy phát hiện một di tích chưa phải là điểm kết thúc; từ thời điểm di tích lộ diện, yêu cầu bảo vệ và duy trì trạng thái ổn định của nó mới thực sự trở nên cấp thiết.
Trong bối cảnh đó, các phương pháp nghiên cứu không xâm lấn ngày càng giữ vai trò quan trọng. Những công nghệ như radar xuyên đất, lidar, ảnh vệ tinh, phân tích trầm tích hay mô hình địa hình 3 chiều cho phép nhận diện cấu trúc và dấu tích khảo cổ mà chưa cần mở rộng diện tích khai quật, nhờ đó hạn chế tác động trực tiếp đến nguồn tư liệu vẫn còn được bảo tồn dưới lòng đất.
Cùng với các phương pháp nghiên cứu không xâm lấn, công nghệ số ngày càng trở thành một công cụ quan trọng trong quản lý di sản lâu dài.
Một cơ sở dữ liệu tích hợp có thể kết nối thông tin về địa điểm khảo cổ, hiện vật, địa tầng, tình trạng bảo tồn, sử dụng đất và cảnh quan, qua đó giúp cơ quan quản lý không chỉ hệ thống hóa những gì đã được phát hiện mà còn theo dõi những biến đổi đang diễn ra đối với từng khu vực của di sản.
Bảo tồn Óc Eo - Ba Thê còn đặt ra nhiều thách thức bởi di sản không tồn tại tách biệt với đời sống hiện nay. Nhiều gò, tuyến kênh và khu vực có tiềm năng khảo cổ nằm xen trong đất sản xuất, vườn nhà và khu dân cư, nên mọi biện pháp bảo vệ đều ít nhiều tác động trực tiếp đến quyền lợi, sinh kế và không gian sống của người dân.
Chính vì di sản gắn trực tiếp với không gian sống và sinh kế, vai trò của cộng đồng ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình bảo tồn.
Trong quá trình xây dựng quy hoạch, đã có 8 cuộc tham vấn với 348 lượt người tham dự, qua đó người dân trực tiếp đóng góp ý kiến về các phương án bảo vệ, tôn tạo và phát huy giá trị di sản.
Những định hướng tiếp theo cũng mở rộng sự tham gia ấy thông qua mô hình “tình nguyện viên di sản”, các chương trình trải nghiệm khảo cổ cho học sinh, đào tạo người dân làm hướng dẫn viên và phát triển sản phẩm dựa trên hoa văn, mô típ Óc Eo.
Những chuyển biến ấy cho thấy cách tiếp cận bảo tồn đang dần thay đổi: cộng đồng không còn chỉ là đối tượng thực hiện các quy định bảo vệ di tích, mà ngày càng được nhìn nhận như một chủ thể tham gia, cùng gìn giữ và phát huy giá trị di sản.
Óc Eo đến với hành trình Di sản thế giới
Việc Óc Eo - Ba Thê được đưa vào Danh sách dự kiến Di sản thế giới năm 2022 mở ra một giai đoạn mới, nhưng đó mới chỉ là điểm khởi đầu của một quá trình đánh giá kéo dài, trong đó giá trị của di sản, tính toàn vẹn, tính xác thực và khả năng quản lý, bảo tồn lâu dài đều phải được xem xét chặt chẽ.
Ngày 29-1-2026, hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê được gửi tới Trung tâm Di sản thế giới UNESCO. Gần 1 tháng sau, ngày 27-2-2026, Trung tâm Di sản thế giới xác nhận hồ sơ đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật theo Hướng dẫn thực hiện Công ước về bảo vệ Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới (Công ước1972), đồng thời chuyển hồ sơ tới Hội đồng Di tích và Di chỉ quốc tế (ICOMOS) để bước vào quá trình đánh giá chuyên môn.
Từ ngày 17-8 đến 24-8-2026, các chuyên gia ICOMOS tiến hành khảo sát thực địa tại An Giang. Phạm vi khảo sát bao quát hầu hết các thành phần chính của khu di sản đề cử, từ cụm Linh Sơn và núi Ba Thê với Linh Sơn Bắc, Linh Sơn Tự, Linh Sơn Nam, Gò Tư Trâm, Gò Sáu Thuận, Gò Út Trạnh đến khu vực cánh đồng Óc Eo với Gò Cây Thị, Giồng Cát, Giồng Trôm, Lung Lớn, hào thành cổ, kéo dài đến Giồng Xoài và Nền Chùa.
Phạm vi khảo sát rộng như vậy cho thấy Óc Eo - Ba Thê được xem xét không phải qua một hiện vật nổi bật hay một công trình riêng lẻ, mà trong tính toàn thể của di sản.
Các thành phần khảo cổ, cảnh quan, mối liên hệ giữa các khu vực cùng công tác quản lý, bảo tồn đều được đặt trong một chỉnh thể để đánh giá đầy đủ giá trị và khả năng gìn giữ lâu dài.
Trước đợt khảo sát, tỉnh An Giang phải đồng thời hoàn thiện nhiều hạng mục phục vụ công tác bảo tồn và thẩm định, từ tu bổ Linh Sơn Bắc, Gò Sáu Thuận, Giồng Cát, xây dựng mái che bảo vệ hố khảo cổ, chỉnh trang cảnh quan, đường tiếp cận và hệ thống thuyết minh đến rà soát hồ sơ pháp lý, chuẩn bị nội dung trao đổi chuyên môn.
Tháng 6-2026, lãnh đạo tỉnh tiếp tục yêu cầu đẩy nhanh tiến độ các hạng mục mái che, đồng thời xử lý những vướng mắc tại Linh Sơn Bắc và tuyến đường vào Gò Sáu Thuận trước thời điểm chuyên gia ICOMOS đến làm việc.
Những công việc tưởng như thuần túy kỹ thuật ấy thực chất phản ánh yêu cầu cốt lõi của quá trình đề cử Di sản thế giới: giá trị của quá khứ không chỉ cần được làm rõ bằng nghiên cứu khoa học, mà còn phải đi cùng những điều kiện bảo đảm cho di sản được quản lý, bảo vệ và gìn giữ bền vững trong hiện tại cũng như tương lai.
Trong đợt khảo sát tháng 8-2026, chương trình làm việc của chuyên gia ICOMOS còn có các hoạt động tiếp xúc người dân tại Linh Sơn Tự, xã Óc Eo và Nền Chùa, xã Mỹ Thuận.
Việc đối thoại trực tiếp ngay tại không gian di sản cho thấy vai trò của cộng đồng cũng là một nội dung được quan tâm trong quá trình thẩm định, bên cạnh các vấn đề về khảo cổ học, cảnh quan, quản lý và bảo tồn.
Cũng trong thời gian này, Tuần lễ Di sản văn hóa Óc Eo - Ba Thê năm 2026 được tổ chức từ ngày 19 đến 22-8 tại xã Óc Eo với nhiều hoạt động giới thiệu, trải nghiệm và giáo dục, trong đó có chương trình “Em làm nhà khảo cổ”.
Những hình thức tiếp cận trực quan như vậy góp phần đưa giá trị của Óc Eo - Ba Thê đến gần hơn với công chúng, giúp các dấu tích khảo cổ không chỉ được nhận diện trong phạm vi nghiên cứu chuyên ngành mà còn trở thành một phần của nhận thức và đời sống văn hóa tại địa phương.
Hành trình hướng tới Di sản văn hóa thế giới, vì thế, không chỉ là câu chuyện của một bộ hồ sơ. Đó còn là quá trình nhìn lại một vùng đất quen thuộc trong chiều sâu lịch sử của chính nó, đồng thời đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với việc nghiên cứu, quản lý, bảo vệ và trao truyền di sản cho các thế hệ sau.
Từ những cuộc khai quật của L. Malleret trên cánh đồng Óc Eo hơn 8 thập niên trước đến đợt khảo sát của chuyên gia ICOMOS năm 2026, hiểu biết về một nền văn minh từng bị lớp phù sa che phủ đã từng bước được mở rộng.
Với nền tảng nghiên cứu được tích lũy qua hơn 8 thập niên, cùng những nỗ lực hoàn thiện hồ sơ, tăng cường quản lý, bảo tồn và mở rộng sự tham gia của cộng đồng, có cơ sở để kỳ vọng Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê sẽ được UNESCO xem xét, ghi danh vào Danh sách Di sản thế giới.
Dấu mốc ấy, nếu được xác lập, không chỉ góp phần khẳng định rõ hơn giá trị của văn hóa Óc Eo và văn minh Phù Nam, mà còn làm nổi bật vị trí của vùng đất Nam Bộ trong lịch sử Đông Nam Á và trong những dòng giao lưu rộng lớn của thế giới cổ đại./.
