Tại sao Brazil chưa trở thành cường quốc?

Nhiều người từng đặt câu hỏi: “tại sao Brazil không thể trở thành cường quốc?”. Nhắc đến Brazil, hầu như nhiều người trên thế giới nghĩ ngay đến bóng đá, vũ điệu samba nổi tiếng thế giới, hay những siêu mẫu “nóng bỏng”. Qua đó có thể thấy, Brazil là một đất nước nhiệt tình, phóng khoáng.

Nhưng có lẽ nhiều người không biết, người Brazil đang sở hữu mảnh đất tốt nhất thế giới, quy mô của cả đất nước hoàn toàn có tiềm năng trở thành siêu cường, vậy mà ngày nay lại là một quốc gia hạng hai đúng nghĩa. Nguyên nhân do đâu?

Cái gọi là siêu cường, chẳng qua là đạt trình độ đỉnh cao thế giới về kinh tế, khoa học - công nghệ và quân sự. Muốn đạt được trình độ đứng đầu thế giới ở những phương diện này, không phải chỉ hô khẩu hiệu hay toàn dân nỗ lực là nhất định làm được, mấu chốt còn phải có vốn liếng.

Vốn liếng ở đây chủ yếu có 2 điểm, một là số lượng dân vừa phải, hai là diện tích lãnh thổ hữu hiệu đủ lớn. Ví dụ như Mỹ, dân số gần 350 triệu người, xếp thứ ba thế giới (sau Ấn Độ và Trung Quốc), so với 9,37 triệu ki-lô-mét vuông đất đai thì được coi là rất cân đối.

Ngược lại, Ấn Độ có dân số đứng thứ nhất thế giới, hơn 1,3 tỷ người chen chúc trên mảnh đất chưa tới 3 triệu ki-lô-mét vuông, rõ ràng là quá đông dân.

Lại nhìn sang Brazil, nước này có khoảng 213,5 triệu người, đứng thứ sáu thế giới, diện tích lãnh thổ thì có 8,51 triệu ki-lô-mét vuông, đứng thứ năm thế giới, lượng đất đai bình quân đầu người tương đương với Mỹ.

Đương nhiên, để đánh giá sự ưu nhược của tài nguyên đất đai một nước, chỉ nhìn diện tích thôi thì quá phiến diện. Đất không cần nhiều, mà phải có giá trị khai thác.

Chúng ta hãy dùng ảnh vệ tinh nhìn từ trên cao để quét qua địa hình của siêu cường Mỹ, sẽ phát hiện miền Trung nước Mỹ có những đồng bằng bao la vô tận. Khu vực này là trái tim của nước Mỹ, toàn bộ nông nghiệp của Mỹ đều tập trung ở đây, là nền tảng nuôi sống mấy trăm triệu người Mỹ.

Quay lại quét qua Brazil, sẽ thấy phía Bắc Brazil là một vùng bằng phẳng, đồng bằng Amazon lớn nhất thế giới tọa lạc nơi đây, con sông có lượng nước lớn nhất thế giới cũng chảy qua hơn nửa giang sơn phía Bắc Brazil, có thể nói là nước ngọt dồi dào, đồng ruộng phì nhiêu nghìn dặm.

Phía Tây Nam tuy cũng có cao nguyên lớn nhất thế giới là cao nguyên Brazil, nhưng địa thế khá bằng phẳng, độ cao so với mực nước biển cũng thấp hơn nhiều so với cao nguyên Thanh Tạng của Trung Quốc, cũng rất thích hợp cho con người cư trú.

Nhìn lại Trung Quốc, vùng phía Tây rộng lớn, Tây Bắc không có chút màu xanh nào, toàn là những khe rãnh, cao nguyên, sa mạc và hoang mạc, cho dù là miền Nam xanh tươi thì cũng toàn là núi non và đồi núi rậm rạp cây cối, những nơi thực sự bằng phẳng ít hơn Brazil rất nhiều.

Thứ nữa, Nga và Canada là 2 nước có diện tích đứng đầu thế giới, do ở khu vực vĩ độ cao, diện tích đất đóng băng lạnh lẽo trong nước nhiều hơn gấp mấy lần so với vùng ấm áp thích hợp để sinh sống, vì vậy xét về diện tích hữu hiệu mà nói, Brazil có thể xếp thứ nhất thế giới.

Có người sẽ nói, vùng núi cao tuy không thích hợp cho người ở, nhưng nếu dưới lòng đất có trữ lượng tài nguyên khổng lồ thì cũng có thể góp sức cho sự phát triển của đất nước. Điều này không sai, nhưng khoáng sản dự trữ dưới lòng đất Brazil cũng rất phong phú.

Brazil sở hữu quặng sắt phong phú và chất lượng tốt nhất thế giới, trữ lượng quặng sắt đã thăm dò có thể đạt 65 tỷ tấn, Trung Quốc chính là nước mua quặng sắt của Brazil. Ngoài ra, dầu mỏ, mangan, bùn than, niken, bô-xít và than chì,... của Brazil cũng đều đứng trong top đầu thế giới.

Ngoài ra, Brazil còn sở hữu tài nguyên thiên nhiên khiến các nước khác phải ghen tị. Đầu tiên, Brazil nằm ở vùng nhiệt đới, ánh nắng quanh năm rất dồi dào, đất đai màu mỡ đến mức có thể trồng được hầu hết các loại cây nông nghiệp, hơn nữa lại chín rất nhanh.

Mà Brazil chịu ảnh hưởng sâu sắc của khí hậu gió mùa, không hề nóng bức như châu Phi, từ thời cận đại đến nay đã thu hút số lượng lớn người châu Âu đến định cư.

Thêm nữa, Brazil nằm ở ven bờ Nam Đại Tây Dương, thuộc khu vực cấm địa của bão, lốc xoáy; mảng địa chất lại không hoạt động mạnh, động đất gần như không ghé thăm.

Hơn nữa, Brazil cách xa các khu vực “điểm nóng” trong khi các nước láng giềng Nam Mỹ thực lực lại yếu, nên căn bản không cần phải lo lắng nhiều về an ninh - quốc phòng. Một đất nước hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi như vậy tại sao lại không phát triển, không trở thành siêu cường?

Brazil là một quốc gia nhập cư, tính đa dạng chủng tộc còn phức tạp hơn cả Mỹ, sự khác biệt văn hóa giữa các bên là rất lớn. Cộng thêm việc Brazil thuộc thể chế liên bang, quyền lực của địa phương hay quần tộc rất cao, trong việc quản lý các loại sự vụ không thể đồng tâm hiệp lực, không có nền tảng hành chính hiệu quả cao, dù có nhiều tài nguyên, vốn liếng đến mấy cũng khó tạo ra những bước phát triển lớn mạnh. Chỉ khi nhìn thấu rõ vấn đề này, Brazil mới có thể phác thảo những giải pháp cụ thể và lâu dài để cất cánh.

Nói cho cùng, Brazil không thua vì thiếu vốn liếng, mà thua vì chưa bao giờ chuyển hóa được vốn tự nhiên thành vốn thể chế. Một mảnh đất quá dễ sống đã khiến quốc gia này không có áp lực phải kỷ luật như nước Mỹ khi chinh phục miền Tây, hay phải khắc kỷ như Trung Quốc khi nuôi 1,4 tỷ người trên địa hình đầy núi cao và sa mạc.

Sự ưu ái của thiên nhiên vô tình nuôi dưỡng một nền kinh tế dựa vào xuất khẩu thô, một nền chính trị dựa vào thỏa hiệp cục bộ và một xã hội chấp nhận tăng trưởng chậm. Và đó chính là bi kịch lớn nhất của Brazil. Thiên nhiên đã làm xong phần việc của mình, nhưng con người thì không.

Mỹ biến đồng bằng trung tâm thành đường sắt, đại học và nhà máy. Brazil biến đồng bằng Amazon thành đồn điền và mỏ lộ thiên. Một bên biến đất thành sức mạnh công nghiệp, một bên biến đất thành container quặng sắt và đậu nành để xuất khẩu. Không có một siêu cường nào trong lịch sử đi lên bằng cách bán tài nguyên thô.

Brazil không nghèo, Brazil tự làm mình nghèo đi trong sự giàu có. Sự giàu có quá dễ dãi đã triệt tiêu kỷ luật cần có để xây dựng một nhà nước hiệu quả. Thể chế liên bang rời rạc, chính trị thỏa hiệp bộ tộc, tham nhũng hệ thống và một nền giáo dục chấp nhận hạng hai đã trói chặt 213,5 triệu người trên mảnh đất tốt nhất hành tinh.

Có thể nhận định rằng, ông trời cho Brazil mọi thứ để trở thành siêu cường, trừ một thứ duy nhất: một nhà nước xứng tầm với mảnh đất đó. Chừng nào chưa dám từ bỏ mô hình sống nhờ tài nguyên và trả giá cho một cuộc cải cách thể chế đau đớn, Brazil sẽ mãi là cường quốc trong ngoặc kép - “một gã khổng lồ không chịu lớn”./.

Peter Pho