Chính sách phát triển khoa học, công nghệ của Nhật Bản và hàm ý cho Việt Nam

Nhật Bản củng cố nền tảng khoa học, mở đường cho công nghệ đi vào thực tiễn

Từ Kế hoạch cơ bản lần thứ 5, Nhật Bản đã đề xuất tầm nhìn Xã hội 5.0, hướng tới một xã hội lấy con người làm trung tâm, trong đó sự kết nối giữa không gian số và thế giới thực giúp phát triển kinh tế đồng thời giải quyết các vấn đề xã hội^[1].

Kế hoạch lần thứ 6 cụ thể hóa tầm nhìn này theo hướng phát triển bền vững, nâng cao sức chống chịu và chất lượng sống. Kế hoạch lần thứ 7 tiếp nối định hướng đó, đồng thời đặt rõ hơn yêu cầu phục hồi năng lực nghiên cứu và chuyển hóa tri thức thành năng suất, sức cạnh tranh.

Sự tiếp nối trong các chính sách cho thấy chủ trương của Nhật Bản; đó là những thế mạnh tích lũy trong chế tạo, vật liệu hay kỹ thuật chính xác cần được bổ sung bằng năng lực tạo ra tri thức mới và khả năng đưa công nghệ vào sử dụng trên quy mô rộng.

Trước hết, Nhật Bản đặt việc chấn hưng khoa học ở vị trí nền tảng. Theo Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản, nước này đứng thứ 13 thế giới theo chỉ số số lượng bài báo thuộc nhóm 10% được trích dẫn nhiều nhất sau hiệu chỉnh, và đặt mục tiêu vươn lên thứ ba trong vòng 10 năm^[2].

Giá trị của chỉ số này là giúp nhận diện vị thế tương đối của Nhật Bản trong nghiên cứu có ảnh hưởng quốc tế. Để cải thiện vị thế ấy, Kế hoạch lần thứ 7 gắn việc củng cố kinh phí hoạt động nền tảng của các đại học và tổ chức nghiên cứu quốc gia với cải cách quản trị, hỗ trợ nhà nghiên cứu trẻ và mở rộng giao lưu học thuật quốc tế.

Một nhóm nghiên cứu cần thời gian tích lũy phương pháp, xây dựng dữ liệu và đào tạo người kế cận. Nguồn tài trợ ổn định tạo điều kiện cho quá trình đó diễn ra qua nhiều năm.

Cùng với việc củng cố nền tảng khoa học, Nhật Bản chú trọng khả năng đổi mới của khu vực sản xuất. Khảo sát kinh tế Nhật Bản năm 2026 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) cho thấy khu vực doanh nghiệp thực hiện 79% hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) tính theo chi tiêu, trong đó khoảng 86% do các doanh nghiệp chế tạo thực hiện^[3].

Cơ cấu này cho thấy, nền tảng nghiên cứu vững của công nghiệp chế tạo, đồng thời phản ánh giới hạn về độ lan tỏa. Doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ thực hiện khoảng 5% chi tiêu R&D của khu vực doanh nghiệp.

Khi năng lực nghiên cứu tập trung ở các công ty lớn, việc nâng năng suất trên diện rộng còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận công nghệ của các nhà cung ứng, doanh nghiệp dịch vụ và doanh nghiệp nhỏ. Vì thế, chính sách đổi mới cần quan tâm cả đến nơi tạo ra công nghệ và những chủ thể có thể đưa công nghệ vào sử dụng.

Cách Nhật Bản phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) cho thấy sự kết hợp giữa xây dựng năng lực công nghệ và mở rộng ứng dụng. Kế hoạch cơ bản về AI được Nội các thông qua tháng 12-2025 đặt ra định hướng phát triển và sử dụng AI đáng tin cậy^[4].

Ở khâu phát triển, chương trình Generative AI Accelerator Challenge (GENIAC) hỗ trợ tài nguyên tính toán cho các dự án xây dựng mô hình AI tạo sinh, qua đó giảm một rào cản đầu vào đối với các nhóm phát triển^[5].

Ở khâu ứng dụng, Nhật Bản thúc đẩy sử dụng AI trong chính quyền và trong giải quyết các vấn đề xã hội. Hai hướng này bổ trợ cho nhau. Năng lực phát triển giúp điều chỉnh công nghệ theo nhu cầu sử dụng, còn triển khai thực tế tạo dữ liệu để đánh giá chất lượng, chi phí và mức độ an toàn của giải pháp.

Sự gắn kết giữa chính sách công nghệ và an ninh kinh tế cũng rõ hơn trong Kế hoạch lần thứ 7. Với những công nghệ có ý nghĩa đối với hoạt động của các ngành thiết yếu, quyết định đầu tư cần tính đến khả năng gián đoạn nguồn cung, mức độ phụ thuộc và thời gian cần thiết để tìm nguồn thay thế.

Đồng thời, Nhật Bản coi ngoại giao khoa học và lưu chuyển nhân lực nghiên cứu quốc tế là phương thức nâng cao năng lực trong nước. Hai định hướng này đặt ra yêu cầu quản trị theo mức độ nhạy cảm của từng lĩnh vực, vừa bảo vệ tài sản nghiên cứu quan trọng, vừa duy trì các kênh hợp tác học thuật và công nghiệp cần thiết^[6].

Để thực hiện kế hoạch, Nhật Bản đặt mục tiêu đầu tư R&D của Chính phủ đạt 60 nghìn tỷ yên trong 5 năm, tổng đầu tư của khu vực công và tư đạt 180 nghìn tỷ yên^[7]. Đây là mục tiêu huy động nguồn lực cho cả kỳ kế hoạch. Hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc phân bổ nguồn lực giữa nghiên cứu nền tảng, phát triển công nghệ ưu tiên và mở rộng ứng dụng.

Ba khâu này có thời hạn và tiêu chí đánh giá khác nhau. Nghiên cứu nền tảng cần được đánh giá bằng chất lượng tri thức và năng lực đội ngũ tích lũy được. Với công nghệ đã qua giai đoạn thử nghiệm, khả năng được doanh nghiệp hoặc cơ quan công sử dụng, cùng hiệu quả trong điều kiện vận hành thực tế, mới cho thấy triển vọng nhân rộng.

Việt Nam cần gắn đầu tư nghiên cứu với năng lực hấp thụ và làm chủ công nghệ

Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, kinh phí chi cho R&D đạt 2% GDP, trong đó kinh phí từ xã hội chiếm hơn 60%. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 tạo cơ sở pháp lý để triển khai các định hướng phát triển trong giai đoạn mới.

Với Việt Nam, giá trị tham chiếu của kinh nghiệm Nhật Bản nằm ở cách tổ chức mối liên hệ giữa nghiên cứu, đào tạo và sản xuất trong điều kiện nguồn lực, quy mô doanh nghiệp và trình độ công nghiệp khác nhau.

Tăng đầu tư cần đi cùng việc xác định năng lực nào phải xây dựng trong nước, ai sẽ sử dụng kết quả nghiên cứu và cơ chế nào giúp công nghệ được ứng dụng rộng rãi.

Thứ nhất, bảo đảm đầu tư dài hạn cho nghiên cứu nền tảng, đồng thời lựa chọn nhiệm vụ công nghệ theo nhu cầu phát triển. Các nhóm nghiên cứu có năng lực cần được tài trợ theo chu kỳ đủ dài, có phản biện chuyên môn và đánh giá định kỳ để tích lũy tri thức, đào tạo nhân lực và xây dựng hướng nghiên cứu ổn định.

Với nhiệm vụ công nghệ ưu tiên, nên xuất phát từ bài toán cụ thể và xác định ngay đơn vị sử dụng kết quả. Chẳng hạn, trong công nghiệp chế tạo, một chương trình về kiểm tra chất lượng bằng AI có thể bắt đầu từ yêu cầu giảm tỷ lệ lỗi trên một dây chuyền cụ thể.

Doanh nghiệp cung cấp dữ liệu và môi trường thử nghiệm, nhóm nghiên cứu xây dựng giải pháp, còn đơn vị đánh giá kiểm chứng độ chính xác, chi phí vận hành và khả năng áp dụng ở dây chuyền khác. Cách tổ chức này giúp xác định rõ phần việc cần nghiên cứu và điều kiện để nhân rộng.

Thứ hai, nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Để làm chủ một giải pháp, doanh nghiệp cần đội ngũ đủ năng lực lựa chọn, vận hành, bảo trì và cải tiến công nghệ.

Chính sách hỗ trợ có thể tập trung vào những chi phí mà từng doanh nghiệp khó tự gánh, như thử nghiệm, đo kiểm, chứng nhận chất lượng và đào tạo kỹ sư. Trong các cụm công nghiệp, phòng thử nghiệm dùng chung có thể giúp nhiều nhà cung ứng kiểm tra sản phẩm theo cùng tiêu chuẩn.

Các chương trình đồng tài trợ giữa doanh nghiệp và viện, trường cần thỏa thuận từ đầu về phần vốn đối ứng, quyền khai thác kết quả và trách nhiệm đưa công nghệ vào sản xuất.

Hiệu quả có thể đo bằng tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn, mức giảm phế phẩm, mức tiết kiệm năng lượng hoặc số nhà cung ứng đáp ứng được yêu cầu của khách hàng.

Thứ ba, gắn phát triển nhân lực với công việc nghiên cứu và sản xuất cụ thể. Việc đào tạo nhân lực công nghệ cần nối được 3 môi trường là cơ sở đào tạo, phòng thí nghiệm và doanh nghiệp.

Doanh nghiệp có thể cùng trường đại học xây dựng học phần, giao bài toán thực tế và cử kỹ sư hướng dẫn. Các chương trình sau đại học theo hướng ứng dụng có thể gắn đề tài với dây chuyền sản xuất hoặc nhu cầu của một ngành, đồng thời bảo đảm chuẩn mực học thuật.

Đối với người đang làm việc, đào tạo lại nên tập trung vào kỹ năng cần cho từng vị trí, chẳng hạn phân tích dữ liệu sản xuất hay vận hành thiết bị tự động.

Kết quả đào tạo cần được xem xét qua nhiệm vụ người học có thể đảm nhận sau khóa học và mức cải thiện của quy trình mà họ trực tiếp tham gia.

Thứ tư, dùng nhu cầu của khu vực công để kiểm chứng và mở rộng ứng dụng công nghệ. Cơ quan nhà nước có thể lựa chọn những quy trình có dữ liệu phù hợp và hiệu quả dễ đo lường để thử nghiệm, chẳng hạn dùng AI hỗ trợ tra cứu văn bản hoặc phân loại hồ sơ.

Trước khi triển khai, cần xác định phạm vi dữ liệu được sử dụng, tiêu chuẩn chính xác và trách nhiệm của người kiểm tra kết quả. Việc quyết định mở rộng nên dựa trên so sánh trước và sau thử nghiệm về thời gian xử lý, tỷ lệ sai sót và chi phí vận hành.

Khi mua sắm, yêu cầu về chất lượng đầu ra, khả năng liên thông và chuyển đổi nhà cung cấp có thể tạo cơ hội cạnh tranh cho nhiều giải pháp, đồng thời giúp cơ quan sử dụng chủ động hơn trong quá trình vận hành.

Thứ năm, đưa mục tiêu nâng cao năng lực trong nước vào từng dự án hợp tác quốc tế. Hợp tác với Nhật Bản có thể tập trung vào những lĩnh vực phù hợp với nhu cầu nâng cấp công nghiệp của Việt Nam, như tự động hóa, đo lường và kiểm định chất lượng, tiết kiệm năng lượng.

Với từng dự án, cần xác định năng lực mà đối tác Việt Nam có thể tiếp nhận và phát triển, từ làm chủ quy trình đo kiểm, bảo trì thiết bị đến tự thiết kế hoặc cải tiến một công đoạn. Đào tạo kỹ sư, thực hiện dự án nghiên cứu chung và phát triển nhà cung ứng trong nước nên gắn với những mốc đánh giá cụ thể.

Ở những khâu thiết yếu có mức phụ thuộc cao, khả năng tìm nguồn thay thế và duy trì vận hành cần được tính đến ngay khi lựa chọn công nghệ.

Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy năng lực khoa học, công nghệ được bồi đắp qua quá trình tích lũy tri thức, phát triển con người và sử dụng công nghệ để giải quyết các vấn đề cụ thể.

Đối với Việt Nam, yêu cầu trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW là làm cho 3 khâu ấy hỗ trợ lẫn nhau. Đầu tư nghiên cứu cần tạo được đội ngũ có khả năng theo đuổi những bài toán dài hạn. Nhu cầu của doanh nghiệp và khu vực công cần trở thành đầu bài cho phát triển, kiểm chứng và hoàn thiện công nghệ.

Kết quả cuối cùng cần được nhìn thấy qua năng suất của doanh nghiệp, chất lượng dịch vụ công và khả năng của các tổ chức trong nước tự vận hành, cải tiến những công nghệ đã tiếp nhận./.

(1) Xem: Thanh Tâm: “Mô hình “Xã hội 5.0””, Báo Nhân Dân điện tử, ngày 5-2-2021, https://nhandan.vn/mo-hinh-xa-hoi-50-post634595.html

(2) Xem: “Japan drops to 13th place in a ranking of the top 10% of cited publications” (Tạm dịch: “Nhật Bản đứng thứ 12 thế giới theo chỉ số số lượng bài báo thuộc nhóm 10% được trích dẫn”), https://sj.jst.go.jp/news/202309/n0928-03k.html, ngày 28-9-2023

(3) Xem: Ngô Thị Lan Anh: “Kinh nghiệm của Nhật Bản trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hàm ý chính sách đối với Việt Nam”, Tạp chí Kinh tế - tài chính điện tử, ngày 27-8-2026, https://nghiencuu.tapchikinhtetaichinh.vn/kinh-nghiem-cua-nhat-ban-trong-phat-trien-nguon-nhan-luc-chat-luong-cao-dap-ung-yeu-cau-chuyen-doi-so-va-ham-y-chinh-sach-doi-voi-viet-nam-165615.html

(4) Xem: MN: “Chính sách đột phá về AI của Nhật Bản”, Tạp chí Khoa học và công nghệ Việt Nam điện tử, ngày 24-10-2025, https://vjst.vn/chinh-sach-dot-pha-ve-ai-cua-nhat-ban-76429.html

(5) Chương trình GENIAC là một chương trình tăng tốc và phát triển trí tuệ nhân tạo tạo sinh cấp quốc gia của Nhật Bản. (Xem: “About GENIAC”, Công thông tin điện tử của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, https://www.meti.go.jp/english/policy/mono_info_service/geniac/index.html)

(6) Xem: Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản, Sách trắng năm 2026, phần về Kế hoạch cơ bản lần thứ 7.

(7) Xem: “The Cabinet Approved 7th Science, Technology and Innovation Basic Plan: Targeting 60 trillion yen in total R&D investment” (Tạm dịch: “Nội các đã phê duyệt Kế hoạch cơ bản về khoa học, công nghệ và đổi mới lần thứ 7: Mục tiêu đầu tư tổng cộng 60 nghìn tỷ yên cho nghiên cứu và phát triển”), https://sj.jst.go.jp/news/202605/n0508-01k.html, ngày 8-5-2026

Hà Anh