Sức mạnh của Nhà nước được đo bằng năng lực phụng sự nhân dân

Thông điệp ấy kết nối tư tưởng nền tảng của Hiến pháp năm 1946 với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hôm nay. Quyền lực bắt nguồn từ nhân dân đặt ra trách nhiệm sử dụng quyền lực vì nhân dân.

Trách nhiệm đó đòi hỏi bộ máy có đủ năng lực biến những quyền đã được ghi nhận, những chính sách đã được ban hành thành kết quả cụ thể trong đời sống.

Từ một kiến nghị của cử tri đến một quyết sách quốc gia, câu hỏi cần được trả lời là quyền lực được nhân dân trao đã bảo vệ quyền, giải quyết công việc và mở rộng cơ hội phát triển cho nhân dân như thế nào. Chính từ những kết quả ấy, sức mạnh của Nhà nước được thể hiện và niềm tin của nhân dân được bồi đắp.

“

Một ý kiến từ cơ sở có thể giúp nhận ra một quy định tưởng như hợp lý đang gây khó cho nhiều người. Một kiến nghị được theo dõi đến cùng có thể làm rõ trách nhiệm ở nơi công việc bị ách tắc.

TS Nguyễn Sĩ Dũng

Một chính quyền mạnh mẽ, sáng suốt của nhân dân

Nhìn lại buổi đầu lập quốc, có thể thấy tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Quốc hội khóa I qua những việc được đặt ra giữa muôn vàn khó khăn.

Nước Việt Nam vừa giành được độc lập đã tổ chức Tổng tuyển cử và xây dựng Hiến pháp. Nhân dân, từ thân phận người dân mất nước, trở thành người chủ của một quốc gia độc lập.

Cuộc Tổng tuyển cử để nhân dân lựa chọn người đại diện và bản Hiến pháp để tổ chức chính quyền đã đặt địa vị người chủ ấy trên một nền tảng chính trị và pháp lý vững chắc.

Khi nhắc lại Hiến pháp năm 1946, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt cạnh nhau 3 nguyên tắc: đoàn kết toàn dân, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ và xây dựng một chính quyền mạnh mẽ, sáng suốt của nhân dân.

Đặt cạnh nhau, 3 nguyên tắc ấy cho thấy một cách hiểu sâu sắc về sức mạnh của chính quyền. Để các quyền dân chủ được bảo vệ trong thực tế, chính quyền phải có khả năng hành động và chịu trách nhiệm về hành động của mình.

Để hành động sáng suốt, chính quyền cần sự tham gia của người dân, cần biết những quyết định của mình tác động ra sao và cần được chỉ ra những sai sót mà từ bên trong bộ máy có thể khó nhìn thấy.

Quyền làm chủ của nhân dân, vì thế, có ý nghĩa ngay trong cách Nhà nước đi đến một quyết định và sửa một quyết định khi thực tiễn đòi hỏi.

Một ý kiến từ cơ sở có thể giúp nhận ra một quy định tưởng như hợp lý đang gây khó cho nhiều người. Một kiến nghị được theo dõi đến cùng có thể làm rõ trách nhiệm ở nơi công việc bị ách tắc.

Khi nhân dân có thể góp phần vào những thay đổi như vậy, chính quyền có thêm hiểu biết để hành động và có thêm sự tin cậy để huy động sức dân. Đó là cách di sản của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục có ý nghĩa đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền hôm nay.

“

Cơ quan được giao quyền cần có đủ khả năng quyết định, đồng thời phải giải trình được quyết định của mình. Với người dân, giá trị của phân quyền hiện ra qua những thay đổi cụ thể: công việc được giải quyết gần hơn, thời gian chờ đợi giảm đi, trách nhiệm dễ xác định hơn.

TS Nguyễn Sĩ Dũng

Từ thẩm quyền được giao đến kết quả người dân nhận được

Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ ra 2 khoảng cách rất đáng suy nghĩ: khoảng cách giữa quy định và thực hiện, giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực và năng lực đáp ứng.

Hai khoảng cách ấy thường gặp nhau trong một công việc cụ thể. Quy định đã giao cho một cơ quan giải quyết, nhưng cơ quan ấy có thể thiếu thông tin, thiếu nhân lực hoặc phải chờ sự phối hợp của nhiều đầu mối. Khi trách nhiệm giữa các đầu mối thiếu rõ ràng, thời gian chờ đợi và chi phí đi lại cuối cùng dồn về phía người dân.

Hãy hình dung một hồ sơ cần đối chiếu dữ liệu do nhiều cơ quan nắm giữ. Người dân đã nộp đủ thông tin thuộc trách nhiệm của mình. Từ thời điểm đó, tiến độ xử lý phụ thuộc vào việc cơ quan tiếp nhận có quyền truy cập dữ liệu cần thiết hay không, cơ quan nắm dữ liệu phải phản hồi trong bao lâu và ai có trách nhiệm xử lý khi thông tin chưa khớp.

Thiết kế rõ những điều kiện ấy ngay khi giao quyền sẽ giúp cơ quan giải quyết chủ động hơn. Người dân cũng biết cơ quan nào phải trả lời về kết quả và có thể yêu cầu giải thích khi công việc chậm trễ.

Đó là ý nghĩa thiết thực của yêu cầu mà bài phát biểu đặt ra đối với phân cấp, phân quyền. Thẩm quyền phải đi cùng điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm soát phù hợp.

Cơ quan được giao quyền cần có đủ khả năng quyết định, đồng thời phải giải trình được quyết định của mình. Với người dân, giá trị của phân quyền hiện ra qua những thay đổi cụ thể: công việc được giải quyết gần hơn, thời gian chờ đợi giảm đi, trách nhiệm dễ xác định hơn.

Năng lực phụng sự còn được thử thách ở những việc hệ trọng hơn một thủ tục hành chính. Một người có thể tiếp cận công lý bằng cách nào khi quyền bị xâm phạm? Sau khi sai phạm được xác định, quyền và lợi ích hợp pháp của họ được khôi phục ra sao?

Bài phát biểu đặt khả năng thực hiện quyền và sự bảo vệ hữu hiệu đối với mỗi người vào trung tâm của việc bảo đảm quyền hiến định. Ở đó, sức mạnh của Nhà nước hiện diện rất cụ thể trong khả năng làm cho một quyền đã được ghi nhận trở thành một quyền mà người dân thực sự có thể sử dụng và được bảo vệ.

Nhân dân tham gia và giám sát để Nhà nước hành động tốt hơn

Trở lại với kiến nghị của cử tri. Khi một đại biểu hỏi đến kết quả giải quyết, câu hỏi tiếp theo thường rất cụ thể. Vì sao việc ấy vẫn chưa xong? Cơ quan nào có thể tháo gỡ?

Nếu nhiều cử tri ở những nơi khác nhau cùng phản ánh một vướng mắc, điều tưởng chừng là chuyện riêng của từng người có thể cho thấy một vấn đề chung trong chính sách hoặc trong cách bộ máy vận hành.

Theo dõi một kiến nghị đến cùng, vì thế, vừa là trách nhiệm với cử tri, vừa là cách để Quốc hội hiểu pháp luật đang được thực hiện ra sao trong đời sống.

Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phân biệt rõ bất cập của chính sách với hạn chế trong tổ chức thực hiện. Sự phân biệt ấy quyết định cách tháo gỡ.

Nếu 2 quy định dẫn cơ quan thực thi đến 2 cách xử lý khác nhau, cần xem xét sửa quy định. Nếu quy định đã rõ mà công việc vẫn đình trệ vì thiếu dữ liệu hoặc thiếu phối hợp, cần xác định cơ quan nào có trách nhiệm và điều kiện nào phải được bổ sung.

Bởi vậy, kiến nghị sau giám sát của Quốc hội phải chỉ rõ việc cần khắc phục, ai chịu trách nhiệm và thời hạn thực hiện. Chất lượng giám sát được thể hiện qua thay đổi sau đó trong cách công việc được giải quyết.

Sự tham gia của nhân dân còn có giá trị ngay từ khi một chính sách đang được hình thành. Người dân trực tiếp chịu tác động có thể chỉ ra một chi phí mà phương án dự kiến chưa tính đến, một nhóm đối tượng có nguy cơ bị bỏ sót hoặc một điều kiện mà địa phương khó đáp ứng.

Những ý kiến ấy giúp cơ quan trình và cơ quan thẩm tra kiểm chứng các giả định của mình trước khi Quốc hội quyết định. Khi cơ quan công quyền giải trình rõ ý kiến nào được tiếp thu, phương án nào được lựa chọn và vì sao, người dân có thêm căn cứ để theo dõi việc thực hiện.

Đó là một cách rất cụ thể để hiểu vì sao sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ nhân dân. Trải nghiệm của người dân giúp Nhà nước nhìn rõ hơn hệ quả của những quyết định do mình ban hành.

Khi một phản ánh xác đáng dẫn đến một quy định được sửa hoặc một sai sót được khắc phục, bộ máy có thêm khả năng tự điều chỉnh, còn người dân có thêm lý do để tin rằng tiếng nói của mình có trọng lượng.

Tổng kết thi hành Hiến pháp từ thực tiễn sử dụng quyền lực và bảo vệ quyền

Tinh thần ấy cũng gợi mở cách tiếp cận việc tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013. Thực hiện định hướng của Bộ Chính trị tại Kết luận số 17-KL/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu đánh giá cả những nội dung được sửa đổi, bổ sung năm 2025, làm rõ các giá trị cần kế thừa và những vấn đề cần hoàn thiện.

Kết quả tổng kết sẽ góp phần tạo cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp. Công việc đó phải được tiến hành dân chủ, thận trọng, đúng trình tự hiến định, đồng thời gắn với việc tiếp tục thi hành nghiêm Hiến pháp hiện hành.

Có thể bắt đầu từ những câu hỏi mà thực tiễn đặt ra. Người dân thực hiện các quyền hiến định thuận lợi đến đâu và được bảo vệ thế nào khi quyền bị xâm phạm? Cơ quan được giao quyền có đủ điều kiện hành động và có chịu trách nhiệm về kết quả hay chưa? Ý kiến và sự giám sát của nhân dân đã dẫn đến những điều chỉnh cụ thể nào trong chính sách và hoạt động công quyền?

Câu trả lời sẽ giúp phân định những vấn đề cần nghiên cứu ở tầm Hiến pháp, những vấn đề cần hoàn thiện bằng pháp luật và những vướng mắc có thể tháo gỡ ngay trong tổ chức thực hiện. Quá trình tổng kết cũng là dịp để nhìn rõ hơn những nguyên tắc hiến định đang phát huy giá trị trong đời sống và cần được tiếp tục vun đắp.

“

Thước đo của sức mạnh nhà nước nằm ở khả năng bảo vệ quyền của nhân dân, đáp ứng những đòi hỏi chính đáng của nhân dân và mở rộng cơ hội để mỗi người làm chủ cuộc sống của mình.

TS Nguyễn Sĩ Dũng

Tinh thần của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục hiện diện

Một kiến nghị được giải quyết đến cùng, một quyền bị xâm phạm được khôi phục, một quy định gây vướng mắc được sửa từ phản ánh của người dân.

Qua những việc ấy, người dân có thể thấy quyền lực mình trao đã được sử dụng như thế nào. Đó cũng là cách tinh thần của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục hiện diện trong công việc hằng ngày của Nhà nước.

Từ việc giải quyết một kiến nghị hôm nay đến việc gìn giữ nguồn lực cho các thế hệ mai sau, thước đo của sức mạnh nhà nước nằm ở khả năng bảo vệ quyền của nhân dân, đáp ứng những đòi hỏi chính đáng của nhân dân và mở rộng cơ hội để mỗi người làm chủ cuộc sống của mình./.

TS Nguyễn Sĩ Dũng