Quan hệ hợp tác Nga – châu Phi trong thế đan xen lợi ích quốc tế

Củng cố nền tảng chính trị, mở rộng nội dung hợp tác phát triển

Diễn ra tại Moscow trong 2 ngày 28 và 29-10-2026, với chủ đề “Vì hòa bình, an ninh và phát triển”, Hội nghị thượng đỉnh Nga – châu Phi lần thứ ba quy tụ các phái đoàn từ 48 quốc gia châu Phi, trong đó hơn 20 đoàn do người đứng đầu nhà nước hoặc chính phủ dẫn đầu.

Hội nghị do Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Burundi Évariste Ndayishimiye, Chủ tịch đương nhiệm Liên minh châu Phi, đồng chủ trì.

Quy mô tham dự cho thấy, các nước châu Phi tiếp tục coi trọng việc duy trì đối thoại và tìm kiếm cơ hội hợp tác với Nga, mặc dù lợi ích và mức độ gắn kết của từng nước có sự khác biệt.

Tiếp nối các hội nghị tại Sochi năm 2019, St. Petersburg năm 2023 và những cuộc gặp cấp bộ trưởng trong khuôn khổ Diễn đàn Đối tác Nga – châu Phi, hội nghị lần này góp phần củng cố cơ chế đối thoại nhiều cấp giữa hai bên.

Các cuộc gặp cấp cao tạo định hướng chính trị, trong khi trao đổi giữa cơ quan chuyên ngành, doanh nghiệp và cơ sở nghiên cứu giúp xác định nhu cầu, lựa chọn lĩnh vực và chuẩn bị chương trình hợp tác.

Ý nghĩa của cơ chế này nằm ở khả năng duy trì công việc giữa các kỳ hội nghị, qua đó tạo sự liên tục trong triển khai những thỏa thuận đã đạt được.

Về chính trị, Nga nhấn mạnh những điểm tương đồng với các nước châu Phi trong việc đề cao chủ quyền, tôn trọng quyền lựa chọn con đường phát triển và tăng tiếng nói của các nước đang phát triển trong các thể chế quốc tế.

Tổng thống Vladimir Putin coi đây là cơ sở để hai bên phối hợp thúc đẩy một trật tự thế giới đa cực. Cách tiếp cận này cho thấy Nga muốn gắn hợp tác với châu Phi với mục tiêu mở rộng quan hệ đối ngoại và tăng vai trò trong các vấn đề toàn cầu.

Về phía các nước châu Phi, hợp tác với Nga có thể bổ sung lựa chọn đối tác và tăng dư địa vận động ngoại giao. Tuy nhiên, sự gần gũi về một số nguyên tắc không đồng nghĩa với lập trường thống nhất trên mọi vấn đề; mức độ phối hợp vẫn phụ thuộc vào lợi ích và ưu tiên của từng quốc gia.

Song hành với đối thoại chính trị, Diễn đàn Kinh tế và Nhân đạo tạo không gian trao đổi cho giới kinh doanh, đầu tư, khoa học và truyền thông. Theo thông tin từ ban tổ chức, diễn đàn có khoảng 3.500 đại biểu đến từ 74 quốc gia.

Sự tham gia của các chủ thể ngoài chính phủ mở thêm cơ hội kết nối nhu cầu thị trường với nguồn vốn, công nghệ và chuyên môn. Đây là khâu cần thiết để chuyển định hướng cấp cao thành hoạt động hợp tác, bởi khả năng triển khai cuối cùng phụ thuộc đáng kể vào tính khả thi của dự án và sự tham gia của các bên trực tiếp thực hiện.

Một thông điệp đáng chú ý tại hội nghị là yêu cầu “làm việc cùng châu Phi”, thể hiện mong muốn tăng vai trò chủ động của các nước trên lục địa trong xác định nội dung và phương thức hợp tác.

Theo hướng này, quan hệ đối tác được kỳ vọng hỗ trợ phát triển sản xuất trong nước thông qua liên doanh, chuyển giao công nghệ, tăng tỷ lệ nội địa hóa và mở rộng thị trường.

Viện trợ và xuất khẩu nguyên liệu vẫn có vai trò nhất định, nhưng khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển nếu không gắn với quá trình nâng cao năng lực của nền kinh tế sở tại.

Đằng sau thông điệp đó là bài toán chuyển lợi thế tài nguyên và thị trường thành việc làm, thu nhập và năng lực công nghiệp. Một dự án có quy mô lớn chưa chắc tạo ra tác động phát triển tương xứng nếu doanh nghiệp địa phương ít có cơ hội tham gia, lao động không được nâng cao kỹ năng hoặc hoạt động chế biến chủ yếu diễn ra ở bên ngoài.

Vì vậy, đánh giá hiệu quả hợp tác cần xem xét cả giá trị gia tăng được giữ lại, khả năng hình thành mạng lưới cung ứng và mức độ tiếp nhận công nghệ của nước sở tại.

Nguyên tắc “sản xuất tại châu Phi dành cho người châu Phi” từ đó đặt ra yêu cầu cụ thể đối với các đối tác bên ngoài, bao gồm Nga. Bên cạnh giá cả và chất lượng, giải pháp được đề xuất cần phù hợp với hạ tầng, khả năng tài chính và năng lực vận hành của nước tiếp nhận.

Tôn trọng chủ quyền kinh tế cũng cần được thể hiện trong các điều khoản về sử dụng tài nguyên, nghĩa vụ tài chính, trách nhiệm môi trường và phân chia lợi ích. Đây là những yếu tố quyết định khả năng duy trì sự ủng hộ đối với dự án trong dài hạn.

Theo truyền thông Nga, hội nghị thông qua 3 văn kiện đáng chú ý: tuyên bố chung, kế hoạch hành động đến năm 2029 và tuyên bố về hợp tác ứng dụng dân sự của trí tuệ nhân tạo.

Ba văn kiện hình thành các lớp hợp tác bổ sung cho nhau, từ xác định định hướng chính trị đến xây dựng chương trình hành động và mở rộng sang công nghệ mới.

Trong thương mại, những ưu tiên như giảm rào cản, tăng khả năng tương thích giữa các tiêu chuẩn và đẩy mạnh xúc tiến hướng tới tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Theo số liệu Tổng thống Vladimir Putin công bố tại hội nghị, kim ngạch Nga – châu Phi năm 2025 vượt 27 tỷ USD, tăng khoảng 50% so với thời điểm hội nghị năm 2023. Mức tăng này cho thấy đà mở rộng trao đổi hàng hóa giữa Nga và các nước châu Phi hiện nay.

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, trọng tâm hợp tác là thu hẹp khoảng cách số, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn lực và xây dựng các nguyên tắc ứng dụng phù hợp.

Đối với các nước châu Phi, lợi ích lâu dài nằm ở khả năng lựa chọn, vận hành và từng bước phát triển công nghệ đáp ứng nhu cầu trong nước. Điều đó đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về điện, viễn thông, dữ liệu và nhân lực.

Gần 40.000 sinh viên châu Phi đang học tập tại Nga là một nguồn lực tiềm năng cho quá trình này. Để phát huy nguồn lực ấy, hợp tác đào tạo cần gắn chặt hơn với nhu cầu chuyên môn, cơ hội việc làm và khả năng ứng dụng kiến thức tại các quốc gia châu Phi.

Hài hòa lợi ích, tạo động lực cho hợp tác dài hạn

Trên nền tảng đối thoại và những định hướng được xác lập tại hội nghị, quan hệ Nga – châu Phi có thêm điều kiện để phát triển theo hướng gắn kết hơn giữa hợp tác chính trị và nhu cầu kinh tế.

Động lực của quá trình này đến từ sự bổ sung lợi ích: Nga có nhu cầu mở rộng thị trường, đa dạng hóa đối tác; các nước châu Phi cần thêm nguồn lực để phát triển hạ tầng, nâng cao năng lực sản xuất và đào tạo nhân lực. Sự gặp nhau giữa những nhu cầu đó tạo cơ sở cho các chương trình hợp tác dài hạn, với quy mô và phương thức phù hợp từng quốc gia.

Đối với Nga, hợp tác với châu Phi mở rộng không gian hoạt động cho doanh nghiệp trong các lĩnh vực như năng lượng, ngũ cốc, phân bón và công nghệ công nghiệp. Quan hệ kinh tế cũng có thể bổ sung nền tảng cho đối thoại chính trị, giúp duy trì sự gắn kết thông qua lợi ích cụ thể của doanh nghiệp và người dân.

Khi các dự án được triển khai ổn định, quan hệ giữa hai bên có điều kiện phát triển liên tục hơn giữa các kỳ hội nghị, đồng thời mở thêm khả năng phối hợp tại những diễn đàn đa phương.

Về phía các nước châu Phi, tăng cường quan hệ với Nga góp phần mở rộng lựa chọn về nguồn cung, đầu tư, công nghệ và đào tạo. Có thêm đối tác tạo điều kiện để các nước so sánh phương án, lựa chọn giải pháp phù hợp và chủ động hơn trong thực hiện mục tiêu phát triển.

Lợi ích này có ý nghĩa trong bối cảnh nhu cầu của từng quốc gia rất khác nhau: có nước ưu tiên bảo đảm năng lượng, có nước cần nâng cao năng suất nông nghiệp, trong khi những nước khác chú trọng công nghiệp chế biến hoặc phát triển nhân lực. Vì vậy, hợp tác song phương sẽ giữ vai trò quan trọng trong cụ thể hóa những định hướng chung của hội nghị.

Sự phát triển của quan hệ Nga – châu Phi cũng phù hợp với xu hướng đa dạng hóa đối tác trên lục địa. Liên minh châu Âu, Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước vùng Vịnh tiếp tục có những vai trò khác nhau trong quan hệ kinh tế đối ngoại của châu Phi.

Hợp tác với Nga có thể được mở rộng song song với quan hệ cùng các bên này, tùy theo lĩnh vực và ưu tiên quốc gia. Cách tiếp cận linh hoạt giúp các nước châu Phi tranh thủ nhiều nguồn lực, đồng thời tạo động lực để các đối tác nâng cao chất lượng đề xuất và hiệu quả thực hiện.

Trong bối cảnh đó, lợi thế quan hệ truyền thống giữa Nga với nhiều nước châu Phi có thể phát huy tác dụng khi gắn với những chương trình đáp ứng nhu cầu hiện tại.

Sự tin cậy về chính trị hỗ trợ quá trình trao đổi và thống nhất định hướng; các giải pháp phù hợp về tài chính, công nghệ và tổ chức thực hiện giúp duy trì hợp tác lâu dài. Đây là cơ sở để hai bên từng bước chuyển từ mở rộng tiếp xúc sang tăng cường sự gắn kết giữa các ngành, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo.

Trong lĩnh vực năng lượng, Dự án Nhà máy điện hạt nhân El Dabaa tại Ai Cập cho thấy khả năng phát triển hợp tác qua nhiều giai đoạn, từ xây dựng đến vận hành, bảo dưỡng và đào tạo nhân lực. Những dự án có vòng đời dài tạo nhu cầu phối hợp thường xuyên, đồng thời mở cơ hội tham gia cho nhà thầu, chuyên gia và lao động sở tại.

Kinh nghiệm triển khai có thể cung cấp thêm căn cứ để các nước quan tâm xem xét lựa chọn công nghệ và phương thức hợp tác. Mỗi dự án cần được chuẩn bị trên cơ sở nhu cầu điện, khả năng tài chính, điều kiện hạ tầng và năng lực quản lý của quốc gia tiếp nhận.

Trong nông nghiệp, triển vọng hợp tác nằm ở khả năng kết nối cung ứng ngũ cốc, phân bón với phát triển sản xuất tại chỗ. Nguồn cung ổn định giúp đáp ứng nhu cầu trước mắt, còn hợp tác về kỹ thuật canh tác, bảo quản, chế biến và vận chuyển góp phần nâng cao năng suất và giảm tổn thất.

Khi các hoạt động này được kết hợp, quan hệ thương mại có thể tạo thêm tác động đối với thu nhập và sinh kế của người dân. Đây cũng là hướng để hai bên phát triển thị trường bền vững hơn, gắn lợi ích của nhà cung cấp với sự phát triển của nền kinh tế đối tác.

Hợp tác an ninh có thể đóng góp vào quá trình này thông qua hỗ trợ đào tạo và nâng cao năng lực ứng phó với các mối đe dọa. Môi trường an ninh được cải thiện tạo thuận lợi cho sản xuất, lưu thông hàng hóa và triển khai dự án.

Để tác động tích cực được duy trì, hợp tác trong lĩnh vực này cần gắn với nỗ lực của nước sở tại về quản trị, dịch vụ công và phát triển sinh kế. Sự phối hợp giữa an ninh và phát triển sẽ giúp củng cố những điều kiện cần thiết cho hoạt động kinh tế lâu dài.

Đối với thương mại, đà tăng trao đổi hàng hóa tạo cơ sở để hai bên mở rộng danh mục sản phẩm và tăng sự tham gia của doanh nghiệp. Bước phát triển tiếp theo có thể tập trung vào kết nối thương mại với đầu tư, chế biến và xây dựng mạng lưới cung ứng.

Khi doanh nghiệp châu Phi tham gia sâu hơn vào sản xuất và phân phối, lợi ích hợp tác sẽ được mở rộng, đồng thời tạo thêm nhu cầu về thiết bị, công nghệ và dịch vụ. Quá trình này giúp quan hệ kinh tế có chiều sâu hơn và tăng khả năng thích ứng trước biến động của từng thị trường.

Để hỗ trợ những hướng hợp tác đó, việc hoàn thiện cơ chế thanh toán, vận tải, bảo hiểm và huy động vốn có ý nghĩa thiết thực. Sử dụng đồng tiền quốc gia có thể bổ sung lựa chọn giao dịch nếu đáp ứng được yêu cầu về chi phí, thanh khoản và quản trị rủi ro.

Cùng với đó, phương án tài chính rõ ràng và kết nối vận tải thuận lợi sẽ giúp doanh nghiệp chủ động tính toán hiệu quả, giảm bất định và đẩy nhanh tiến độ. Những điều kiện này là cầu nối giữa cam kết cấp cao với quyết định đầu tư cụ thể.

Sự bổ sung về nhu cầu và nguồn lực tạo dư địa để Nga và các nước châu Phi phát triển quan hệ theo hướng thiết thực hơn. Sau hội nghị, việc lựa chọn những chương trình phù hợp với ưu tiên của từng nước, xác định rõ nguồn lực và trách nhiệm thực hiện sẽ giúp các bên từng bước cụ thể hóa cam kết. Những dự án mang lại lợi ích rõ ràng cho doanh nghiệp và người dân có thể củng cố niềm tin, tạo động lực mở rộng hợp tác trong dài hạn.

Có thể khẳng định, Hội nghị thượng đỉnh Nga – châu Phi lần thứ ba mở ra cơ hội gắn kết đối thoại chính trị với các mục tiêu phát triển. Triển vọng này phụ thuộc đáng kể vào vai trò chủ động của các nước châu Phi trong xác định nhu cầu, lựa chọn phương án và tham gia triển khai dự án.

Khi lợi ích của các bên được hài hòa, nguyên tắc “làm việc cùng châu Phi” sẽ có cơ sở để chuyển thành những kết quả cụ thể về sản xuất, công nghệ, việc làm và năng lực tự chủ của các nền kinh tế./.

Hà Anh