Phát huy hệ giá trị, phẩm chất con người, tạo động lực phát triển tỉnh Khánh Hoà mới ngày càng bền vững, hạnh phúc
Hệ giá trị, phẩm chất con người tỉnh Khánh Hoà được hun đúc, bồi đắp cùng chiều sâu lịch sử hình thành và phát triển trên mảnh đất “xứ Trầm hương”; là yếu tố nội sinh, sức đề kháng trong quá trình giao lưu và hội nhập văn hóa. Đây cũng chính là nền tảng, nguồn lực, động lực căn bản, trực tiếp định hướng, điều tiết quá trình xây dựng tỉnh Khánh Hoà phát triển ngày càng bền vững, bản sắc, giàu mạnh.
Yếu tố văn hóa, sức mạnh con người trong công cuộc phát triển kinh tế - xã hội
Dân tộc Việt Nam có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; người dân mang trong mình khát vọng độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội theo lý luận chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Mục đích đều vì hạnh phúc và sự phát triển tự do, toàn diện của con người trong mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích cá nhân và cộng đồng, giữa xã hội và tự nhiên.
Bản sắc văn hóa, con người Việt Nam biểu hiện cụ thể ở lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự lực, tự cường, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết giữa cá nhân - gia đình - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý; cần cù, sáng tạo trong lao động, tinh tế trong ứng xử và giản dị trong cuộc sống; dũng cảm, kiên cường, bất khuất trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm, chống cái xấu, cái ác…
Bước vào kỷ nguyên mới, nhiệm vụ xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam là quá trình xác lập những giá trị văn hóa, chuẩn mực đạo đức (giáo dục tinh thần yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc, truyền thống và lịch sử dân tộc, ý thức trách nhiệm xã hội cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ)(1); đồng thời khơi dậy, lan tỏa những giá trị tốt đẹp, tiềm năng, thế mạnh, sức sáng tạo của con người Việt Nam…
Những định hướng cơ bản trong xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng vững mạnh, phồn vinh luôn đặt lĩnh vực văn hoá ngang hàng với các lĩnh vực khác. Qua đó, để văn hóa, con người Việt Nam thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc(2).
Mới nhất, Đại hội XIV của Đảng khẳng định: Văn hóa là hệ điều tiết phát triển; đề ra nhiệm vụ “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”(3).
Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị, “Về phát triển văn hóa Việt Nam” cũng khẳng định vị trí hết sức quan trọng của văn hóa Việt Nam - đó là vai trò trụ cột phát triển.
Tuy nhiên, Nghị quyết số 80-NQ/TW cũng chỉ rõ nhiều vấn đề còn tồn tại, như sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai, phản cảm, phi văn hoá gây xung đột giá trị.
Điều này tác động tiêu cực đến việc gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc và xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong giai đoạn mới.
Theo đó, phải tiếp tục xây dựng, gìn giữ hệ giá trị văn hoá, chuẩn mực con người mới; xử lý triệt để vấn đề “Văn hoá chưa thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh và động lực mạnh mẽ của sự phát triển. Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam chậm được làm rõ”(4).
Phẩm chất con người “xứ Trầm hương” gắn liền với đất mẹ
Con người vùng đất Khánh Hòa là sản phẩm của quá trình lịch sử lâu dài, được hình thành và bồi đắp trong mối quan hệ chặt chẽ với điều kiện tự nhiên, phương thức sinh kế và sự giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân.
Không gian sinh sống trải dài từ miền núi, đồng bằng đến biển, đảo đã tạo nên những sắc thái văn hóa đa dạng, hình thành các phẩm chất riêng trong tính cách, lối sống và cách thức ứng xử của người dân.
Theo cách hiểu chiết tự: Khánh là mừng vui, còn hòa là hiền hòa, hòa nhã, ôn hòa… Tất cả đều mang những ý nghĩa tốt đẹp, hài hoà, bình an. Điều này có thể bắt nguồn từ điều kiện tự nhiên, khi nơi đây có hai mùa mưa - nắng nhưng mưa không quá nhiều, nắng không quá gắt; thiên tai, bão, lũ, hạn hán ít hơn nơi khác, đất cát màu mỡ, sông, biển lắm hải sản, núi, rừng nhiều lâm sản quý.
Xa xưa, sử đã ghi chép rằng “Từ đời Gia Long (1802 - 1820) đến cuối đời Tự Đức (1847-1883), ở Khánh Hòa không xảy ra việc gì quan trọng. Nhân dân được yên ổn làm ăn”(5).
Mảnh đất này còn “là vùng đất rộng lớn, giàu có, mùa màng tươi tốt; con người thì chịu khó, khắc phục gian nan để có cuộc sống ấm no, an lành”(6).
Đây là minh chứng cho thấy vùng đất này từ lâu vốn yên bình, người dân được sống trong xã hội ổn định, hướng tới cuộc sống no đủ, bình an…
Như vậy là từ đặc điểm tự nhiên, khí hậu, thổ nhưỡng, núi non, biển cả đã dần tạo nên bản tính con người nơi đây ôn hòa, nhân hậu, điềm tĩnh.
Phóng khoáng, cởi mở, lấy chữ “nhàn” làm quý
Một số đặc trưng nổi bật trong tính cách người dân Khánh Hoà là giản dị, phóng khoáng song cũng thật nghĩa tình, thủy chung, thích “yên ổn và phong lưu hơn mọi nơi”(7).
Những nét đẹp về chuẩn mực con người “xứ Trầm hương” nổi tiếng ở khía cạnh “Kẻ sĩ chất phác mà trầm tĩnh, nhân dân kiệm mà lành, quần áo dùng vải trắng, ít thích lòe loẹt. Dân ở ven biển làm nghề chài lưới, dân ở ven núi làm nghề cấy lúa, trồng dâu, chăn tằm dệt cửi… phần nhiều đơn giản không chuộng xa hoa. Các việc đám cưới đám ma hay giúp đỡ lẫn nhau”(8).
Mặt khác, người dân vốn có bản tính cần cù, chăm chỉ trong lao động, sản xuất, hòa hiếu, nhiệt tình trong các mối quan hệ gia đình và xã hội, luôn khát khao cuộc sống hạnh phúc, đối nhân xử thế có trước có sau, biết độ lượng, bao dung, vị tha; biết che chở cho kẻ nghèo hèn, thất thế, sa cơ lỡ bước. Tính tình cởi mở, chan hòa, sống có tâm đức, không thủ đoạn, thích hòa bình, hòa giải(9).
Trải qua nhiều thế hệ lao động, khai phá và xây dựng quê hương, người dân địa phương đã hình thành sự gắn kết với không gian sinh tồn, các giá trị văn hóa và những quan hệ cộng đồng được duy trì trong đời sống thường nhật.
Sự cởi mở, phóng khoáng, chân thành và hiếu khách trong quan hệ xã hội cùng tinh thần đoàn kết, tôn trọng sự khác biệt và khả năng chung sống hài hòa giữa các cộng đồng dân tộc.
Sự hiện diện lâu đời của các cộng đồng Kinh, Chăm, Raglai, Ê Đê,… cùng các nhóm cư dân khác đã tạo nên một không gian văn hóa có nhiều lớp giá trị, được thể hiện qua ngôn ngữ, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật dân gian, nghề thủ công truyền thống và kinh nghiệm tổ chức đời sống cộng đồng.
Mỗi cộng đồng vừa lưu giữ những đặc trưng văn hóa riêng, vừa tham gia vào quá trình giao lưu, tiếp biến và làm phong phú đời sống văn hóa chung.
Khách đến đây thường cảm thán “vẻ đẹp của Khánh Hoà không chỉ bởi đất, bởi nước, bởi trời, bởi biển, mà còn đẹp bởi lòng người, phóng khoáng, trọng nghĩa, trọng tình, luôn thắm đượm tình yêu quê hương, đất nước và cũng đầy khí phách cách mạng mạnh mẽ, kiên cường đấu tranh cho những giá trị cao đẹp”(10).
Hoà hiếu nhưng đầy khí phách, giàu lòng yêu nước
Cùng với truyền thống văn hóa đa dạng, sắc thái tộc người phong phú, trong lịch sử, truyền thống yêu nước, kháng chiến chống ngoại xâm cũng là niềm tự hào của chính quyền, nhân dân tỉnh Khánh Hòa(11).
Truyền thống yêu nước, yêu quê hương, chống thế lực ngoại bang, bảo vệ nền độc lập, tự do cho quê hương, đất nước đã trở thành giá trị linh thiêng của con người vùng đất nơi đây.
Chảy trong huyết mạch người dân là đức tính kiên cường, bản lĩnh, cách mạng trong phẩm chất của người miền Trung anh dũng và trí tuệ và khát vọng phát triển, được hình thành, vun đắp từ chính bề dày trải nghiệm qua nhiều trào lưu khai mở, dấn thân.
Cũng chính nhờ những phẩm chất, đặc trưng văn hóa đó mà người dân tỉnh Khánh Hòa đã anh dũng sát cánh cùng dân tộc kiên cường bám trụ, bảo vệ vững chắc chủ quyền biên cương, biển đảo linh thiêng của Tổ quốc Việt Nam.
Để biến sức mạnh con người thành nền tảng, động lực cho sự phát triển
Sau ngày 1-7-2025, tỉnh Khánh Hòa được mở rộng với sự sáp nhập cùng tỉnh Ninh Thuận, tạo nên không gian văn hóa mới, hội tụ nhiều nền văn hóa từ miền núi, đồng bằng đến biển, đảo, mở ra cơ hội lớn hơn để phát huy giá trị các di sản.
Nơi đây cũng là không gian sinh sống lâu đời của các dân tộc Chăm, Raglai, Ê-đê, Kinh…, cội nguồn những kho tàng di sản văn hóa phong phú, đa sắc màu, bao gồm 257 di sản văn hóa đã được xếp hạng, nổi bật là 3 di sản văn hóa phi vật thể được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh (Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, Nghệ thuật Bài Chòi và Nghệ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm); 28 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng cấp quốc gia…
Bối cảnh mới đặt ra yêu cầu phát huy hiệu quả giá trị phẩm chất, sức mạnh con người “xứ Trầm hương”, trong đó, chiến lược xây dựng con người mới tỉnh Khánh Hòa không nên tiếp cận theo hướng đồng nhất hóa các giá trị văn hóa, mà cần khắc phục những biểu hiện định kiến, phân biệt đối xử hoặc xem nhẹ bản sắc của các cộng đồng dân tộc thiểu số.
Tăng cường giao lưu giữa các cộng đồng dân tộc, xây dựng môi trường văn hóa bình đẳng, tôn trọng sự khác biệt và nâng cao ý thức trách nhiệm chung đối với sự phát triển của tỉnh.
Coi trọng quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, các ngành, tổ chức chính trị - xã hội và đội ngũ cán bộ, giáo viên, những người trực tiếp làm công tác giáo dục với phương châm “Có giáo dục tốt sẽ có công dân tốt”.
Nêu cao, khơi dậy khát vọng, ý chí và lòng quyết tâm vươn lên trong cuộc sống và xây dựng quê hương giàu đẹp mỗi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ “xứ Trầm Hương”.
Gắn kết các hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học - công nghệ, lao động, sản xuất,… với nhiệm vụ xây dựng, bồi đắp thế giới quan, nhân sinh quan đúng đắn, khoa học trên tinh thần “yêu quê hương đất nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo”.
Tiếp tục tổ chức thực hiện hiệu quả các phòng trào nhiều ý nghĩa, như xây dựng khu dân cư tiên tiến, gia đình văn hóa, thôn/tổ dân phố văn hóa, cơ quan văn hóa; phong trào toàn dân đoàn kết giúp đỡ nhau phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo; các hoạt động hướng về cội nguồn, đền ơn, đáp nghĩa; các cuộc vận động “Nghĩa tình biên giới hải đảo”, “Vì Trường Sa thân yêu”…
Xây dựng môi trường và đời sống văn hóa lành mạnh, chấn chỉnh việc lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để truyền bá duy tâm thần bí, mê tín dị đoan; đồng thời, quyết liệt đấu tranh loại trừ sản phẩm văn hóa độc hại, truyền bá tư tưởng sai trái, lệch chuẩn, lối sống trái thuần phong mỹ tục trên địa bàn thành phố; tăng cường quản lý nhà nước, kiểm soát chặt chẽ văn hóa “ngoại lai” trên địa bàn tỉnh.
Phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương, nhất là các giá trị văn hóa biển, đảo và di sản văn hóa của các dân tộc Chăm, Raglai, Ê Đê,… cùng các cộng đồng cư dân khác. Khuyến khích trao truyền tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống, nghệ thuật trình diễn và các phong tục, tập quán tốt đẹp.
Tiếp tục phát huy tinh thần năng động, sáng tạo, chủ động hội nhập và ý thức trách nhiệm của mỗi người dân; khả năng học tập suốt đời, tiếp cận tri thức mới và thích ứng với sự thay đổi của môi trường nghề nghiệp; hình thành nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển của tỉnh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Tận dụng đức tính cởi mở, hoà hiếu, phóng khoáng gắn với tác phong chuyên nghiệp, ý thức kỷ luật, văn hóa công vụ và trách nhiệm bảo vệ môi trường, tạo ra lợi thế trong cạnh tranh, thu hút đầu tư, phát triển dịch vụ và tăng cường giao lưu quốc tế. Từng bước hình thành tác phong chuyên nghiệp, ý thức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, văn hóa ứng xử và ý thức thượng tôn pháp luật./.
(1) Xem: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 136
(2) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Sđd, t. I, tr. 115 - 116
(3) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. II, tr. 378
(4) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, t. I, tr. 65
(5) Quách Tấn: Xứ Trầm hương, Nxb. Lá Bối, Sài Gòn, 1969, tr. 21
(6) Xem: Nhân Tâm: “Đẹp thay đất và người Khánh Hòa”, Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa, ngày 2-2-2020, https://baokhanhhoa.vn/van-hoa/202002/dep-thay-dat-va-nguoi-khanh-hoa-8148291/
(7) Quách Tấn: Xứ Trầm Hương, Sđd, tr. 323
(8) Quốc Sử quán triều Nguyễn: Đại Nam nhất thống chí (Viện Sử học phiên dịch và chú giải), Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2006, t. 3, tr. 106
(9) Xem: Nhân Tâm: Đẹp thay đất và người Khánh Hòa, Tlđd
(10) Xem: “Phát biểu của Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính tại lễ kỷ niệm 370 năm xây dựng và phát triển tỉnh Khánh Hòa (1653 - 2023)”, Báo điện tử Chính phủ, https://baochinhphu.vn/phat-bieu-cua-thu-tuong-pham-minh-chinh-tai-le-ky-niem-370-nam-xay-dung-va-phat-trien-tinh-khanh-hoa-102230402082445094.htm
(11) Trần Đức Cường: “Phong trào yêu nước, chống Pháp của nhân dân Khánh Hòa”, Tạp chí Xưa & Nay, số 541, 2022, tr. 26 - 33