Tỉnh Quảng Trị: Động lực chuyển mình từ vùng “đất lửa” lịch sử đến cực tăng trưởng mới vùng Bắc Trung Bộ

Để từ “vùng đất cách mạng” đến “cực tăng trưởng mới”

Nhìn từ chiều sâu lịch sử, quá trình phát triển của Quảng Trị trong kỷ nguyên mới có thể được xem như một sự tiếp nối giữa 2 sứ mệnh thiêng liêng.

Trong chiến tranh, Quảng Trị là một trong những địa bàn có ý nghĩa đặc biệt đối với sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước. Trong hòa bình và phát triển, tỉnh đang đứng trước yêu cầu mới: phát huy những thành quả của hòa bình để đóng góp ngày càng lớn hơn vào sự phát triển của đất nước.

Nếu trước đây, tinh thần “đất lửa” được thể hiện bằng ý chí chiến đấu và hy sinh vì độc lập, tự do, thì ngày nay tinh thần ấy cần được chuyển hóa thành khát vọng phát triển, tinh thần đổi mới, năng lực sáng tạo và ý chí vươn lên.

Trong bối cảnh quốc gia đang đẩy mạnh tổ chức lại không gian phát triển theo hướng hình thành các vùng động lực, hành lang kinh tế và cực tăng trưởng, tỉnh Quảng Trị có nhiều cơ hội đặc biệt để “chuyển mình” từ việc được nhìn nhận như một “điểm chia cắt” trong khói lửa của chiến tranh thành điểm kết nối các xung lực phát triển trong kỷ nguyên mới; từ biểu tượng của chiến tranh và sự hy sinh trở thành biểu tượng của hòa bình, đổi mới và phát triển.

Lợi thế của tỉnh không chỉ nằm ở vị trí địa lý, tài nguyên thiên nhiên hay hệ thống di sản lịch sử mà còn nằm ở truyền thống cách mạng, bản lĩnh con người và khả năng kết nối các không gian phát triển.

Mục tiêu trở thành cực tăng trưởng mới vùng Bắc Trung Bộ và một trong những trung tâm năng lượng, logistics, du lịch của cả nước là một định hướng có cơ sở.

Mặt khác, đây không chỉ là sự thay đổi về quy mô kinh tế mà còn là sự thay đổi về vị thế phát triển mới của tỉnh, đặt ra yêu cầu tư duy lại về phương thức phát triển, từ “khắc phục khó khăn” sang “tạo lập lợi thế”; từ khai thác những nguồn lực sẵn có sang huy động và kết nối các nguồn lực mới; từ phát triển từng ngành riêng lẻ sang phát triển hệ sinh thái kinh tế có khả năng liên kết vùng và quốc tế.

Vị trí địa-chính trị đặc biệt trong không gian phát triển chiến lược

Tỉnh Quảng Trị vị trí nằm trên các tuyến giao thông và giao thương có ý nghĩa chiến lược khu vực miền Trung - Tây Nguyên và hành lang kinh tế Đông - Tây, kết nối biển với miền núi, nội địa với cửa khẩu và Việt Nam với các quốc gia thuộc tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng.

Nếu trước đây vùng đất này chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo đảm quốc phòng - an ninh và là “sợi chỉ đỏ” căn cứ địa trong các cuộc chiến tranh cách mạng, thì hiện nay, vị trí đó có thể trở thành lợi thế cạnh tranh trên nhiều lĩnh vực, như logistics, thương mại xuyên biên giới, kết nối vùng và liên kết quốc tế...

Thuận lợi này là tiền đề để tỉnh phát triển mô hình kinh tế dựa trên kết nối đa chiều thay vì chỉ dựa vào thị trường nội tỉnh. Ngày 27-2-2026, Quyết định số 719/QĐ-UBND về phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Quảng Trị thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh (Quyết định số 719) đã cụ thể hóa chiến lược này bằng việc xác định 3 hành lang kinh tế: hành lang Bắc - Nam, hành lang Bắc - Nam phụ trợ phía Tây và hành lang Đông - Tây xuyên Á.

Theo đó, hướng phát triển của tỉnh đang chuyển từ mô hình tương đối phân tán sang dựa trên hành lang kinh tế và cực tăng trưởng. Hạ tầng giao thông trở thành nền tảng tổ chức lại không gian kinh tế, tạo ra dòng chảy hàng hóa, vốn, lao động, công nghệ và dịch vụ.

Các tuyến đường Đông Hà - Lao Bảo, La Lay - Mỹ Thủy và các kết nối với khu vực phía Tây khiến nơi đây trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại xuyên biên giới Việt Nam - Lào, rộng hơn là với thị trường khu vực.

Cấu trúc “3 hành lang - 7 cực tăng trưởng”

Quyết định số 719 xác định mục tiêu đến năm 2030 tỉnh Quảng Trị từng bước khẳng định vai trò là cực tăng trưởng quan trọng trên trục hành lang kinh tế Đông - Tây và khu vực miền Trung; tầm nhìn đến năm 2050 hướng tới trở thành một cực tăng trưởng mới vùng Bắc Trung Bộ, đồng thời là một trong những trung tâm về năng lượng, logistics và du lịch của cả nước.

Trong đó, quy hoạch xác định 7 cực tăng trưởng, gồm Hòn La - Ba Đồn - Quảng Trạch; Đồng Hới - Hoàn Lão; Đông Hà - Quảng Trị - Cam Lộ; Khu kinh tế Đông Nam; Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Cha Lo; Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Lao Bảo; cửa khẩu quốc tế La Lay.

Cấu trúc này cho thấy cách tiếp cận phát triển không gian mới theo hướng liên kết các trung tâm đô thị, khu kinh tế, cửa khẩu và các địa bàn động lực.

Xác định thêm các trung tâm kinh tế, hình thành mạng lưới liên kết giữa các cực, trong đó, Đông Hà - Quảng Trị - Cam Lộ đóng vai trò hạt nhân đô thị - dịch vụ; Khu kinh tế Đông Nam tạo không gian cho công nghiệp, năng lượng và kinh tế biển; Lao Bảo và La Lay tạo động lực từ kinh tế cửa khẩu, logistics và thương mại xuyên biên giới.

Khi các cực này được kết nối bằng hạ tầng giao thông và hạ tầng số, tỉnh Quảng Trị có điều kiện hình thành một cấu trúc kinh tế có tính bổ trợ thay vì cạnh tranh nội tỉnh.

Năng lượng, logistics và kinh tế biển - trụ cột tạo cực tăng trưởng

Một trong những hướng phát triển có tính chiến lược của Quảng Trị là xây dựng trung tâm năng lượng. Với tiềm năng về điện gió, điện Mặt trời và các dạng năng lượng mới, tỉnh có khả năng tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi năng lượng của quốc gia.

Tuy nhiên, lợi thế về năng lượng chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi được gắn với công nghiệp chế biến, công nghiệp hỗ trợ, hạ tầng truyền tải, logistics và các ngành sử dụng năng lượng có giá trị gia tăng cao.

Xây dựng hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - logistics, trong đó năng lượng tạo điều kiện thu hút công nghiệp, công nghiệp tạo nhu cầu logistics, còn logistics mở rộng thị trường và nâng cao khả năng kết nối của tỉnh.

Cùng với năng lượng, vị trí kết nối Biển Đông với các tuyến xuyên Á là điều kiện để tỉnh Quảng Trị phát triển dịch vụ trung chuyển, kho vận, logistics cửa khẩu và logistics cảng biển.

Khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị có ý nghĩa đặc biệt trong việc tạo không gian phát triển mới, cơ sở để tổ chức không gian công nghiệp, đô thị, cảng biển và dịch vụ trong dài hạn.

Nếu có sự kết nối hiệu quả Khu kinh tế Đông Nam với Lao Bảo, La Lay và các tuyến giao thông xuyên Á, nơi đây có thể hình thành một chuỗi giá trị tương đối hoàn chỉnh: cửa khẩu - logistics - công nghiệp - cảng biển - thị trường quốc tế.

Du lịch lịch sử - văn hóa trở thành ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao

Trong các cuộc kháng chiến kiến quốc, Quảng Trị vừa là địa bàn chiến lược quan trọng, vừa là biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, ý chí kiên cường, tinh thần bất khuất và khát vọng hòa bình, thống nhất đất nước.

Những địa danh nổi tiếng, như Thành cổ Quảng Trị, Vĩ tuyến 17, sông Bến Hải, cầu Hiền Lương, địa đạo Vịnh Mốc,... trở thành những biểu tượng lịch sử có giá trị đặc biệt đối với ký ức dân tộc Việt Nam.

Mảnh đất này sở hữu hệ thống di tích lịch sử, cách mạng tập trung với mật độ hiếm có, không chỉ có giá trị tưởng niệm mà còn có tiềm năng phát triển du lịch lịch sử, du lịch về nguồn, giáo dục truyền thống và du lịch văn hóa.

Tuy nhiên, để biến tài sản lịch sử thành nguồn lực kinh tế bền vững, cần thay đổi cách tiếp cận từ “tham quan di tích” sang xây dựng hệ sinh thái du lịch lịch sử - văn hóa - sinh thái - biển.

Du khách có thể trải nghiệm các không gian lịch sử, đồng thời kết nối với du lịch biển, du lịch sinh thái, ẩm thực, làng nghề và các sản phẩm văn hóa địa phương. Điều quan trọng hơn là phải bảo đảm tính nhân văn và chiều sâu lịch sử.

Thương mại hóa đơn thuần các di tích chiến tranh có thể làm giảm giá trị biểu tượng của địa phương. Ngược lại, nếu được tổ chức bằng phương pháp hiện đại, ứng dụng công nghệ số, thực tế ảo, dữ liệu số và các sản phẩm giáo dục lịch sử, Quảng Trị có thể tạo ra một mô hình du lịch ký ức và hòa bình có bản sắc riêng, qua đó vừa tạo giá trị kinh tế vừa góp phần giáo dục truyền thống và quảng bá hình ảnh Việt Nam.

Lấy truyền thống, con người làm trung tâm phát triển

Sự phát triển của Quảng Trị trong kỷ nguyên mới cần được đặt trên nền tảng kết hợp giữa truyền thống cách mạng và tư duy phát triển hiện đại. Lịch sử cách mạng vùng đất này tạo ra một nguồn lực đặc biệt, đó là truyền thống đoàn kết, ý chí tự lực, tinh thần vượt khó và sự gắn bó giữa Đảng, chính quyền và nhân dân.

Những giá trị này nếu được chuyển hóa thành năng lực quản trị, tinh thần đổi mới sáng tạo và ý thức trách nhiệm đối với phát triển địa phương sẽ trở thành một dạng “vốn xã hội” có ý nghĩa lâu dài.

Thực tiễn lịch sử vùng đất Quảng Trị cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: đây là nơi từng chịu hậu quả chiến tranh rất nặng nề lại có khả năng tạo dựng một sức sống mới mạnh mẽ trong thời kỳ hòa bình.

Phẩm chất này là năng lực biến khó khăn thành động lực, biến ký ức lịch sử thành nguồn lực phát triển và biến vị trí tiền tiêu thành vị trí kết nối của nhân dân nơi đây.

Mặt khác, cơ sở hạ tầng có thể tạo ra điều kiện phát triển nhưng không tự động tạo ra tăng trưởng bền vững, yếu tố quyết định là chất lượng thể chế, nguồn nhân lực và năng lực đổi mới sáng tạo.

Theo đó, tỉnh Quảng Trị cần hình thành một chiến lược phát triển nguồn nhân lực gắn trực tiếp với các ngành kinh tế mũi nhọn như logistics, năng lượng, công nghiệp công nghệ cao, kinh tế biển, du lịch chất lượng cao và kinh tế số. Hệ thống giáo dục - đào tạo của tỉnh cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp, các trường đại học, viện nghiên cứu và các trung tâm đổi mới sáng tạo trong khu vực.

Một cực tăng trưởng không chỉ cần nhiều dự án mà cần những dự án có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy doanh nghiệp địa phương tham gia chuỗi cung ứng, tạo việc làm có chất lượng và nâng cao năng suất lao động.

Ở cấp độ quản trị, tỉnh cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển; chính quyền địa phương phải trở thành chủ thể kết nối Nhà nước - doanh nghiệp - người dân - nhà khoa học, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo.

Bảo đảm quốc phòng - an ninh và phát triển bền vững

Tỉnh Quảng Trị có đường biên giới đất liền, cửa khẩu quốc tế, không gian biển và vị trí trên hành lang Đông - Tây. Theo đó, phát triển kinh tế phải luôn gắn với bảo đảm quốc phòng - an ninh và chủ quyền quốc gia.

Phát triển kinh tế cửa khẩu, logistics, năng lượng và kinh tế biển cần được đặt trong một tổng thể thống nhất giữa phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng - an ninh, bảo vệ môi trường và bảo đảm an sinh xã hội; tránh tạo ra khoảng cách phát triển giữa các khu vực, đặc biệt là miền núi với đồng bằng.

Có thể nói, giá trị lớn nhất của Quảng Trị trong kỷ nguyên mới không chỉ là những gì tỉnh đã cống hiến cho lịch sử dân tộc, mà còn là khả năng biến những giá trị của lịch sử thành động lực để kiến tạo tương lai.

Từ một vùng đất từng đứng ở tuyến đầu của cuộc đấu tranh thống nhất đất nước, Quảng Trị có cơ sở để trở thành một địa bàn kết nối, một không gian phát triển mới và một cực tăng trưởng có đóng góp ngày càng quan trọng vào sự nghiệp xây dựng một Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh và phát triển bền vững./.

Trương Huyền