Khi cuộc đua câu view lấn át những giá trị tốt đẹp

Đằng sau một hiện tượng trên mạng có thể là những câu chuyện rất thật về khoảng cách giữa cha mẹ và con cái, nhu cầu được lắng nghe, được chia sẻ của người trẻ.

Nhưng từ đây cũng cần nhìn rộng hơn về sức mạnh của mạng xã hội: một cảm xúc cá nhân khi bước vào không gian số có thể nhanh chóng được khuếch đại thành một hiện tượng thu hút đông đảo người quan tâm, bình luận và chia sẻ.

Không nên vội quy kết những người tham gia các nhóm như vậy đều có suy nghĩ tiêu cực, càng không thể chỉ từ tên gọi của một nhóm để đánh giá.

Điều đáng suy nghĩ hơn là trong môi trường mạng hiện nay, lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ không chỉ tạo nên sự nổi tiếng mà trong nhiều trường hợp còn có thể chuyển hóa thành lợi ích kinh tế. Khi sự chú ý trở thành một thứ có thể quy đổi thành tiền bạc và danh tiếng, cuộc đua giành người xem cũng trở nên quyết liệt hơn.

Thời gian qua, các cơ quan báo chí, truyền thông đã nhiều lần cảnh báo về tình trạng video ngắn chứa nội dung bạo lực, khiêu dâm, khoe lối sống xa hoa hoặc những hình ảnh phản cảm xuất hiện trên YouTube, TikTok, Facebook và các nền tảng mạng xã hội.

Đáng lo là những nội dung ấy có thể tác động mạnh đến thanh, thiếu niên, trong khi khả năng tự sàng lọc, nhận diện và chống lại sự dẫn dắt của nội dung độc hại chưa phải lúc nào cũng đầy đủ.

Gây chú ý không đồng nghĩa với có giá trị. Trong cuộc đua giành lượt xem, những nội dung gây sốc, kích thích tò mò, tạo tranh cãi, thậm chí phản cảm có thể dễ dàng thu hút tương tác.

Khi lượt xem gắn với tiền bạc và sự nổi tiếng, cơ chế ấy vô tình tạo động lực để một số người tiếp tục đẩy nội dung theo hướng ngày càng cực đoan, bất chấp những hệ lụy đối với cộng đồng.

Trong khi đó, những câu chuyện đẹp như người nhặt ve chai trả lại số vàng nhặt được cho người đánh mất, cảnh sát giao thông dùng xe đặc chủng hỗ trợ đưa người bệnh nặng đến bệnh viện cấp cứu kịp thời, hay những suất cháo miễn phí trao tận tay người bệnh nghèo,... dù chứa đựng những giá trị đáng trân trọng về lòng trung thực, tinh thần trách nhiệm và tình người, lại thường không nhận được mức độ quan tâm tương xứng.

Sự đối lập ấy đặt ra một câu hỏi: trong cuộc đua giành lượt xem, chúng ta đang trao sự quan tâm cho điều gì?

Nếu nội dung phản cảm được thưởng bằng lượt xem, lượt thích và doanh thu, nó sẽ tiếp tục có đất sống. Ngược lại, nếu những câu chuyện tử tế được công chúng quan tâm, chia sẻ và lan tỏa, cái tốt sẽ có thêm cơ hội xuất hiện. Vì vậy, lượt xem không thể là thước đo của giá trị; sự nổi tiếng không thể thay thế cho trách nhiệm xã hội.

Kiếm tiền từ sáng tạo nội dung là điều đáng hoan nghênh. Trong nền kinh tế thị trường, sáng tạo, kinh doanh và tạo ra lợi nhuận là những nhu cầu chính đáng.

Văn hóa cũng có thể tạo ra giá trị kinh tế, tạo việc làm và đóng góp cho sự phát triển. Vấn đề là kiếm tiền bằng cách nào và mang đến điều gì cho xã hội.

Nếu vì lợi nhuận mà người sản xuất cố tình hạ thấp chất lượng, khai thác sự phản cảm, kích thích những bản năng thấp hèn hoặc biến nỗi đau của người khác thành công cụ câu kéo sự chú ý, thì đó không còn đơn thuần là lựa chọn kinh doanh.

Đó là vấn đề về trách nhiệm đối với cộng đồng. Không thể lấy lý do “thị trường thích gì thì cung cấp cái đó” để biện minh cho mọi sản phẩm. Tự do sáng tạo phải đi cùng trách nhiệm; quyền kinh doanh phải gắn với nghĩa vụ tôn trọng con người và những chuẩn mực xã hội.

Nhưng trách nhiệm không chỉ thuộc về người tạo ra nội dung. Cha mẹ không thể giao toàn bộ việc giáo dục con cho thuật toán. Trẻ em dành nhiều giờ trước màn hình không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn tiếp nhận cách ứng xử, cách nói, cách nhìn nhận con người và những chuẩn mực được lặp đi lặp lại trên không gian mạng.

Vì vậy, điều cần thiết không chỉ là cấm đoán, mà là giúp trẻ biết phân biệt đâu là nội dung đáng tiếp nhận, đâu là nội dung cần tránh; biết dừng lại trước khi chia sẻ và hiểu rằng không phải điều gì nhiều người xem cũng đáng để quan tâm.

Nhà trường cũng cần quan tâm nhiều hơn đến năng lực ứng xử trong môi trường số. Giáo dục hôm nay không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn phải giúp người trẻ hình thành khả năng nhận diện thông tin, kiểm soát cảm xúc, tôn trọng người khác và có trách nhiệm với những gì mình đăng tải, bình luận, chia sẻ.

Đối với các nền tảng và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng, trách nhiệm cũng không thể chỉ dừng ở việc cung cấp công cụ, đường truyền rồi đứng ngoài những hệ quả xã hội phát sinh.

Mỗi chủ thể cần thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo chức năng, phạm vi và quy định pháp luật; đồng thời có cơ chế tiếp nhận, cảnh báo, ngăn chặn và phối hợp xử lý khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Cần phân biệt rõ trách nhiệm của nền tảng trực tiếp quản lý, phân phối nội dung với doanh nghiệp cung cấp hạ tầng, đường truyền. Không thể quy tất cả trách nhiệm cho một chủ thể, nhưng cũng không thể để mỗi bên chỉ nhìn vào phần việc của mình, còn hệ quả đối với cộng đồng thì không ai chịu trách nhiệm đến cùng.

Một câu hỏi cần được đặt ra là: khi một địa chỉ mạng có lượng truy cập bất thường, hoạt động kéo dài, phát sinh lưu lượng lớn hoặc có dấu hiệu liên quan đến hành vi vi phạm, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trong việc phát hiện, cảnh báo và phối hợp với cơ quan chức năng đến đâu? Nếu pháp luật chưa quy định rõ, đó là khoảng trống cần được nghiên cứu để hoàn thiện.

Cơ quan quản lý nhà nước cũng không thể chỉ xử lý khi hậu quả đã xảy ra. Không gian mạng thay đổi nhanh hơn nhiều so với các phương thức quản lý truyền thống.

Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, phân định rõ trách nhiệm của người tạo nội dung, nền tảng, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và cơ quan quản lý; đồng thời có cơ chế để những dấu hiệu vi phạm được phát hiện, cảnh báo và xử lý kịp thời.

Tuy nhiên, pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng không thể thay thế hoàn toàn ý thức văn hóa. Sức mạnh của mạng xã hội cuối cùng vẫn nằm ở chính người sử dụng. Chúng ta xem gì, thích gì, bình luận điều gì, chia sẻ điều gì đều góp phần tạo ra thị trường của sự chú ý.

Một cú nhấp chuột cho nội dung độc hại có thể tiếp thêm sức sống cho cái xấu. Một lượt chia sẻ cho câu chuyện tử tế có thể giúp điều tốt đẹp được nhân lên.

Trong thời đại số, mỗi lượt xem, mỗi lượt thích, mỗi lần chia sẻ không chỉ là một thao tác trên màn hình; đó còn là một lựa chọn về điều chúng ta muốn nhìn thấy, muốn cổ vũ và muốn xã hội tốt đẹp hơn.

Phát triển kinh tế và phát triển văn hóa cần được song hành. Kinh tế tạo ra nguồn lực cho xã hội; văn hóa góp phần tạo nên chất lượng con người. Điều cần tránh là để lợi ích kinh tế trở thành lý do hạ thấp những giá trị làm nên phẩm giá con người.

Xét đến cùng, giá trị của thông tin không phải đo bằng số người truy cập hay những con số tương tác, mà còn bằng việc xã hội lựa chọn và tôn trọng những giá trị nào.

Công nghệ có thể làm cho một nội dung lan truyền trong vài phút, nhưng không thể tự quyết định nội dung ấy có đáng được lan truyền hay không. Đó vẫn là lựa chọn của con người và trách nhiệm của những người tạo ra, phân phối và tiếp nhận nó.

Đừng để sự chú ý trở thành phần thưởng cho việc gây sốc, phản cảm và lệch chuẩn. Đừng để một lượt xem có giá trị hơn một giá trị thực, một khoản thu nhập trước mắt được đặt cao hơn trách nhiệm với cộng đồng.

Xã hội sẽ trở nên như thế nào không chỉ phụ thuộc vào những gì chúng ta tạo ra, mà còn phụ thuộc vào những gì chúng ta lựa chọn để nhìn, để nghe, để chia sẻ và để lan tỏa./.

Cù Tất Dũng