Để thế giới đổi thay mà không chia rẽ

Ngày 22-9-2026, phát biểu tại Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc Khóa 81, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra một câu hỏi vượt khỏi khuôn khổ của một kỳ họp: thế giới đang thay đổi, nhưng sự thay đổi ấy sẽ đưa nhân loại tới đâu?

Câu hỏi ấy xuất hiện giữa lúc sức mạnh công nghệ tăng lên nhanh chóng, trong khi khả năng hợp tác để xử lý các vấn đề chung lại chịu nhiều sức ép. Cạnh tranh giữa các nước gay gắt hơn. Kinh tế thế giới có xu hướng phân mảnh.

Chiến tranh, biến đổi khí hậu và những rủi ro mới tiếp tục tác động trực tiếp tới đời sống con người. Cùng một biến động có thể mở ra cơ hội cho quốc gia này nhưng đẩy quốc gia khác vào thế dễ bị tổn thương.

Thông điệp đáng suy ngẫm trong bài phát biểu là: thay đổi không thể tránh khỏi, nhưng xung đột và đối đầu không phải là tất yếu. Nhiệm vụ của chúng ta là cùng định hướng và quản trị sự thay đổi để cạnh tranh không trở thành đối đầu, khác biệt không dẫn tới xung đột, tiến bộ khoa học và công nghệ không tạo ra những chia rẽ mới.

Khi lòng tin suy giảm, rủi ro gia tăng

Các quốc gia không cần có cùng lợi ích hay cùng lựa chọn phát triển mới có thể hợp tác. Điều họ cần là niềm tin rằng những nguyên tắc đã thỏa thuận sẽ được tôn trọng và những cam kết đã đưa ra sẽ được thực hiện. Khi niềm tin ấy suy giảm, mỗi bất đồng đều khó xử lý hơn.

Một quốc gia có thể chấp nhận thương lượng về một vấn đề phức tạp nếu tin rằng kết quả thương lượng sẽ được tôn trọng. Các nước có thể cùng xây dựng khuôn khổ quản trị công nghệ mới nếu tin rằng mình có tiếng nói trong quá trình đặt ra các quy tắc. Thiếu những điều kiện đó, xu hướng tự bảo vệ mình sẽ lấn át động lực hợp tác.

Vì vậy, sự xói mòn lòng tin không chỉ là vấn đề tâm lý trong quan hệ quốc tế. Nó làm tăng chi phí của mọi hành động chung, khiến thỏa thuận khó đạt được và càng khó thực hiện.

Những nước ít nguồn lực thường chịu hậu quả nặng hơn, bởi họ có ít khả năng chống đỡ trước chiến tranh, đứt gãy thương mại, thiên tai hay biến động công nghệ.

Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra những nguyên nhân cụ thể làm bất ổn thêm nghiêm trọng: cạnh tranh thiếu kiềm chế, cam kết không được thực hiện và luật pháp quốc tế bị áp dụng chọn lọc. Từ nhận diện ấy, lời kêu gọi khôi phục lòng tin có nội dung rất rõ: phải bắt đầu từ cách các quốc gia hành xử với nhau.

Lòng tin được xây bằng nguyên tắc và kết quả

Nền tảng đầu tiên của lòng tin là sự tôn trọng Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế một cách đầy đủ, nhất quán. Độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và quyền lựa chọn con đường phát triển của mỗi quốc gia phải được tôn trọng.

Những bất đồng cần được giải quyết bằng đối thoại và biện pháp hòa bình; việc đe dọa hoặc sử dụng vũ lực trái với Hiến chương không thể trở thành cách giải quyết tranh chấp. Đối với các nước nhỏ và vừa, đó là điều kiện thiết yếu để có thể tồn tại, phát triển và tham gia quan hệ quốc tế trên cơ sở bình đẳng.

Khôi phục lòng tin không có nghĩa là xóa bỏ khác biệt. Điều cần thiết là quản trị khác biệt một cách có trách nhiệm: ngăn ngừa khủng hoảng, kiểm soát cạnh tranh, duy trì đối thoại và tôn trọng cam kết.

Các nước lớn càng cần đi đầu trong việc tôn trọng luật pháp quốc tế, kiềm chế và giải quyết có trách nhiệm những vấn đề chung. Khi sức mạnh được sử dụng có trách nhiệm, những nước khác mới có thêm cơ sở để tin vào giá trị của các nguyên tắc chung.

Quan điểm ấy được thể hiện qua những vấn đề cụ thể. Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ dân thường trong mọi cuộc xung đột; ủng hộ quyền tự quyết của nhân dân Palestine và giải pháp hai nhà nước.

Tại khu vực, Việt Nam kiên trì giải quyết các tranh chấp, trong đó có vấn đề Biển Đông, bằng biện pháp hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, đồng thời kiên quyết bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của mình.

Việt Nam cũng khẳng định tình đoàn kết với Nhà nước và nhân dân Cuba, kêu gọi chấm dứt các biện pháp bao vây, cấm vận đơn phương và phong tỏa năng lượng đối với Cuba. Đó là những cách áp dụng nguyên tắc hòa bình, quyền phát triển và tôn trọng luật pháp quốc tế vào các hoàn cảnh khác nhau.

Tuy nhiên, nguyên tắc chỉ tạo được lòng tin bền vững khi đi cùng kết quả. Nếu luật pháp quốc tế được viện dẫn trong trường hợp này nhưng bị bỏ qua trong trường hợp khác, các quốc gia sẽ nghi ngờ tính công bằng của trật tự chung.

Nếu lời hứa được lặp lại qua nhiều kỳ họp mà cuộc sống của người dân không cải thiện, niềm tin vào hợp tác đa phương cũng sẽ suy yếu.

Bởi thế, bài phát biểu đặt việc khôi phục lòng tin bên cạnh yêu cầu thúc đẩy phát triển công bằng, nhân văn, bao trùm và bền vững. Những cam kết về tài chính cho phát triển phải mở rộng được khả năng tiếp cận nguồn vốn dài hạn với chi phí phù hợp.

Hợp tác khí hậu phải hỗ trợ thiết thực cho các nước cần thích ứng và thực hiện chuyển đổi năng lượng công bằng. Hệ thống thương mại đa phương cần tạo cơ hội phát triển cho mọi quốc gia, thay vì để những rào cản mới thu hẹp cơ hội ấy.

Ở đây có một mối liên hệ quan trọng: muốn các nước tiếp tục tin vào hợp tác, hợp tác phải đem lại kết quả mà người dân có thể cảm nhận.

Một gia đình được bảo vệ tốt hơn trước thiên tai, một cộng đồng có thêm sinh kế, một quốc gia có điều kiện đầu tư cho giáo dục và hạ tầng: những kết quả ấy khiến cam kết quốc tế có ý nghĩa trong đời sống. Lòng tin không thể được duy trì lâu dài chỉ bằng những tuyên bố đúng đắn.

Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đối với Liên hợp quốc. Vai trò của tổ chức này không nằm ở chỗ làm thay trách nhiệm của các quốc gia, mà ở khả năng tập hợp các nước quanh nguyên tắc chung, tạo diễn đàn đối thoại, xây dựng đồng thuận và huy động hành động tập thể.

Cải cách Liên hợp quốc, vì thế, cần hướng tới hiệu quả giải quyết vấn đề, đồng thời bảo đảm tiếng nói và lợi ích chính đáng của các nước đang phát triển được quan tâm đầy đủ hơn.

Để công nghệ trở thành sức mạnh kết nối

Một điểm nổi bật trong bài phát biểu là đặt quản trị công nghệ vào câu chuyện về tương lai thế giới. Trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và những tiến bộ khoa học có thể giúp con người học tập, chữa bệnh, sản xuất và ứng phó với thiên tai tốt hơn. Nhưng lợi ích ấy sẽ phân bổ ra sao không phải là điều công nghệ tự quyết định.

Khi một số nước nắm phần lớn hạ tầng và năng lực phát triển công nghệ, khoảng cách giữa các quốc gia có thể nới rộng. Khi quy tắc được xây dựng mà thiếu sự tham gia thực chất của các nước đang phát triển, họ có nguy cơ phải thích ứng với một trật tự số mà mình ít có khả năng góp phần định hình. Cùng lúc, tội phạm mạng và những rủi ro mới có thể vượt qua biên giới nhanh hơn năng lực ứng phó riêng lẻ của từng quốc gia.

Vì vậy, quản trị công nghệ cần đồng thời trả lời 3 câu hỏi: làm thế nào để công nghệ an toàn hơn; làm thế nào để nhiều người được hưởng lợi hơn; và làm thế nào để các nước đều có cơ hội tham gia xây dựng những nguyên tắc chi phối tương lai số.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề xuất xây dựng các khuôn khổ bao trùm, an toàn, minh bạch và có trách nhiệm, tôn trọng chủ quyền quốc gia, chủ quyền số và quyền tự chủ phát triển.

Các nước đang phát triển phải được tham gia thực chất vào quá trình xây dựng luật lệ, được hỗ trợ về hạ tầng, năng lực số và tiếp cận công bằng với thành quả công nghệ.

Việt Nam đã có một đóng góp cụ thể trong lĩnh vực này khi tổ chức Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng tại Hà Nội năm 2025.

Việc tổ chức sự kiện thể hiện mong muốn tham gia thiết thực vào hợp tác số toàn cầu, cùng các đối tác nâng cao năng lực phòng, chống tội phạm mạng.

Trong những năm tới, khả năng kết nối giữa an toàn, năng lực số và cơ hội phát triển sẽ ngày càng quyết định công nghệ giúp thế giới gần nhau hơn hay chia xa hơn.

Đóng góp của Việt Nam bắt đầu từ sự nhất quán

Thông điệp Việt Nam đưa tới Liên hợp quốc có chiều sâu từ chính lịch sử của mình. Một dân tộc từng trải qua chiến tranh hiểu giá trị của hòa bình. Một đất nước từng cần sự hỗ trợ quốc tế trong tái thiết và đổi mới hiểu ý nghĩa của hợp tác phát triển.

Cũng từ kinh nghiệm ấy, Việt Nam nhận thức rằng độc lập, tự chủ và hội nhập có thể bổ trợ cho nhau: tự chủ tạo nền tảng để hợp tác bình đẳng; hợp tác mở thêm điều kiện để nâng cao năng lực tự chủ.

Từ chỗ chủ yếu tiếp nhận sự giúp đỡ, Việt Nam đang tham gia chủ động hơn vào những công việc chung. Sự hiện diện của cán bộ, chiến sĩ quân đội và công an Việt Nam trong hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc, hợp tác về an toàn không gian mạng, cùng những kinh nghiệm có thể chia sẻ về giảm nghèo, nông nghiệp và thích ứng với biến đổi khí hậu là các hình thức đóng góp cụ thể được nêu trong bài phát biểu.

Ở khu vực, gần 6 thập niên phát triển của ASEAN cũng cho thấy các quốc gia có thể từng bước biến nghi kỵ thành lòng tin, đối đầu thành đối thoại và chia rẽ thành hợp tác.

Việt Nam tiếp tục cùng các nước xây dựng một ASEAN đoàn kết, tự cường; đồng thời chuẩn bị đảm nhiệm vai trò chủ nhà APEC năm 2027. Những diễn đàn ấy tạo thêm không gian để các quốc gia tìm kiếm lợi ích chung ngay cả khi vẫn tồn tại khác biệt.

Đóng góp quốc tế của Việt Nam sẽ càng có sức thuyết phục khi lời nói tại diễn đàn đa phương gắn với lựa chọn phát triển và năng lực thực hiện trong nước.

Đề cao phát triển bao trùm thì cần tiếp tục tạo cơ hội để người dân tham gia và thụ hưởng thành quả tăng trưởng. Thúc đẩy chuyển đổi số vì con người thì cần nâng cao năng lực số, bảo vệ người dân trên không gian mạng. Kêu gọi thực hiện cam kết thì cũng cần kiên trì thực hiện những cam kết của chính mình. Uy tín quốc tế được bồi đắp qua từng kết quả như vậy.

Thế giới sẽ còn đổi thay. Không quốc gia nào, dù lớn đến đâu, có thể một mình quyết định hướng đi của mọi biến động. Nhưng mỗi quốc gia đều có trách nhiệm đối với lựa chọn của mình: tôn trọng nguyên tắc chung, giữ đối thoại khi xuất hiện bất đồng và biến lời hứa hợp tác thành hành động.

Từ diễn đàn Liên hợp quốc, Việt Nam khẳng định lựa chọn hòa bình, hợp tác và phát triển; sẵn sàng là thành viên tích cực, đối tác tin cậy và quốc gia có trách nhiệm.

Đó là lựa chọn phù hợp với lợi ích của đất nước, đồng thời là một đóng góp cho nỗ lực chung: để thế giới tiếp tục đổi thay mà con người và các quốc gia không bị đẩy xa nhau hơn./.

TS Nguyễn Sĩ Dũng