Những điểm giao nhau trong một thế giới cạnh tranh

Mỹ - Trung duy trì đối thoại, nhưng cạnh tranh vẫn ở phía trước

Cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Washington ngày 24-9 trở thành một trong những sự kiện ngoại giao đáng chú ý nhất tuần qua.

Sau cuộc gặp, hai bên thống nhất một số bước nhằm duy trì ổn định quan hệ kinh tế, trong đó có việc gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại thêm 2 tháng và giảm thuế đối với khoảng 30 tỷ USD hàng hóa. Washington và Bắc Kinh cũng nhất trí thiết lập một hội đồng thương mại và mở kênh đối thoại về trí tuệ nhân tạo (AI).

Những thỏa thuận này cho thấy 2 nền kinh tế lớn nhất thế giới đang tìm cách tạo ra những “van an toàn” cho quan hệ song phương. Sau nhiều năm áp thuế, kiểm soát công nghệ và cạnh tranh chuỗi cung ứng, cả Mỹ và Trung Quốc đều có lợi ích trong việc tránh để các bất đồng thương mại tiếp tục tạo ra những cú sốc lớn đối với doanh nghiệp và thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, việc đạt được các thỏa thuận ngắn hạn không đồng nghĩa với sự thay đổi căn bản trong quan hệ Mỹ - Trung. Những vấn đề chiến lược như Đài Loan, đất hiếm, công nghệ tiên tiến và cán cân thương mại vẫn tồn tại. Chính vì vậy, việc gia hạn đình chiến lần này chủ yếu tạo thêm thời gian để hai bên tiếp tục đàm phán về một thỏa thuận rộng hơn.

AI cũng xuất hiện trong chương trình nghị sự song phương. Hai nước thống nhất mở một kênh đối thoại riêng về công nghệ này, cho thấy cạnh tranh AI đã trở thành một phần không thể tách rời của quan hệ Mỹ - Trung.

Việc hai bên vừa cạnh tranh về năng lực công nghệ, vừa phải duy trì đối thoại về những rủi ro của AI phản ánh rõ tính chất phức tạp của quan hệ giữa hai cường quốc.

AI chính thức bước vào nghị trình an ninh quốc tế

Ngày 23-9, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc tổ chức phiên thảo luận về những rủi ro an ninh do AI với sự tham gia của lãnh đạo các công ty AI hàng đầu như OpenAI và Anthropic.

Đây là bước phát triển đáng chú ý trong cách cộng đồng quốc tế nhìn nhận công nghệ này: AI không còn chỉ được đặt trong câu chuyện về kinh tế, năng suất hay đổi mới công nghệ, mà ngày càng được xem xét dưới góc độ hòa bình và an ninh quốc tế.

Tại phiên họp, CEO Anthropic Dario Amodei cảnh báo rằng nếu được quản lý không phù hợp, AI có thể trở thành rủi ro đối với toàn nhân loại.

Đại diện OpenAI cũng kêu gọi tăng cường hợp tác quốc tế để kiểm soát những rủi ro mới phát sinh khi các hệ thống AI ngày càng có khả năng thực hiện những nhiệm vụ phức tạp với mức độ tự chủ cao.

Đây không chỉ là cuộc thảo luận giữa các nước phương Tây. DeepSeek và một số công ty AI Trung Quốc cũng được mời tham gia. Reuters cho biết, Washington và Bắc Kinh đồng thời đang chuẩn bị các cuộc đối thoại riêng về an toàn AI.

Tuy nhiên, hai bên vẫn có cách nhìn khác nhau: Mỹ nhấn mạnh nguy cơ từ sự phát triển quá nhanh của AI, trong khi phía Trung Quốc từng cảnh báo rằng những lời kêu gọi “giảm tốc” có thể trở thành công cụ nhằm hạn chế sự phát triển công nghệ của Bắc Kinh.

Sự xuất hiện của AI tại Hội đồng Bảo an, vì thế, mang ý nghĩa rộng hơn một phiên thảo luận công nghệ. Các hệ thống AI có thể được sử dụng để hỗ trợ tấn công mạng, thao túng thông tin, phát triển vũ khí hoặc thực hiện những hoạt động mà trước đây cần đến một lượng lớn nhân lực. Khi năng lực đó tiếp tục tăng lên, ranh giới giữa công nghệ dân sự và năng lực an ninh ngày càng trở nên khó phân định.

Đây cũng là một trong những nghịch lý lớn của cuộc đua AI: các quốc gia có động lực phát triển công nghệ càng nhanh để duy trì lợi thế chiến lược, nhưng đồng thời càng cần hợp tác để hạn chế những rủi ro mà không một quốc gia nào có thể kiểm soát hoàn toàn.

Ngoại giao trở lại giữa lúc các cuộc xung đột chưa tìm được lối ra

Tuần lễ cấp cao của Đại hội đồng Liên hợp quốc lần thứ 81 diễn ra trong bối cảnh nhiều cuộc xung đột vẫn chưa tìm được giải pháp. Tại New York, các nhà lãnh đạo vừa đưa ra những thông điệp cứng rắn, vừa tiến hành hàng loạt cuộc gặp song phương và tiếp xúc không chính thức nhằm tìm kiếm khả năng hạ nhiệt căng thẳng.

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres kêu gọi các nước tăng cường hợp tác để giải quyết xung đột, quản trị AI và cải tổ hệ thống đa phương.

Đáng chú ý nhất là những nỗ lực ngoại giao liên quan đến cuộc chiến Mỹ - Iran. Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra cảnh báo mạnh mẽ tại Đại hội đồng, các cuộc tiếp xúc giữa Washington và Tehran vẫn được tiến hành thông qua trung gian ngay bên lề hội nghị.

Reuters cho biết, các cuộc thảo luận tập trung vào khả năng tìm một thỏa thuận chấm dứt chiến tranh, dù những bất đồng giữa hai bên vẫn rất lớn.

Trong khi đó, Ukraina tiếp tục thúc đẩy một lệnh ngừng tấn công vào cơ sở năng lượng với Nga. Tổng thống Ukraina Volodymyr Zelenskiy đã gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump tại New York để tìm kiếm sự ủng hộ cho sáng kiến này trong bối cảnh các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng của hai bên tiếp tục diễn ra.

Những diễn biến trên cho thấy vai trò của ngoại giao không nhất thiết nằm ở việc ngay lập tức tạo ra một thỏa thuận lớn. Trong nhiều trường hợp, việc duy trì tiếp xúc, tạo kênh trao đổi và ngăn một cuộc khủng hoảng tiếp tục leo thang đã là một mục tiêu quan trọng.

Đông Nam Á đứng trước bài toán an ninh năng lượng mới

Trong khi thế giới đang tìm cách giảm phụ thuộc vào những nguồn năng lượng dễ bị tác động bởi địa - chính trị, nhiều nền kinh tế Đông Nam Á lại đang tăng nhanh đầu tư vào điện khí và cơ sở hạ tầng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).

Theo nghiên cứu của Global Energy Monitor được Reuters dẫn lại ngày 24-9, khu vực đang phát triển hơn 100GW công suất điện khí và khoảng 70 triệu tấn/năm công suất nhập khẩu LNG.

Xu hướng này phản ánh nhu cầu năng lượng ngày càng lớn của một khu vực đang công nghiệp hóa nhanh. Việt Nam, Indonesia, Philippines, Thái Lan và nhiều nền kinh tế khác cần thêm nguồn điện ổn định để phục vụ sản xuất, đô thị hóa và sự phát triển của các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng.

Khí tự nhiên có lợi thế là có thể cung cấp điện ổn định hơn một số nguồn năng lượng tái tạo phụ thuộc vào điều kiện thời tiết. LNG cũng cho phép các quốc gia không có nguồn khí nội địa lớn tiếp cận thị trường năng lượng quốc tế. Tuy nhiên, chính sự phụ thuộc vào thị trường quốc tế lại tạo ra một điểm yếu mới.

Chiến sự tại Trung Đông trong năm nay đã cho thấy một cú sốc tại một khu vực sản xuất và vận chuyển năng lượng có thể nhanh chóng tác động tới giá LNG, chi phí vận tải và khả năng bảo đảm nguồn cung ở những nền kinh tế cách xa hàng nghìn ki-lô-mét.

Việc Đông Nam Á mở rộng mạnh công suất điện khí trong khi rủi ro nguồn cung LNG gia tăng có thể khiến khu vực phải đối mặt với những biến động lớn hơn về giá và an ninh năng lượng.

Điều này tạo ra một bài toán không đơn giản. Nếu giảm tốc đầu tư vào khí đốt, các nền kinh tế có thể thiếu nguồn điện ổn định trong giai đoạn nhu cầu tăng nhanh. Nhưng nếu phụ thuộc quá nhiều vào LNG nhập khẩu, khu vực lại dễ bị tác động bởi những biến động bên ngoài.

Nga - Đức nối lại tiếp xúc cấp cao sau hơn 4 năm

Một diễn biến đáng chú ý bên lề Đại hội đồng Liên hợp quốc là cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov và Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul tại New York, ngày 26-9. Đây là cuộc tiếp xúc đầu tiên giữa ngoại trưởng 2 nước kể từ trước khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraina năm 2022.

Quan hệ Moscow - Berlin đã đóng băng trong nhiều năm. Đức là một trong những quốc gia châu Âu ủng hộ mạnh mẽ Ukraina và duy trì chính sách gây sức ép đối với Nga.

Những căng thẳng gần đây còn gia tăng sau các sự cố liên quan đến máy bay không người lái tại Đức. Cuộc gặp diễn ra trong khoảng 2 giờ và tập trung vào cuộc chiến Ukraina cùng những vấn đề an ninh rộng hơn tại châu Âu.

Tuy nhiên, hai bên không đạt được bước đột phá rõ ràng. Phía Đức tiếp tục kêu gọi Moscow thay đổi cách tiếp cận, trong khi Nga cho rằng Berlin vẫn chưa đưa ra những đề xuất mới.

Dù vậy, việc 2 ngoại trưởng có thể ngồi lại với nhau sau hơn 4 năm vẫn là một tín hiệu đáng chú ý. Trong ngoại giao quốc tế, việc nối lại một kênh tiếp xúc không đồng nghĩa với việc các bên đã thu hẹp khác biệt; nhưng nó tạo ra một không gian để trao đổi trực tiếp, truyền tải thông điệp và đánh giá khả năng thay đổi lập trường của đối phương.

Động thái này cũng diễn ra trong bối cảnh nhiều kênh ngoại giao đang được kích hoạt trở lại tại New York. Cùng với các cuộc tiếp xúc Mỹ - Iran và những nỗ lực liên quan đến Ukraina, cuộc gặp Nga - Đức cho thấy các nước đang tìm cách duy trì hoặc khôi phục những kênh liên lạc vốn từng bị gián đoạn bởi xung đột.

Kết luận

Những diễn biến trong tuần qua cho thấy thế giới đang cùng lúc đối mặt với cạnh tranh chiến lược, nhu cầu đối thoại và những sức ép mới về năng lượng.

Các cường quốc vẫn duy trì khác biệt, nhưng đồng thời phải tìm cách kiểm soát những rủi ro có thể vượt khỏi khả năng của từng quốc gia.

Từ ngoại giao tại Liên hợp quốc, an ninh năng lượng Đông Nam Á đến việc Nga và Đức nối lại tiếp xúc, một điểm chung ngày càng rõ: khả năng duy trì đối thoại, đa dạng hóa lựa chọn và tăng cường sức chống chịu đang trở thành những yếu tố quan trọng để các quốc gia thích ứng với một môi trường quốc tế nhiều biến động./.

Nguyễn Trí Dũng