Thỏa thuận Bắc Cực và bài toán Greenland của Chính quyền Tổng thống Donald Trump

Thỏa thuận đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong chính sách của Washington đối với Greenland. Từ mục tiêu được Tổng thống D. Trump nhiều lần nêu ra về việc đưa Greenland vào lãnh thổ Mỹ, Washington chuyển sang một phương án thực tế hơn: mở rộng quyền tiếp cận quân sự, củng cố năng lực phòng thủ và hạn chế sự hiện diện của các đối thủ bên ngoài Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), trong khi vẫn để Greenland thuộc Vương quốc Đan Mạch.

Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh Chính quyền Tổng thống Donald Trump phải xử lý đồng thời nhiều hồ sơ đối ngoại phức tạp, từ xung đột tại Trung Đông đến cuộc xung đột Nga - Ukraina, trong khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ dự kiến diễn ra vào ngày 3-11-2026.

Vì vậy, thỏa thuận Greenland có thể được nhìn nhận ở cả 2 khía cạnh: một mặt là kết quả của những tính toán chiến lược dài hạn tại Bắc Cực; mặt khác, thời điểm đạt được thỏa thuận khiến nó trở thành một thành tố đáng chú ý trong chương trình đối ngoại của Washington trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Từ mục tiêu kiểm soát Greenland đến mở rộng hiện diện quân sự

Điểm quan trọng nhất của thỏa thuận là sự khác biệt giữa mục tiêu ban đầu của Tổng thống D. Trump và kết quả mà Washington đạt được. Văn kiện được ký ngày 22-9 không chuyển giao lãnh thổ hay chủ quyền của Greenland cho Mỹ.

Chính phủ Đan Mạch nhấn mạnh thỏa thuận tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch, đồng thời công nhận quyền tự quyết của người dân Greenland. Chính phủ Greenland cũng khẳng định thỏa thuận không làm thay đổi quy chế chủ quyền hiện hành.

Tuy nhiên, về phương diện quân sự, phạm vi hoạt động của Mỹ được mở rộng đáng kể. Thỏa thuận cho phép Washington hiện đại hóa và mở rộng các hoạt động tại Căn cứ Không gian Pituffik, đồng thời thiết lập các khu vực quốc phòng mới tại Narsarsuaq ở phía Nam và Mestersvig ở phía Đông Greenland. Văn kiện cũng mở ra khả năng thiết lập thêm các khu vực quốc phòng khác trong tương lai trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên.

Một điểm đáng chú ý khác là thỏa thuận tạo khuôn khổ cho sự hiện diện của hệ thống phòng thủ tên lửa “Golden Dome” tại Greenland. Tuy nhiên, việc hệ thống này được triển khai ở đâu và theo quy mô nào vẫn cần những bước quyết định tiếp theo; phía Đan Mạch cho biết chưa có quyết định cụ thể về cấu hình của hệ thống. Do đó, việc coi Greenland đã trở thành một căn cứ hoàn chỉnh của “Golden Dome” là quá sớm.

Về lâu dài, ý nghĩa của thỏa thuận còn nằm ở khả năng tiếp cận của lực lượng Mỹ. Văn kiện cho phép máy bay và tàu quân sự Mỹ có phạm vi hoạt động rộng tại Greenland và vùng lãnh hải xung quanh, bao gồm cả khả năng tiếp cận dưới biển.

Đồng thời, các quốc gia ngoài NATO sẽ không được thiết lập các cơ sở quân sự có người hoặc không người hoạt động thường xuyên tại Greenland nếu không có sự đồng thuận của các bên.

Như vậy, thay vì thay đổi chủ quyền, Washington đạt được một cấu trúc an ninh mới giúp tăng đáng kể khả năng hiện diện quân sự. Điều này phù hợp với vị trí địa - chiến lược đặc biệt của Greenland.

Hòn đảo nằm giữa Bắc Mỹ và châu Âu, gần các tuyến tiếp cận xuyên Bắc Cực và có vai trò quan trọng đối với cảnh báo tên lửa, giám sát không gian và kiểm soát các tuyến hàng hải đang thay đổi do khí hậu. Mỹ hiện duy trì Căn cứ Không gian Pituffik, nơi hỗ trợ các hoạt động cảnh báo tên lửa, phòng thủ tên lửa và giám sát không gian của Mỹ và NATO.

Thỏa thuận đồng thời tạo ra một cơ chế hạn chế ảnh hưởng kinh tế từ bên ngoài. Các khoản đầu tư nước ngoài trong những lĩnh vực được xác định là nhạy cảm, bao gồm cơ sở hạ tầng trọng yếu và khai thác tài nguyên, sẽ bị giới hạn đối với các chủ thể nằm ngoài NATO, các đối tác NATO và Liên minh châu Âu (EU).

Điều này cho thấy vấn đề Greenland trong tính toán của Washington không chỉ liên quan đến quân sự, mà còn gắn với cạnh tranh về cơ sở hạ tầng, tài nguyên và ảnh hưởng kinh tế tại Bắc Cực.

Một chi tiết có ý nghĩa lâu dài là thỏa thuận không có thời hạn kết thúc. Trong trường hợp Greenland giành độc lập trong tương lai, văn kiện vẫn tiếp tục được áp dụng với điều kiện Greenland duy trì tư cách thành viên NATO và tiếp nhận các quyền, nghĩa vụ mà Đan Mạch đang có theo thỏa thuận. Đây là cơ chế giúp Mỹ duy trì lợi ích an ninh tại Greenland, ngay cả khi quy chế chính trị của hòn đảo thay đổi.

Từ góc độ này, thỏa thuận có thể được xem là sự chuyển đổi từ mục tiêu kiểm soát lãnh thổ sang mục tiêu kiểm soát môi trường an ninh. Washington không đạt được việc sở hữu Greenland, nhưng có thêm một khuôn khổ pháp lý để mở rộng hiện diện quân sự và hạn chế khả năng các đối thủ chiến lược thiết lập vị trí lâu dài trên hòn đảo.

Điều đó cũng giải thích vì sao Copenhagen và Nuuk có thể chấp nhận thỏa thuận. Đối với Đan Mạch, văn kiện duy trì chủ quyền và đưa vấn đề an ninh Greenland trở lại khuôn khổ NATO thay vì để quan hệ song phương Mỹ - Đan Mạch rơi vào đối đầu.

Đối với Greenland, thỏa thuận mở rộng vai trò của chính quyền địa phương trong một vấn đề quốc tế có ý nghĩa trực tiếp đối với tương lai hòn đảo. Thủ tướng Jens-Frederik Nielsen nhấn mạnh, đây là một thỏa thuận “với” Greenland chứ không phải một thỏa thuận “về” Greenland.

Đáng chú ý, thỏa thuận phải tiếp tục trải qua các thủ tục phê chuẩn tại Quốc hội Đan Mạch và Nghị viện Greenland trước khi có hiệu lực đầy đủ. Vì vậy, việc ký kết ngày 22-9 là một bước quan trọng nhưng chưa phải điểm kết thúc của tiến trình pháp lý.

Từ Bắc Cực đến bài toán đối ngoại trước bầu cử giữa nhiệm kỳ

Việc thỏa thuận được ký đúng thời điểm diễn ra Đại hội đồng Liên hợp quốc và chỉ hơn 1 tháng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ khiến yếu tố chính trị trong nước trở thành một phần đáng chú ý của bối cảnh.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa mục tiêu chiến lược dài hạn của chính sách Bắc Cực với những lợi ích chính trị có thể phát sinh từ thời điểm đạt được thỏa thuận.

Về chiến lược, Greenland có giá trị vượt xa một vấn đề riêng của nhiệm kỳ Tổng thống D. Trump. Mỹ đã duy trì sự hiện diện quân sự tại hòn đảo từ nhiều thập niên; trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, Washington từng vận hành 17 cơ sở quân sự tại đây.

Hiện diện đó giảm mạnh sau Chiến tranh lạnh, nhưng Pituffik vẫn giữ vai trò quan trọng đối với hệ thống cảnh báo tên lửa và giám sát không gian của Mỹ và NATO. Vì thế, việc mở rộng hiện diện có thể được đặt trong xu hướng dài hạn nhằm củng cố vị trí của Mỹ và NATO tại Bắc Cực.

Sự cạnh tranh tại Bắc Cực cũng đang thay đổi. Nga duy trì lợi ích an ninh và kinh tế lớn tại khu vực; Trung Quốc tìm cách mở rộng các hoạt động kinh tế, nghiên cứu và đầu tư.

Trong bối cảnh đó, Washington có lý do chiến lược để tăng cường khả năng giám sát và phòng thủ tại Greenland. Thỏa thuận mới đồng thời tạo hàng rào đối với sự hiện diện quân sự của các quốc gia ngoài NATO và hạn chế ảnh hưởng của các nguồn vốn nước ngoài trong những lĩnh vực nhạy cảm.

Tuy nhiên, ý nghĩa chính trị trong nước của thỏa thuận cũng không thể bỏ qua. Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3-11 sẽ quyết định thành phần Hạ viện và một phần Thượng viện Mỹ trong 2 năm tiếp theo. Trong điều kiện đó, bất kỳ thỏa thuận quốc tế nào cho phép chính quyền tuyên bố đạt được một kết quả cụ thể đều có thể trở thành một phần trong thông điệp đối ngoại của Nhà Trắng.

Chính Tổng thống D. Trump đã mô tả thỏa thuận theo cách nhấn mạnh vai trò lâu dài của Mỹ trong bảo đảm an ninh Greenland. Trong khi đó, các nhà lãnh đạo Đan Mạch và Greenland tập trung vào một thông điệp khác: thỏa thuận củng cố NATO, duy trì chủ quyền của Vương quốc Đan Mạch và bảo đảm quyền tự quyết của người dân Greenland.

Hai cách diễn giải này cho thấy cùng một văn kiện có thể được đặt trong những khung chính trị khác nhau, tùy theo lợi ích của từng bên.

Bối cảnh Trung Đông càng làm cho vấn đề này trở nên đáng chú ý. Cuộc xung đột Mỹ - Iran kéo dài từ tháng 2-2026 đã tạo sức ép đối với giá năng lượng và an ninh hàng hải.

Tháng 6-2026, Washington và Tehran từng đạt được Bản ghi nhớ Islamabad, mở ra một khuôn khổ ngừng các hoạt động quân sự và đàm phán trong 60 ngày.

Tuy nhiên, những bất đồng sau đó khiến tiến trình không đạt được một thỏa thuận cuối cùng, trong khi đến tháng 9, căng thẳng tại eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn.

Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc, Tổng thống D. Trump tiếp tục nói rằng Washington đang tìm kiếm một giải pháp với Iran và bày tỏ hy vọng đạt được thỏa thuận.

Điều này cho thấy hồ sơ Trung Đông chưa thể được xem là đã khép lại và vẫn là một trong những vấn đề lớn nhất đối với chính sách đối ngoại của Nhà Trắng trước cuộc bầu cử giữa kỳ.

Trong khi đó, Ukraina tiếp tục là một hồ sơ có tác động trực tiếp hơn đến tranh luận chính trị Mỹ. Những cuộc gặp giữa ông D. Trump và Tổng thống Ukraina Volodymyr Zelensky, cũng như các cuộc tiếp xúc ngoại giao Mỹ - Nga, được theo dõi sát vì khả năng tạo ra tiến triển trong một cuộc xung đột mà Washington đã dành nguồn lực đáng kể trong nhiều năm.

Tuy nhiên, việc đạt được một thỏa thuận nhanh chóng phụ thuộc vào lợi ích và giới hạn của nhiều bên, không chỉ vào quyết định của Nhà Trắng.

Chính vì vậy, thỏa thuận Greenland cần được nhìn nhận trong tổng thể chính sách Bắc Cực của Mỹ và quan hệ giữa Washington với Đan Mạch, Greenland.

Văn kiện chưa làm thay đổi quy chế chủ quyền đối với hòn đảo, nhưng tạo thêm cơ sở cho Mỹ mở rộng hiện diện quốc phòng và tăng cường hợp tác an ninh tại khu vực.

Đồng thời, thỏa thuận cho thấy các bên đang tìm kiếm một khuôn khổ có thể dung hòa những lợi ích khác nhau về an ninh, chủ quyền và quyền tự quyết.

Xét trên phương diện này, Washington có thêm điều kiện để củng cố năng lực quốc phòng tại một địa bàn có ý nghĩa chiến lược; Copenhagen tiếp tục duy trì chủ quyền đối với Greenland, đồng thời tăng cường hợp tác an ninh với Mỹ trong khuôn khổ NATO; còn Nuuk được tham gia trực tiếp hơn vào các cơ chế liên quan đến an ninh và tương lai của hòn đảo.

Việc những cam kết này được triển khai như thế nào sẽ tiếp tục là yếu tố quyết định ý nghĩa thực tế của thỏa thuận trong thời gian tới./.

Hà Anh